II CSKP 2113/22
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 kwietnia 2025 r.
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska (przewodniczący)
SSN Jacek Grela
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
na posiedzeniu niejawnym 3 kwietnia 2025 r. w Warszawie
na skutek skargi kasacyjnej A. B.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Kaliszu z 2 marca 2022 r., II Ca 1041/21,
wydanego w sprawie z wniosku A. B.
z udziałem M. P. i Z. P.
o wpis w księdze wieczystej,
uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je
postanowienie Sądu Rejonowego w Ostrzeszowie z 7 września
2021 r., Dz.Kw. 4918/20, i przekazuje sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ostrzeszowie pozostawiając
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
apelacyjnego i kasacyjnego.
Jacek Grela Agnieszka Góra-Błaszczykowska
Dariusz Pawłyszcze
[r.g.]
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 7 września 2021 r. Sąd Rejonowy w Ostrzeszowie oddalił
wniosek stron umowy darowizny o wpis w księdze wieczystej własności
II CSKP 2113/22
2
nieruchomości na rzecz obdarowanej. Postanowieniem z 2 marca 2022 r.,
II Ca 1041/21, Sąd Okręgowy w Kaliszu oddalił apelację obdarowanej.
Sąd drugiej instancji ustalił, w oparciu o wyciąg z ewidencji gruntów
i budynków zawarty w aktach księgi wieczystej, że w skład działki będącej
przedmiotem darowizny wchodzą także grunty pod wodami powierzchniowymi
płynącymi. Sąd ten na podstawie art. 216 ust. 1 i 2 Prawa wodnego (dalej: pr.wodn.)
uznał, że grunty te stanowią własność Skarbu Państwa i nie podlegają obrotowi
cywilnoprawnemu. Do przeniesienia własności nieruchomości zawierającej takie
grunty konieczne jest wyodrębnienie z nieruchomości gruntów Skarbu Państwa.
Obdarowana zaskarżyła skargą kasacyjną postanowienie Sądu
odwoławczego w całości, wnosząc o uchylenie postanowień sądów obu instancji.
Obdarowana zarzuciła naruszenie:
1. prawa materialnego, tj. art. 216 ust. 2 pr.wodn., przez przyjęcie, że
obrót nieruchomością, w której granicach znajdują się choćby w minimalnym
stopniu grunty pod wodami płynącymi, nie jest możliwy, dopóki nie dojdzie do
wydzielenia geodezyjnego tych gruntów;
oraz przepisów postępowania:
2. art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez orzeczenie wbrew związaniu
prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w Kaliszu z 3 września 2020 r.,
uchylającym odmowę dokonania czynności notarialnej w postaci darowizny, będącej
podstawą wnioskowanego wpisu w księdze wieczystej;
3. art. 177 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez niewyznaczenie
uczestnikom terminu w celu wystąpienia do właściwego organu o wydanie decyzji
określającej linię brzegu i wydzielenie gruntu stanowiącego własność Skarbu
Państwa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Skarb Państwa jest właścicielem wszystkich śródlądowych wód
płynących (art. 211 ust. 2 pr.wodn.), a tym samym właścicielem gruntu pod tymi
wodami (art. 216 ust. 1 pr.wodn.). Nieuregulowane wody płynące stale zmieniają
II CSKP 2113/22
3
swój bieg na skutek procesów naturalnych. Z chwilą zajęcia gruntu przez wody
powierzchniowe płynące własność zajętego gruntu przechodzi na Skarb Państwa
niezależnie od granic ewidencyjnych nieruchomości (art. 223 ust. 1 pr.wodn.).
Podstawą do wpisania Skarbu Państwa jako właściciela gruntu, zajętego przez
wody płynące, jest deklaratoryjna decyzja starosty (art. 218 ust. 2 pr.wodn.). Jeżeli
wydanie tej decyzji wymaga rozgraniczenia gruntu Skarbu Państwa z gruntem
nienależącym do Skarbu Państwa, minister właściwy do spraw gospodarki wodnej
ustala decyzją linię brzegu wód, stanowiącą granicę własności Skarbu Państwa
(art. 220 ust. 5 pkt 2 pr.wodn.). W przypadku sporu o charakter wód, tj. czy są
wodami płynącymi, minister przed ustaleniem linii brzegu wydaje decyzję ustalającą
charakter wód (art. 210 ust. 1 pr.wodn.). Charakter wód podlega ujawnieniu
w ewidencji gruntów i budynków (art. 219 ust. 4 pr.wodn.).
