II CSKP 2114/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
12 września 2025 r.
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Paweł Grzegorczyk (sprawozdawca)
SSN Agnieszka Piotrowska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 12 września 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej J.P.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 24 lutego 2022 r., V ACa 116/20,
w sprawie z powództwa J.P.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę ewentualnie o ustalenie,
uchyla zaskarżony wyrok w pkt I.a w zakresie, w jakim Sąd
Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez zastrzeżenie
pozwanemu prawa zatrzymania zasądzonych kwot do czasu
zaoferowania mu przez J.P. kwoty 662 649,86 zł (sześćset
sześćdziesiąt dwa tysiące sześćset czterdzieści dziewięć 86/100)
złotych albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot, a także w pkt
I.b oraz w pkt III i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Paweł Grzegorczyk
Dariusz Dończyk
Agnieszka Piotrowska
II CSKP 2114/22
2
(K.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził
od pozwanej Bank Spółki Akcyjnej w W. na rzecz J.P. kwotę 107 490,89 zł z
odsetkami ustawowymi od dnia 31 października 2017 r. do dnia zapłaty (pkt 1);
oddalił
powództwo
w
pozostałym
zakresie
(pkt
2)
i orzekł o kosztach postępowania (pkt 3-4).
W zakresie istotnym z punktu widzenia postępowania kasacyjnego, Sąd
Okręgowy oparł orzeczenie na następujących ustaleniach:
W dniu 26 kwietnia 2007 r. J.P. złożyła wniosek o udzielenie kredytu
mieszkaniowego z przeznaczeniem na zakup nieruchomości od dewelopera.
Wnioskowana kwota kredytu została określona na 417 956 CHF, a okres
kredytowania na 30 lat. W dniu 1 sierpnia 2007 r. powódka zawarła z pozwaną
umowę kredytu. W umowie podano, że kwota kredytu wynosi 180 660 CHF i jest
wypłacana w transzach. Stopa zmiennego oprocentowania stanowiła sumę
3-miesięcznej stawki LIBOR dla CHF i stałej marży banku.
Spłata kredytu miała następować przez obciążanie rachunku bankowego
kredytobiorcy kwotą w złotych stanowiącą równowartość bieżącej raty w CHF,
zadłużenia przeterminowanego i innych należności banku w CHF obliczonych przy
zastosowaniu kursu sprzedaży CHF obowiązującego w banku na dwa dni robocze
przed terminem każdej spłaty kwoty kredytu. Kredytobiorca, za zgodą banku, mógł
dokonywać spłat kredytu w inny sposób, w tym również w CHF lub innej walucie.
Przy spłacie w innej walucie kwota kredytu miała zostać najpierw przeliczona na złote
po kursie kupna waluty, a następnie na CHF po kursie sprzedaży.
Kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy dodatkowego ryzyka, jakie ponosi
w związku z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej (ryzyko kursowe) oraz,
że w przypadku niekorzystnej zmiany kursu waluty, w jakiej został udzielony kredyt,
zarówno kwota w złotych stanowiąca równowartość kwoty kredytu w walucie, jak
i kwota w złotych stanowiąca równowartość raty w walucie, w jakiej został udzielony
II CSKP 2114/22
3
kredyt, ulegną zwiększeniu. Kredytobiorca oświadczył także, że jest świadomy
dodatkowego ryzyka, jakie ponosi w związku z zaciągnięciem kredytu
oprocentowanego zmienną stopą procentową, oraz że w przypadku niekorzystnej
zmiany 3-miesięcznej stawki LIBOR dla CHF, rata kredytu ulegnie zwiększeniu.
Na dzień 20 listopada 2017 r. powódce pozostała do spłaty kwota
122 475,06 CHF.
W dniu 4 marca 2008 r. powódka złożyła wniosek o udzielenie kredytu
mieszkaniowego z przeznaczeniem na zakup nieruchomości od osoby fizycznej.
Wnioskowana kwota kredytu została określona na 290 000 CHF, a okres
kredytowania na 30 lat. W dniu 23 kwietnia 2008 r. strony zawarły umowę kredytu.
W umowie podano, że kwota kredytu wynosi 139 980 CHF. Stopa zmiennego
oprocentowania stanowiła sumę 3-miesięcznej stawki LIBOR dla CHF i stałej marży
banku. Spłata kredytu miała następować przez obciążanie rachunku bankowego
kredytobiorcy kwotą w złotych stanowiącą równowartość bieżącej raty w CHF,
zadłużenia przeterminowanego i innych należności banku w CHF obliczonych przy
zastosowaniu kursu sprzedaży CHF obowiązującego w banku na dwa dni robocze
przed terminem każdej spłaty kwoty kredytu. Kredytobiorca za zgodą banku mógł
dokonywać spłat kredytu w inny sposób, w tym również w CHF lub innej walucie.
Kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy dodatkowego ryzyka, jakie ponosi
w związku z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej (ryzyko kursowe) oraz,
że w przypadku niekorzystnej zmiany kursu waluty, w jakiej został udzielony kredyt,
zarówno kwota w złotych stanowiąca równowartość kwoty kredytu w walucie, jak
i kwota w złotych stanowiąca równowartość raty w walucie, w jakiej został udzielony
kredyt, ulegną zwiększeniu. Kredytobiorca oświadczył także, że jest świadomy
dodatkowego ryzyka, jakie ponosi w związku z zaciągnięciem kredytu
oprocentowanego zmienną stopą procentową, oraz że w przypadku niekorzystnej
zmiany 3-miesięcznej stawki LIBOR dla CHF, rata kredytu ulegnie zwiększeniu.
