II CSKP 192/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
21 sierpnia 2025 r.
SSN Mariusz Załucki (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska
SSN Ireneusz Kunicki
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 sierpnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 21 stycznia 2022 r., I ACa 288/21, I ACz 79/21,
w sprawie z powództwa B. M. i M. M.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę, ewentualnie ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanej na rzecz każdego z powodów kwotę
po 2 700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia niniejszego orzeczenia pozwanej do dnia zapłaty.
Agnieszka Góra-Błaszczykowska Mariusz Załucki
Ireneusz Kunicki
UZASADNIENIE
II CSKP 192/23
2
Wyrokiem z 4 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił powództwo
o zapłatę 99 592,74 zł i ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny z 28 maja 2008 roku
zawarta pomiędzy M. M. i B. M., a Bankiem S.A. z siedzibą w W. jest nieważna.
Sąd ustalił, że strony zawarły umowę o kredyt hipoteczny, w której
uwzględniono następujące postanowienia: W § 2 umowy ustalono kwotę kredytu na
348 407,70 złotych, wskazując, że kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu
wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych
obowiązującej w Banku, w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Ponadto
postanowiono, że po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu
wypłacanego w transzach Bank wysyła do Kredytobiorców pismo informujące
o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredyty w CHF oraz jego równowartości
w PLN zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych
obowiązującej w Banku w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany
kursów walut w trakcie okresu kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty
zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo - odsetkowej. Jako cel kredytu wskazano
budowę domu metodą gospodarczą.
W § 5 umowy Kredytobiorcy oświadczyli, że wraz z wnioskiem kredytowym
otrzymali pismo ,,Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty
hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie
procentowej” i zapoznali się z nim.
Kredyt został oprocentowany według zmiennej stopy procentowej i na dzień
sporządzania umowy wynosił 3,785 % w skali roku. Składała się na nie suma
obowiązującej stopy referencyjnej LIBOR 3M oraz stałej marży Banku, która wynosiła
0,9 %. Ustalono nadto, że oprocentowanie kredytu miało ulegać zmianie
w zależności od zmiany stopy referencyjnej LIBOR 3M (§ 6 umowy).
W § 7 umowy kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kwoty kredytu w CHF
ustalonej w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF
obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut
Obcych Banku S.A. Ustalono nadto, iż kredyt spłacany będzie w 360 ratach
miesięcznych, w tym 16 ratach obejmujących odsetki w okresie karencji spłaty
II CSKP 192/23
3
kredytu oraz 344 równych ratach miesięcznych, które zawierały malejącą część
odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej, a spłata kredytu następować będzie
poprzez bezpośrednie potrącenie przez Bank należnych mu kwot z rachunku
Kredytobiorców.
Kredyt wypłacono w trzech transzach: 6 czerwca 2008 r., 7 sierpnia 2008 r.
i 12 marca 2009 r.
Sąd pierwszej instancji ocenił, że powodowie mają interes prawny
w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy pomimo równoczesnego
zgłoszenia roszczenia o zapłatę. Fakt niepewności stanu prawnego powodujący
potrzebę uzyskania ochrony prawnej jest bowiem niewątpliwy i ma charakter
obiektywny. Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytowa wygenerowała
długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas wykonany w całości.
Umowa kredytu zawiera natomiast postanowienia dotyczące mechanizmu
indeksacji, które potencjalnie mogą być abuzywne. W wypadku ich abuzywności
powstaje z kolei uzasadniona obiektywnie wątpliwość czy strony są związane
pozostałymi postanowieniami umowy i czy umowa dalej powinna być wykonywana,
czy też ich eliminacja powoduje niemożność wykonywania całej umowy, jej
nieważność. Ewentualne uwzględnienie roszczeń kredytobiorców o zapłatę (zwrot)
należności spełnionych dotychczas na rzecz banku nie reguluje w sposób definitywny
wzajemnych relacji stron.
Dalej Sąd Okręgowy uznał, że powodowie nie mieli żadnego wpływu na
kształtowanie kursu waluty CHF, według której miały być rozliczane raty kredytu.