2. Wszystkie powołane wyżej decyzje są wydawane na wniosek. Żaden
organ nie ma obowiązku ujawnienia z urzędu w księgach wieczystych zasobu
nieruchomości Skarbu Państwa (tj. gruntów pokrytych śródlądowymi wodami
płynącymi - art. 218 ust. 1 pr.wodn.). Charakter wód i linię brzegu ustala się tylko
w razie potrzeby. Także tylko w razie potrzeby i tylko na wniosek zainteresowanego
wydaje się decyzje z art. 218 ust. 2 pr.wodn., stwierdzające wejście gruntu do zasobu
nieruchomości własności Skarbu Państwa. Dopiero z chwilą stwierdzenia wejścia
gruntu zajętego przez wody płynące do zasobu poprzedniemu właścicielowi
przysługuje odszkodowanie, o którym mowa w art. 472 ust. 1 w zw. z art. 223 ust. 2
pr.wodn. Nie ma potrzeby wydania decyzji z art. 218 ust. 2 pr.wodn., jeżeli Skarb
Państwa nie jest zainteresowany potwierdzeniem swojej własności, a osoba wpisana
do księgi wieczystej jako właściciel nie jest zainteresowana odszkodowaniem,
a w szczególności liczy się z naturalną zmianą linii brzegowej i odzyskaniem
własności gruntu obecnie zajętego przez wody płynące. Artykuł 216 ust. 2 pr.wodn.,
wyłączający te grunty z obrotu cywilnoprawnego, nie ustanawia zakazu zbywania
nieruchomości spoza zasobu nieruchomości Skarbu Państwa, lecz czyni czynności
prawne bezskuteczne w zakresie objętym zasobem.
3. Zaskarżone postanowienie narusza art. 216 ust. 2 pr.wodn. przez
uczynienie go podstawą odmowy ujawnienia w księdze wieczystej przejścia
własności na mocy umowy darowizny tylko ze względu na ujawnienie w ewidencji
II CSKP 2113/22
4
gruntów i budynków, że bliżej nieokreślona część nieruchomości jest pokryta
śródlądowymi wodami płynącymi. Dane z ewidencji gruntów i budynków nie są
objęte rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych i nie zostałyby objęte rękojmią
nawet w przypadku wpisu w księdze wieczystej, w opisie nieruchomości, istnienia
na nieruchomości tych wód (co w niniejszej sprawie nie miało miejsca).
Przeniesienie własności nieruchomości nie obejmuje gruntów znajdujących się
w zasobie Skarbu Państwa, niezależnie od tego, czy w ewidencji gruntów
i budynków ujawniono istnienie wód śródlądowych płynących na nieruchomości.
W postanowieniu z 12 maja 2011 r., III CSK 238/10, Sąd Najwyższy uznał, że do
zasiedzenia nieruchomości pokrytej częściowo wodami płynącymi konieczne jest
wydzielenie z nieruchomości gruntu Skarbu Państwa, lecz dotyczyło to nabycia
pierwotnego nieruchomości, a nie pochodnego.
4. Natomiast zaskarżone postanowienie nie narusza art. 365 § 1 k.p.c.,
ponieważ prawomocne postanowienie sądu rozstrzygające o zażaleniu na odmowę
dokonania czynności notarialnej (art. 83 pr.not.) wiąże tylko notariusza co do
konkretnej przeszkody do sporządzenia aktu. Ocena prawna dopuszczalności
czynności, dokonana przez sąd rozpoznający zażalenie, nie wiąże w innych
postępowaniach. Ponadto zakres związania w innym postępowanie tezami
leżącymi u podstaw prawomocnego orzeczenia sądowego określa art. 366 k.p.c.,
a nie art. 365 § 1 k.p.c., i zakres ten jest zagadnieniem prawa materialnego, a nie
procesowego, mimo iż przepis został zamieszczony w Kodeksie postępowania
cywilnego.
5. Sąd drugiej instancji nie naruszył także art. 177 § 2 k.p.c. Przepis ten
nie stosuje się w postępowaniu wieczystoksięgowym (art. 6268 § 2 k.p.c.). Ponadto
także w innych postępowaniach niewyznaczenie terminu do wszczęcia
postępowania administracyjnego nie może być podstawą skargi kasacyjnej,
ponieważ sąd ma swobodę co do decyzji, czy zawiesić postępowanie
w oczekiwaniu na decyzję administracyjną, czy rozstrzygnąć sprawę w oparciu
o ustalenie braku decyzji (art. 177 § 1 k.p.c.). Ewentualne wydanie decyzji
administracyjnej po zakończeniu postępowania cywilnego stanowi zmianę
okoliczności umożliwiającą stronie wniesienie pozwu lub wniosku w postępowaniu
nieprocesowym oparte o stan zmieniony wydaną decyzją.
II CSKP 2113/22
5
6. Ze względu na naruszenie art. 216 ust. 2 pr.wodn. zaskarżone
postanowienie zostało uchylone na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Ponieważ
naruszenie to dotyczy także postanowienia Sądu pierwszej instancji, a Sąd
odwoławczy nie może dokonać wpisu do księgi wieczystej, uchyleniu podlegało
także orzeczenie Sądu Rejonowego.
Jacek Grela
[r.g.]
[a.ł]
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
Dariusz Pawłyszcze