Na dzień 30 listopada 2017 r. powódce do pozostała do spłaty kwota
74 853,32 CHF.
Sąd Okręgowy uznał, że intencją stron postępowania było zawarcie umów
kredytu, tj. uzyskanie przez powódkę od pozwanej środków pieniężnych
II CSKP 2114/22
4
na sfinansowanie określonych celów. Powódka w przypadku obu umów występowała
w charakterze konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. Zdaniem Sądu, umowa kredytu
z dnia 1 sierpnia 2007 r. okazała się nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. jako
sprzeczna z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
bankowe (jedn. tekst: Dz. U. z 2024, poz. 1646, dalej - „pr.bank.”), gdyż nie określono
w niej, na zasadzie konsensu stron, kwoty kredytu. W tożsamy sposób Sąd
Okręgowy ocenił umowę kredytu z dnia 23 kwietnia 2008 r.
W konsekwencji, w ocenie Sądu Okręgowego po obu stronach zaktualizował
się obowiązek zwrotu świadczeń na podstawie art. 410 § 1 i 2 w związku
z art. 405 k.c. Sąd nie uwzględnił jednak roszczenia powódki w całości, redukując
należną jej kwotę na podstawie art. 411 pkt 2 k.c. o kwoty zaliczone i skwitowane
przez bank na poczet wypłaconego powódce i przez nią zwróconego kapitału.
Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 24 lutego 2022 r., na skutek
apelacji obu stron, w pkt I zmienił zaskarżony wyrok: a. w punkcie 2 częściowo w ten
sposób, że zasądził od Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz J.P. dalszą kwotę
429 412,39
zł
z
ustawowymi
odsetkami
za opóźnienie od dnia 31 października 2017 r. do dnia zapłaty, przy czym zastrzegł
pozwanej prawo zatrzymania zasądzonych kwot do czasu zaoferowania jej przez J.P.
kwoty 662 649,86 zł albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot; b. w punkcie 3 przez
ustalenie, że przy zastosowaniu zasady stosunkowego rozdzielenia kosztów,
pozwaną obciążają koszty procesu w 80%, a powódkę w 20%, pozostawiając ich
szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu; w pkt II oddalił obie apelacje w
pozostałym zakresie; w pkt III orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego co do nieważności
umów kredytu. Zapatrywanie to uzasadnił, odwołując się do art. 58 § 1 k.c., art. 3531
k.c. i art. 3851 i n. k.c. oraz wynikającego z tych przepisów niedozwolonego
charakteru klauzul „denominacyjnych”, który znajduje potwierdzenie w judykaturze
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na tle dyrektywy Rady 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95, s. 29, dalej – „dyrektywa nr 93/13”). Za nietrafne
uznał jednak zapatrywanie Sądu Okręgowego, limitujące granice roszczenia
II CSKP 2114/22
5
restytucyjnego powódki przez odwołanie się do art. 411 pkt 2 k.c. W konsekwencji,
w tym zakresie apelację powódki uznał za zasadną.
W zakresie apelacji pozwanej, Sąd Apelacyjny nie podzielił jej zarzutów,
z zastrzeżeniem zarzutu zatrzymania. Zauważył przy tym, że roszczenie restytucyjne
pozwanej nie uległo przedawnieniu, mając na względzie, że powódka, wskazując na
świadomość skutków, jakie wiążą się z upadkiem umów kredytu, nie wyraziła zgody
na dalsze ich obowiązywania wraz z klauzulami niedozwolonymi w piśmie, które
dotarło do pozwanej w dniu 7 grudnia 2021 r.
Wyrok Sądu Apelacyjnego, w części, w której Sąd Apelacyjny zastrzegł na
rzecz pozwanej prawo zatrzymania, zaskarżyła skargą kasacyjną powódka,
zarzucając naruszenie art. 69 pr. bank. w związku z art. 487 § 2 k.c. i art. 496
w związku z art. 497 oraz art. 117 § 21 k.c. Na tej podstawie wniosła o uchylenie
zaskarżonego orzeczenia w zaskarżonym zakresie i orzeczenie co do istoty sprawy,
że zapłata zasądzonych kwot na rzecz powódki następuje bez zastrzeżenia na rzecz
pozwanej prawa ich zatrzymania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I. Co do dopuszczalności oceny zasadności podstaw kasacyjnych.
Przed przejściem do oceny podstaw kasacyjnych należało zauważyć,
że postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2022 r. o przyjęciu
skargi kasacyjnej do rozpoznania zostało wydane w jednoosobowym składzie,
w którym orzekał sędzia powołany do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego
na podstawie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa nr […] z dnia 28 sierpnia 2018 r.
Skład Sądu Najwyższego orzekający w tym przedmiocie należało w związku z tym
uznać za objęty skutkami uchwały składu połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r.,
BSA I-4110-1/20, OSNC 2020, nr 4, poz. 34, wyroków Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka z dnia 8 listopada 2021 r., nr 49868/19 i 57511/19, Dolińska-Ficek
II CSKP 2114/22
6
i Ozimek przeciwko Polsce i z dnia 23 listopada 2023 r., nr 50849/21, Wałęsa
przeciwko Polsce, a także wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
21 grudnia 2023 r., C-718/21, LG, ECLI:EU:C:2023:1015.