W pierwotnej wersji umowa nie precyzowała nawet zasad przeliczania złotówek na
franki szwajcarskie, a jedynie odsyłała do obowiązującej w banku Tabeli Kursów
Walut Obcych. Bank, wprowadzając klauzule waloryzacyjne oparte o kursy walut
wskazane w sporządzanych przez niego tabelach, przyznał sobie zatem prawo do
jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem CHF
i wysokości całej wierzytelności poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu
sprzedaży franka szwajcarskiego oraz wartości spreadu walutowego (rozumianego
jako różnica pomiędzy kursem sprzedaży a kursem zakupu waluty obcej). Sąd przyjął
również, że postanowienia dotyczące indeksowania kwoty kredytu określają
II CSKP 192/23
4
podstawowe świadczenia w ramach zawartej umowy i charakteryzują tę umowę jako
podtyp umowy kredytu - umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej.
Postanowienia dotyczące indeksacji nie ograniczają się do posiłkowego określenia
sposobu zmiany wysokości świadczenia kredytobiorcy w przyszłości, ale wprost
świadczenie to określają. Bez przeprowadzenia przeliczeń wynikających z indeksacji
nie doszłoby do ustalenia wysokości kapitału podlegającego spłacie ani nie doszłoby
do ustalenia wysokości odsetek, które zobowiązany jest zapłacić kredytobiorca,
skoro odsetki te naliczane są, zgodnie z konstrukcją umowy, od kwoty wyrażonej
w walucie obcej.
Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż uznanie postanowień dotyczących
indeksacji, w tym postanowień odsyłających do tabeli kursów, za określające główne
świadczenia stron nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu ich abuzywności, gdyż nie
są to postanowienia jednoznaczne. Sformułowane jednoznacznie są to bowiem
sformułowania wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. W niniejszej sprawie
wskazywanych przez stronę powodową postanowień nie można było uznać za
jednoznaczne, gdyż odsyłały do nieokreślonych w umowie wielkości, a mianowicie
do kursów z tabel kursów walut obowiązujących w pozwanym banku. Wielkości tych
nie dawało się sprecyzować w świetle treści umowy, która nie określała
jednoznacznie, w jaki sposób kursy sprzedaży i kupna z tabel banku będą określane.
W chwili zawarcia umowy ani powodowie, ani przedstawiciele banku, nie znali
konkretnych wartości, jakie mogły się pojawić w tabeli kursów obowiązującej w banku
w dniu przeliczania kwoty kredytu na franki szwajcarskie, ani w dniach wyliczania
kolejnych rat do spłaty.
Z tych przyczyn Sąd pierwszej instancji uznał, że klauzule umowne zawarte
w § 2 ust. 2 zd.2, § 7 ust. 1 umowy należy uznać za niedozwolone w rozumieniu art.
3851 § 1 k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego umowa wiążąca strony niniejszego
postępowania po usunięciu postanowień dotyczących indeksacji nie mogłaby zostać
utrzymana w mocy z przyczyn płynących z ogólnych zasad prawa cywilnego.
Klauzula indeksacyjna w rozumieniu analizowanej tu umowy stanowi element
określający główne świadczenie stron umowy kredytu. Usunięcie postanowienia
II CSKP 192/23
5
określającego główne świadczenia stron musi oznaczać brak konsensu co do
zawarcia umowy w ogóle. To zaś oznacza, że na skutek kontroli abuzywności umowę
należy uznać za nieważną.
Jednocześnie, Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił żądania powodów
zasądzenia żądanej pozwem kwoty jako sumy nienależnie uiszczonych przez
powodów rat kredytu opartej o art. 410 k.c. Wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie
miały zastosowania ani teoria salda ani teoria podwójnej kondycji, ponieważ każda
z rat, które powodowie uiszczali na rzecz pozwanego, stanowiła w istocie dobrowolne
i częściowe regulowanie przez powodów wierzytelności przysługującej bankowi
o zwrot nienależnego świadczenia polegającego na przekazaniu na rzecz powodów
kwoty 348 407 zł tytułem nieważnej umowy. Tylko świadczenie Banku miało więc
charakter nienależny i wymagający zwrócenia od momentu, w którym powodom
wskazana kwota została przekazana do dyspozycji.