W wyroku z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, AW „T”, ECLI:EU:C:2025:649,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że, po pierwsze, art. 19 ust.
1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej
(Karta) należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
uregulowaniom prawa krajowego, z których wynika, że sąd krajowy jest zobowiązany
do zastosowania się (to comply, se conformer, nachkommen) do orzeczenia składu
orzekającego sądu wyższej instancji, w przypadku, gdy na podstawie orzeczenia
Trybunału (on the basis of a decision of the Court of Justice, sur le fondement d’une
décision de la Cour, auf der Grundlage einer Entscheidung des Gerichtshofs) ten sąd
krajowy ustali, że co najmniej jeden z sędziów zasiadających w tym składzie
orzekającym nie spełnia wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności
i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego przepisu, po drugie,
że w razie ustalenia, na podstawie orzeczenia Trybunału, iż organ sądowy ostatniej
instancji nie spełnia wymagań dotyczących niezawisłości, bezstronności
i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi
TUE w związku z art. 47 Karty, wydane przez taki organ orzeczenie, na mocy którego
dana sprawa zostaje przekazana sądowi niższej instancji do ponownego
rozpoznania, należy uznać za niebyłe (regarded as null and void, considérée comme
étant non avenue, als nicht existent anzusehen), gdy taka konsekwencja jest
z punktu widzenia danej sytuacji procesowej nieodzowna dla zagwarantowania
pierwszeństwa prawa Unii.
Rozważany wyrok zapadł na skutek pytania prejudycjalnego (art. 267 TFUE)
w układzie procesowym, w którym orzeczenie zostało wydane przez sąd ostatniej
instancji – Sąd Najwyższy w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,
a adresatem procesowych (kasatoryjnych) skutków tego orzeczenia był sąd niższego
szczebla (sąd apelacyjny), którego orzeczenie zostało uchylone i po którego stronie
aktualizował się obowiązek zastosowania się do orzeczenia sądu ostatniej instancji
– Sądu Najwyższego-Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – przez
ponowne rozpoznanie sprawy w zakresie, w którym doszło do uchylenia
II CSKP 2114/22
7
prawomocnego wyroku sądu apelacyjnego, kończącego postępowanie w sprawie.
Sens postępowania toczącego się na podstawie art. 267 TFUE nie sprowadza się
jednak tylko do uzyskania wykładni prawa Unii wiążącej w konkretnej sprawie; jego
celem jest – niezależnie od skutków wyroku Trybunału w sprawie, w której wyrok ów
zapada – także zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania interpretowanego
przepisu prawa Unii przez sądy państw członkowskich w jego pełnym czasowym
zakresie zastosowania (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 10 listopada 2016 r., C-477/16 PPU, Ruslanas
Kovalkovas, ECLI:EU:C:2016:861, p. 51, z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21,
Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2023:442,
p. 141, z dnia 6 lipca 2023 r., C-142/22, OE przeciwko The Minister for Justice and
Equality, ECLI:EU:C:2023:544, p. 32). Odpowiada temu zwolnienie sądu krajowego
z obowiązku wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym (art. 267 akapit trzeci), jeżeli
konkretne wątpliwości interpretacyjne były już przedmiotem rozstrzygnięcia ze strony
Trybunału, choćby nawet sporne kwestie nie były identyczne (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 października 2021 r., C-561/19, Consorzio
Italian Management, Catania Multiservizi SpA przeciwko Rete Ferroviaria Italiana
SpA, ECLI:EU:C:2021:799, pkt 33 i 36).
Idąc tym torem, oddziaływanie interpretacji art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE
w związku z art. 47 Karty przyjętej w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, nie ogranicza się do orzeczeń
kasatoryjnych pochodzących od Sądu Najwyższego – Izby Kontroli Nadzwyczajnej
i Spraw Publicznych, jako sądu ostatniej instancji. Wykładnia ta odnosi się do
konsekwencji orzeczeń wydawanych przez sąd krajowy nierealizujący wymagań
określonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty i ma znaczenie
we wszystkich przypadkach, w których przepisy prawa krajowego wiążą określone
skutki prawne z orzeczeniem sądu, podczas gdy sąd, którego skutki te dotyczą,
niekoniecznie pozostający w relacji instancyjnej z sądem, którym wydał orzeczenie,
poweźmie w ramach toczącego się przed nim postępowania wątpliwość, czy sąd, od
którego pochodzi orzeczenie mające wywoływać owe skutki, spełnia wymagania
określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
II CSKP 2114/22
8
W takiej sytuacji sąd, który poweźmie takie obiekcje, powinien zbadać, czy
skład sądu, który wydał orzeczenie, do którego ma się zastosować, czynił zadość
wymaganiom niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na podstawie
ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
Na przeszkodzie tej weryfikacji nie mogą stanąć uregulowania prawa krajowego,
niezależnie od ich rangi (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, p. 53, p. 55 i p. 58 i n., wcześniej – wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21,
p. 147).
Jakkolwiek w sprawie, w której złożono skargę kasacyjną, element unijny ma
jednoznaczny charakter, gdyż podstawę orzekania stanowiły m.in. art. 3851 i n. k.c.
implementujące dyrektywę 93/13, to badanie, o którym mowa, powinno mieć miejsce
zawsze wtedy, gdy orzeczenie mające wywrzeć relewantne skutki pochodzi od sądu,
do którego właściwości funkcjonalnej należy udzielanie ochrony prawnej
w dziedzinach objętych prawem Unii (art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE). Konieczność
przeprowadzenia tego badania nie zależy natomiast od tego, czy in concreto, sąd,
który wydał orzeczenie lub sąd, którego dotyczą skutki tego orzeczenia, powinien
stosować materialne prawo Unii, a jeśli tak – czy i w jaki sposób zostało ono
zastosowane. Wymagania określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i wynikające
z tego unormowania powinności państw członkowskich mają bowiem stricte
ustrojowy charakter, odrywają się od meritum sprawy i zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odnoszą się do każdego
organu, który jako sąd potencjalnie może rozstrzygać kwestie dotyczące wykładni
lub stosowania prawa Unii (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 27 lutego 2018 r., C-64/16, Associação Sindical dos Juízes
Portugueses, ECLI:EU:C:2018:117, p. 37, z dnia 24 czerwca 2019 r., C-619/18,
Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2019:531,
p. 56 i z dnia 15 lipca 2021 r., C-791/19, Komisja Europejska przeciwko
Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2021:596, p. 55). Na marginesie dostrzec
trzeba, że w sprawie, w której zapadł wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, nie stwierdzono żadnych
II CSKP 2114/22
9
okoliczności, które pozwalałyby przyjąć, że w aspekcie materialnym ma w niej
zastosowanie prawo Unii (por. p. 32 uzasadnienia).
W przypadku, gdy orzeczenie, do którego ma zastosować się inny sąd, wydał
Sąd Najwyższy, nie ma w związku z tym znaczenia, czy orzeczenie to zostało
wydane przez skład orzekający Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych,
czy innej izby Sądu Najwyższego, a także czy w sprawie, w której zapadło orzeczenie,
znajduje zastosowanie prawo Unii. Jest tak dlatego, że Sąd Najwyższy, jako
funkcjonalna całość, jest organem, który w polskim porządku prawnym, podobnie jak
sądy powszechne, jest powołany do udzielania ochrony prawnej w dziedzinach
objętych prawem Unii. Jako taki powinien w każdym przypadku, bez względu na to,
czy sprawa niesie w sobie element unijny, czynić zadość wymaganiom skutecznej
ochrony sądowej wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art.
47 Karty (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 lipca
2021 r., C-791/19, p. 55 i z dnia 5 czerwca 2023 r., C-204/21, p. 92).
Na rzecz tego stanowiska przemawia także konieczność zagwarantowania
jednolitości standardu ochrony prawnej wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP,
art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Przepis
art. 47 Karty stanowi bowiem odpowiednik art. 6 ust. 1 EKPCz (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 29 lipca 2019 r., C-38/18, Postępowanie
karne przeciwko Massimowi Gambinowi i Shpetimowi Hyce, ECLI:EU:C:2019:628,
p. 39 i z dnia 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, p. 117-118),
podczas gdy art. 6 ust. 1 EKPCz wyznacza, jak zauważono już w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, swoiste minimum zdatne do zaakceptowania z punktu widzenia
wymagań stawianych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22 i z dnia 10 stycznia 2024 r.,
II PUO 2/24, OSNP 2024, nr 5, poz. 55 oraz powołana tam judykatura).
Jeżeli orzeczenie, do którego powinien zastosować się inny sąd, pochodzi od
sądu ostatniej instancji, co dotyczy Sądu Najwyższego, a wynik rozważanego
badania, którego podstawę stanowi stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, okaże się negatywny, sąd, którego dotyczą skutki orzeczenia sądu
ostatniej instancji, powinien uznać orzeczenie pochodzące od sądu niespełniającego
II CSKP 2114/22
10
wymagań ustanowionych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty
za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji procesowej
nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii. Skutkowi temu
nie mogą stanąć na przeszkodzie względy wywodzone z zasady pewności prawa
lub powagi rzeczy osądzonej (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, p. 67; wcześniej tak samo wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 października 2021 r., C-487/19,
W.Ż., ECLI:EU:C:2021:798, p. 159-160).
Powinność uznania za niebyłe orzeczenia wydanego przez sąd ostatniej
instancji, nieodpowiadający wymaganiom art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 Karty, stanowi rozwinięcie wykształconej w prawie Unii sankcji odmowy
zastosowania (pominięcia) przepisów prawa krajowego, które kolidują
z bezpośrednio skuteczną normą unijną (por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 9 marca 1978 r., 106/77, Amministrazione delle Finanze dello
Stato przeciwko Simmenthal SA, ECLI:EU:C:1978:49 i z dnia 3 lipca 2025 r.,
C-646/23, C-661/23, P.B., R.S., ECLI:EU:C:2025:519, p. 83 i n.), oraz aktów
stosowania prawa wydanych na ich podstawie (por. np. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 1999 r., C-224/97, Ciola,
ECLI:EU:C:1999:212, p. 29–34 i z dnia 18 lipca 2007 r., C-119/05, Lucchini SpA,
p. 59 i n.). Przy uwzględnieniu bezwarunkowego charakteru zobowiązania
wynikającego z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i bezpośredniej skuteczności
art. 47 Karty (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 2 marca
2021 r., C-824/18, A.B. i in. przeciwko Krajowa Rada Sądownictwa,
ECLI:EU:C:2021:153 p. 145 i 146 oraz powołane tam orzecznictwo), sankcja
ta stanowi ultima ratio w celu zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii w sytuacji,
w której na przeszkodzie jego realizacji stoi indywidualny akt stosowania prawa,
podjęty na szczeblu sądu ostatniej instancji, a zatem, gdy typowe mechanizmy
służące zapewnieniu prawidłowości rozstrzygnięcia okazują się zazwyczaj
niewystarczające.