Wyrokiem z 21 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację
pozwanego banku, podzieliwszy w jej zakresie ustalenia faktyczne oraz ocenę
prawną Sądu pierwszej instancji.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany bank wywiódł skargę kasacyjną,
w której – w zmultiplikowanych zarzutach – wskazał m.in. na naruszenie
następujących przepisów prawa: art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1
Dyrektywy 93/13; art. 189 k.p.c.; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z 3852 k.c.; art. 385 § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 § 1 i 2 Prawa
bankowego; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art.
3531 k.c. w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; art. 358 § 2 k.c. w zw.
z art. 3851 § 2 k.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 r. o Narodowym Banku Polskim; art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c.; art.
56 k.c.; art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia
29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe. Zarzuty dotyczyły przede
wszystkim abuzywności klauzul umownych zawartych w umowie stron, jej skutków,
w tym upadku umowy, możliwości jej dalszego trwania czy rozliczenia stron.
W konsekwencji bank wniósł m.in. o uchylenie zaskarżonego wyroku, przekazanie
II CSKP 192/23
6
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu i rozstrzygnięcie
o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli m.in. o jej oddalenie
i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
W ostatnich latach do Sądu Najwyższego trafiło wiele spraw odnoszących się
do problemów prawnych opisanych w skardze kasacyjnej przez skarżącego.
W konsekwencji ukształtowała się linia orzecznicza, uwzględniająca bogaty dorobek
judykatury Trybunału Sprawiedliwości UE. Rozwój orzecznictwa na temat tzw.
„kredytów frankowych” osiągnął swoje apogeum 25 kwietnia 2024 r. powzięciem
przez SN w składzie całej Izby Cywilnej uchwały III CZP 25/22, mającej moc zasady
prawnej ex lege (art. 87 ustawy o SN).
W uchwale SN podsumował dotychczasową linię orzeczniczą, przyjmując że:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub
część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne
roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
4. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru
jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych
z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,
w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie
postanowieniami umowy.
II CSKP 192/23
7
5. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru
jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron
odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych
w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia
w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Odstąpienie od zasady prawnej przyjętej przez skład całej izby SN jest zaś
możliwe tylko poprzez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym składzie (art. 88
ustawy o SN), co do dnia rozpoznawania skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie nie
nastąpiło.
Zarzuty procesowe, jak i materialnoprawne podniesione w skardze kasacyjnej,
w świetle stanowiska Izby Cywilnej SN wyrażonego w uchwale z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22, nie mogły więc odnieść pożądanego przez skarżącego skutku.
Przyglądając się treści sformułowanych zarzutów skargi kasacyjnej trzeba bowiem
wskazać, że umowa stron niewątpliwie miała charakter abuzywny, zawierała klauzule
abuzywne, nie było możliwości jej dalszego trwania po wyeliminowaniu tych klauzul
(w tym zastąpienia wyeliminowanych klauzul abuzywnych przepisami prawa
krajowego o charakterze dyspozytywnym), tak jak i nie nastąpiło naruszenie prawa
materialnego co do sposobu rozliczenia stron. Powodowie mieli też interes prawny
w żądaniu ustalenia nieważności zawartej umowy. Rozstrzygnięcie Sądów meriti
dostrzega wszystkie wynikające z tego konsekwencje i jest w tym zakresie poprawne.
Nie doszło więc w sprawie do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej
przepisów prawa.
Trzeba dodać, że podobne sprawy dotyczące zarzutów pozwanego w sporze
z innymi osobami były już niejednokrotnie przedmiotem rozważań Sądu
Najwyższego, który analogiczne skargi kasacyjne pozwanego wiele razy już oddalał
(np. wyroki SN: z 16 maja 2025 r., II CSKP 201/23; z 13 marca 2025 r., II CSKP
738/23, czy z 24 maja 2024 r., II CSKP 531/23). Sąd Najwyższy w niniejszym
składzie nie widzi jakichkolwiek wystarczających powodów by rozstrzygnięcie
niniejszej sprawy miałoby być odmienne.
II CSKP 192/23
8
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 oddalił skargę
kasacyjną. O kosztach postępowania orzekł zaś na zasadach wynikających z art. 98
k.p.c.
Agnieszka Góra-Błaszczykowska
[r.g.]
Mariusz Załucki
Ireneusz Kunicki