Istota tej sankcji sprowadza się do odmówienia orzeczeniu sądu ostatniej
instancji – w przypadku i w zakresie, w którym jest to nieodzowne dla zapewnienia
pierwszeństwa art. 19 ust. 1 TUE w związku z art. 47 Karty – wszelkich skutków, jakie
II CSKP 2114/22
11
orzeczenie sądu ostatniej instancji wywierałoby zgodnie z właściwymi przepisami,
gdyby pochodziło od sądu spełniającego wymagania określone w art. 19 ust. 1 TUE
w związku z art. 47 Karty (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, p. 159 i n., z dnia 13 lipca
2023 r., C-615/20, C-671/20, YP, M.M., ECLI:EU:C:2023:562, p. 61 i n., z dnia
6 marca 2025 r., C-647/21, C-648/21, D.K., M.C., M.F., ECLI:EU:C:2025:143, pkt 92,
a także wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 22 lutego 2022 r.,
C-430/21, RS, ECLI:EU:C:2022:99, p. 77). Chodzi zatem nie tylko o wyrażoną
w orzeczeniu sądu ostatniej instancji ocenę prawną, lecz także inne skutki związane
z jego wydaniem, w tym – w zależności od okoliczności – prawomocność, a także
skutek kasatoryjny, otwierający drogę do ponownego rozpoznania sprawy przez sąd
niższego szczebla.
W aspekcie procesowym działanie rozważanej sankcji jest zatem odmienne
aniżeli w przypadku nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379
pkt 4 k.p.c., której konsekwencją jest konieczność uchylenia orzeczenia na skutek
kontroli prowadzonej w ramach zwyczajnych lub nadzwyczajnych środków
zaskarżenia (por. uchwała składu połączonych izb Sądu Najwyższego z dnia
23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20). Zważywszy na ostateczny charakter
rozważanego środka, konieczność odmówienia orzeczeniu sądu ostatniej instancji
jego skutków zaktualizuje się wtedy, gdy w konkretnej sytuacji procesowej
zapewnienie pierwszeństwa prawa Unii nie jest możliwe w inny sposób, w tym przy
wykorzystaniu instrumentów procesowych właściwych prawu krajowemu,
z uwzględnieniem obowiązku prowadzenia jego prokonstytucyjnej i prounijnej
wykładni.
Dodać należy, że ze względu na swoisty i rozproszony charakter rozważanej
sankcji, sposób i rezultat jej zastosowania w konkretnych sytuacjach procesowych
może się różnić, a jej osadzenie w krajowym porządku prawnym może wymagać od
sądu krajowego sięgania do analogii lub wnioskowania a simili w szerszym zakresie
niż zapewnienie spójności systemu prawnego na poziomie ustawy (por. w zbliżonym
kontekście np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2024 r., II CSKP
963/23 i II CSKP 1483/22, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2024
r., II CSKP 1211/22, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2024 r., II PSKP
II CSKP 2114/22
12
21/23, OSNP 2024, nr 12, poz. 117, z dnia 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 422/23
i z dnia 14 lutego 2025 r., II CSKP 1946/22).
Postępowanie kasacyjne ma etapowy charakter, a merytoryczne rozpoznanie
skargi kasacyjnej jest uwarunkowane uprzednią pozytywną decyzją w przedmiocie
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.). W układzie tym
podstawowym skutkiem pozytywnej decyzji w przedmiocie przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania jest otwarcie drogi do merytorycznego rozpoznania skargi
w kolegialnym składzie Sądu Najwyższego (art. 39810 zdanie pierwsze k.p.c.).
Adresatem tego skutku jest nie tylko Prezes Sądu Najwyższego, który wyznacza
kolegialny skład Sądu Najwyższego w celu rozpoznania skargi (art. 80 § 1 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz.
622), lecz także Sąd Najwyższy w kolegialnym składzie, który na skutek przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania uzyskuje kompetencję do oceny podstaw
kasacyjnych.
W związku z tym, w świetle wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku
z art. 47 Karty przyjętej w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
4 września 2025 r., C-225/22, konieczne okazało się zbadanie – przez Sąd
Najwyższy w składzie wyznaczonym do merytorycznego rozpoznania skargi
kasacyjnej – czy skład Sądu Najwyższego, podejmujący decyzję o przyjęciu skargi
kasacyjnej do rozpoznania, odpowiadał wymaganiom wynikającym z powołanych
postanowień prawa Unii. In casu wynik tej oceny wypadł negatywnie, co Sąd
Najwyższy stwierdził na podstawie wyroków Trybunału Sprawiedliwości z dnia
19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, z dnia 21 grudnia 2023 r.,
C-718/21 i z dnia 7 listopada 2024 r., C-326/23, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji
i Konsumentów).
Konstatacja ta nie jest jednak równoznaczna z koniecznością uznania
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2022 r. za niebyłe,
ponieważ skutek ten stanowi ultima ratio, jest więc – jak już była mowa – konieczny,
o ile w konkretnej sytuacji procesowej uznanie orzeczenia za niebyłe jest nieodzowne
do zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii, a ściślej art. 19 ust. 1 akapit drugi
TUE, który wymaga zapewnienia stronie prawa do skutecznego środka ochrony
II CSKP 2114/22
13
prawnej przed sądem (por. m.in. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 6 października 2021 r., C-487/19, p. 161 i z dnia 4 września 2025 r., C-225/22,
p. 68).
Rozważane postanowienie nie zamknęło stronom dostępu do udzielenia
ochrony prawnej przez Sąd Najwyższy ani nie zmieniło sytuacji prawnej stron
ukształtowanej zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem, w szczególności nie
uchylało tego wyroku ani nie zakończyło postępowania kasacyjnego w inny sposób.
Analizowana sytuacja jest zatem zasadniczo odmienna w zestawieniu z przypadkami,
w których sąd ma zastosować się do orzeczenia sądu ostatniej instancji
o kasatoryjnym charakterze, które niweczy kasowane, prawomocne, orzeczenie,
pozbawia strony postępowania wynikających z niego uprawnień i skutkuje
koniecznością ponownego rozpoznania sprawy, a w związku z tym dla zapewnienia
pierwszeństwa art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE konieczne jest uznanie go za niebyłe
(por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r.,
C-225/22, p. 67), względnie do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie,
którego konsekwencją jest następcza bezprzedmiotowość postępowania toczącego
się przed tym sądem (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
6 października 2021 r., C-487/19, p. 159), czy wreszcie orzeczenia zawieszającego
sędziego w obowiązkach służbowych, którego konsekwencją jest m.in. przydzielenie
rozpoznawanych przez tego sędziego spraw innemu składowi orzekającemu (por.
wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 13 lipca 2023 r., C-615/20
i C-671/20, p. 72-73 i p. 76 i n.).
Ponadto, analizowane postanowienie nie kończy postępowania kasacyjnego,
lecz otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Nie
zawęża także kognicji Sądu Najwyższego na etapie merytorycznego rozpoznania
skargi. W takim układzie procesowym rozstrzygające znaczenie z punktu widzenia
osiągnięcia rezultatu polegającego na zapewnieniu stronom prawa do rozpoznania
sprawy przez sąd czyniący zadość wymaganiom ustanowionym w art. 45 ust.
1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPCz, a w konsekwencji zagwarantowaniu
bezpośredniej skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty,
należy wiązać z wydaniem przez Sąd Najwyższy orzeczenia merytorycznego, które
II CSKP 2114/22
14
prowadzić będzie do uchylenia zaskarżonego wyroku (art. 39815 i art. 39819 k.p.c.)
albo oddalenia skargi kasacyjnej (art. 39814 k.p.c.).
Innymi słowy, jeżeli merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej ma
następczy charakter wobec jej przyjęcia do rozpoznania, to respektowanie pełnej
skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty nie wymaga
uznania za niebyłą decyzji procesowej o przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Wymaga natomiast zapewnienia, iżby merytoryczne rozpoznanie skargi kasacyjnej
nastąpiło z pełnym poszanowaniem standardu określonego w art. 45 ust.
1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 EKPCz.
W konkluzji należało uznać, że mechanizm przewidziany w prawie krajowym
in concreto okazał się wystarczający do zagwarantowania, iż merytoryczne
rozpoznanie sprawy nastąpi przez sąd odpowiadający wymaganiom
odpowiadającym art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Uznanie
za niebyłe postanowienia z dnia 20 października 2022 r. nie było tym samym
konieczne do zapewnienia pełnej skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
W tym stanie rzeczy nie było przeszkód do oceny zasadności podstaw
kasacyjnych.
II. Co do zasadności podstaw kasacyjnych.
W podstawach skargi kasacyjnej powódka argumentowała, że umowa kredytu
nie jest umową wzajemną, a jednocześnie nieuzasadnione jest stosowanie
przepisów regulujących prawo zatrzymania per analogiam. Zdaniem powódki,
roszczenie pozwanej, przeciwstawione roszczeniu powódki, jest ponadto
przedawnione. Wreszcie, w ocenie powódki, oświadczeń o charakterze
prawnokształtującym nie można skutecznie składać w sposób warunkowy, a taki
charakter miało oświadczenie pozwanej, skoro konsekwentnie twierdziła ona,
że kwestionowane umowy kredytu są ważne.
Problem wzajemności umowy kredytu został rozstrzygnięty uchwałą składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, w której
II CSKP 2114/22
15
stwierdzono, że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest
umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również
kredytów powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany
lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając
do argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia
28 lutego 2025 r., której powtarzanie w tym miejscu byłoby zbyteczne.
W konsekwencji, zarzuty skargi, w zakresie, w jakich kwestionowano w nich
wzajemny charakter umowy kredytu, należało uznać za bezzasadne.
Nie można było zgodzić się także ze stanowiskiem powódki w zakresie,
w jakim wywodziła, że podniesiony przez pozwaną zarzut zatrzymania
był nieskuteczny, ponieważ kształtujące oświadczenie woli pozwanej o skorzystaniu
z prawa zatrzymania nie może mieć warunkowego charakteru.
Powódka nie rozwinęła bliżej tego zarzutu, toteż z perspektywy
materialnoprawnej należało ograniczyć się do spostrzeżenia, że oświadczenie strony
umowy o skorzystaniu z prawa zatrzymania na podstawie art. 496 w związku z art.
497 k.c. nierzadko jest składane w obliczu wzajemnej niepewności co do tego, czy
umowa została skutecznie rozwiązana lub jest nieważna, a tym samym, czy stronie
przeciwnej w rzeczywistości przysługuje roszczenie o zwrot świadczenia. W razie
sporu niepewność ta jest weryfikowana dopiero na etapie postępowania sądowego,
a ustaje z chwilą wydania prawomocnego wyroku, przy czym uwzględnienie zarzutu
zatrzymania przez sąd jest możliwe tylko wtedy, gdy sąd ostatecznie uzna, że doszło
do nieważności umowy. Niepewności tej nie można jednak utożsamiać
ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym (art. 89 k.c.), ponieważ nie chodzi o zdarzenie
przyszłe, lecz stan już obiektywnie istniejący, choć niejasny dla stron. Ponadto, przy
odmiennym założeniu każde de facto oświadczenie tej treści – składane przed
prawomocnym przesądzeniem, że umowa jest nieważna, w tym również po wydaniu
przez sąd pierwszej instancji orzeczenia ustalającego nieważność umowy – mogłoby
być uznane za warunkowe.
Podniesienie zarzutu zatrzymania na wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił dalej
idących zarzutów pozwanego, w szczególności zarzutów zmierzających
do wykazania, że umowa jest ważna, nie jest koliduje również z zakazem
II CSKP 2114/22
16
warunkowych czynności procesowych. Zakaz ten nie stoi bowiem na przeszkodzie
równoczesnemu korzystaniu przez pozwanego z kilku sposobów obrony, które
pozostają ze sobą w wewnątrzprocesowej, logicznej, zależności. Pozwany podnosi
wówczas określone zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek, gdyby zarzuty
podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne (por.
odpowiednio np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP
1183/22, a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018 r., II CSK 551/18
i powołane tam dalsze orzecznictwo). Koresponduje to z prawem powoda do
zgłoszenia roszczenia ewentualnego, na wypadek, gdyby roszczenie główne okazało
się bezzasadne.
Okoliczność, że in casu pozwana w pierwszej kolejności kwestionowała
nieważność umowy nie sprawiała zatem, iżby uwzględnienie przez sąd zarzutu
zatrzymania było błędne.
Za skuteczny należało uznać natomiast zarzut naruszenia art. 496 w związku
z art. 497 i art. 117 § 21 k.c. Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496
w związku z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście
roszczenia o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy,
a jego skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki,
dopóty wierzyciel wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz
świadczenia lub go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego
zabezpieczeniu służyć ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne
do przymusowego zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym
razie dłużnik mógłby skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie,
powołując się na przysługujące mu roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie
mógłby przymusić wierzyciela. Cechy zaskarżalności w tym znaczeniu pozbawione
są m.in. roszczenia kierowane przeciwko konsumentom, co do których upłynął termin
przedawnienia (art. 117 § 21 k.c.).
Uznawszy, że roszczenie restytucyjne pozwanej nie jest przedawnione, Sąd
Apelacyjny powiązał początek biegu jego przedawnienia ze złożeniem przez
powódkę oświadczenia, w którym nie wyraziła zgody na dalsze związanie umowami
kredytu z zawartymi w nich klauzulami niedozwolonymi; oświadczenie to zostało
II CSKP 2114/22
17
złożone w toku postępowania i dotarło do pozwanej w dniu 7 grudnia 2021 r. Sąd
Apelacyjny odwołał się w tym względzie do stanowiska wyrażonego w uchwale
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
OSNC 2021, nr 9, poz. 56, w której wskazano m.in., że rozpoczęcie biegu
przedawnienia roszczenia kredytodawcy o zwrot świadczenia spełnionego
w wykonaniu umowy kredytu, która okazała się nieważna w związku z zawartymi
w niej postanowieniami niedozwolonymi, może nastąpić dopiero po odmowie
potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez konsumenta, co może nastąpić w drodze
oświadczenia potwierdzającego uzyskanie wyczerpującej informacji
o konsekwencjach tej decyzji, ewentualnie zaś przez podtrzymanie roszczenia
restytucyjnego po udzieleniu takiej informacji przez sąd w toku postępowania
rozpoznawczego, czego skutkiem jest całkowita i trwała bezskuteczność umowy,
zrównana z nieważnością czynności prawnej w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c.
Już po wydaniu zaskarżonego wyroku, Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, odnosząc się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, uznał jednak, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, po pierwsze,
stoją na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw,
które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez niego
przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on m.in., że nie wyraża zgody
na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie zaś, że stoją one na przeszkodzie
wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie uznania
za nieważną umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem z uwagi na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki termin
przedawnienia roszczeń tego przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej
umowy rozpoczyna bieg dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale bezskuteczna,
podczas gdy termin przedawnienia roszczeń tego konsumenta wynikających
z nieważności tej umowy rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział się on lub
powinien dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze warunku powodującego
tę nieważność (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank, ECLI:EU:C:2023:965 i z dnia 14 grudnia
2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank, ECLI:EU:C:2023:992).
II CSKP 2114/22
18
Jak już wskazano, wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydany
na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię i rzutuje na stosowanie przepisów
prawa Unii nie tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach,
w których przepisy te mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, z mocy zasady
skuteczności, na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa
krajowego zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe
(por. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 13 listopada
1990 r., C-106/89, Marleasing SA przeciwko La Comercial Internacional de
Alimentación SA, ECLI:EU:C:1990:395 i z dnia 27 marca 2019 r., C-545/17, Mariusz
Pawlak przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,
ECLI:EU:C:2019:260). Powinność ta może implikować konieczność zmiany
dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się niezgodna z prawem
Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym na podstawie art.
267 TFUE (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 8 maja
2019 r., C-566/17, Związek Gmin Zagłębia Miedziowego w Polkowicach przeciwko
Szef Krajowej Administracji Skarbowej, ECLI:EU:C:2019:390 i z dnia 5 marca
2020 r., C-679/18, OPR-Finance s. r. o. przeciwko GK, ECLI:EU:C:2020:167).
W tym stanie rzeczy, niezależnie od oceny trafności sposobu rozumienia
poglądu przyjętego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
który legł u podstaw wyroków Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22 i z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, należało
uznać, że warunkiem rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczeń restytucyjnych
kredytodawcy nie jest sformalizowane, odrębne oświadczenie konsumenta składane
w toku postępowania sądowego, w którym konsument odmawia zgody na związanie
się klauzulą abuzywną ani tym bardziej uprawomocnienie się orzeczenia co do istoty
sprawy, ustalającego nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2025 r., II CSKP 704/23 i z dnia
3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22). Nie oznacza to jednak, wbrew zapatrywaniu
pozwanej, że przedawnienie roszczenia kredytodawcy powinno biec już od chwili
spełnienia świadczenia na rzecz kredytobiorcy, a zatem od chwili wypłaty ostatniej
transzy kredytu.
II CSKP 2114/22
19
Takie stanowisko nie respektowałoby specyfiki sankcji związanej
z niedozwolonym charakterem postanowienia umownego, która służy wyłącznie
ochronie interesów konsumenta (arg. ex art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.).
Urzeczywistnienie tej sankcji zależy tym samym od postawy konsumenta, który mimo
świadomości istnienia klauzul abuzywnych może godzić się na wykonywanie umowy
w pierwotnej treści, a kontrahent (przedsiębiorca) nie może się temu przeciwstawić
(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).
W takim układzie powiązanie rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia
restytucyjnego kredytodawcy z chwilą spełnienia świadczenia na rzecz kredytobiorcy
oznaczałoby, że termin ten mógłby upłynąć, zanim kredytodawca mógłby dochodzić
roszczenia, z czym nie można się zgodzić.
Należy w związku z tym przyjąć, że do rozpoczęcia biegu przedawnienia
roszczenia restytucyjnego przedsiębiorcy-kredytodawcy dochodzi z chwilą, w której
konsument-kredytobiorca wyraził wobec kredytodawcy w sposób stanowczy brak
zgody na utrzymanie niedozwolonego postanowienia umownego i ewentualną jego
substytucję, gdyby okazało się to możliwe. Wyrażenie tej woli może nastąpić w każdy
sposób (art. 60 k.c.), w tym dorozumiany, jeżeli zachowanie konsumenta, ujmując
rzecz rozsądnie, stwarza podstawę do przyjęcia, że świadomie i stanowczo
kwestionuje on niedozwolone postanowienia umowne oraz nie wyraża zgody na ich
utrzymanie, względnie substytucję. Jeżeli zakwestionowanie abuzywnej klauzuli
wyraża się w sformułowaniu (dochodzeniu) roszczenia pieniężnego, nie ma
znaczenia zakres roszczenia, z jakim wystąpił konsument; istotne jest natomiast, czy
w rozsądnej ocenie ze stanowiska procesowego lub przedprocesowego
sformułowanego przez konsumenta wynika świadomy i stanowczy brak zgody
na związanie klauzulą, która w ocenie konsumenta ma charakter abuzywny, oraz
brak akceptacji jej ewentualnego zastąpienia. Aplikacja tej reguły do konkretnego
przypadku, włącznie z oceną okoliczności określonych w art. 1171 k.c., należy
do sądu meriti (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP
1803/22, w którym uznano, że możliwe jest przyjęcie co najmniej domniemania,
iż żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy,
kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami niezbędnymi do oceny swej
decyzji).
II CSKP 2114/22
20
Sąd Apelacyjny, określając początkowy moment biegu przedawnienia
roszczenia pozwanej, wyszedł z innych założeń, toteż zarzut naruszenia art. 496
w związku z art. 497 i art. 117 § 21 k.c. należało uznać za zasadny. Bliższe
rozważania w kwestii początku biegu przedawnienia należało jednak uznać in casu
za zbędne, zważywszy, że w okolicznościach sprawy zakończonej zaskarżonym
wyrokiem problem przedawnienia roszczenia pozwanej ujawniał się w kontekście
zasadności zarzutu zatrzymania.
W sytuacji, w której wzajemne świadczenia stron podlegające zwrotowi
w związku z nieważnością umowy, mają pieniężny charakter, możność dokonania
potrącenia (art. 498 i n. k.c.), z racji jego egzekucyjnej funkcji, podważa – w braku
szczególnych okoliczności – legitymowany prawnie interes w powołaniu się na
uprawnienie do powstrzymania się ze spełnieniem własnego świadczenia (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23). Wykazanie takich
szczególnych okoliczności obciąża stronę korzystającą z prawa zatrzymania,
podczas gdy z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynikało, aby takie okoliczności
były przedmiotem oceny Sądu Apelacyjnego, a tym bardziej, aby pozwana
okoliczności takie wykazała.
Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Paweł Grzegorczyk
Dariusz Dończyk
Agnieszka Piotrowska
(K.G.)
[a.ł]
