II CSKP 1705/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
18 lutego 2025 r.
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Marta Romańska
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 lutego 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 28 września 2021 r., I ACa 531/21,
w sprawie z powództwa S.S. i A.D.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów, z tytułu kosztów
postępowania kasacyjnego, kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie
tygodnia od doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego
orzeczenia.
Marta Romańska
Karol Weitz
Roman Trzaskowski
(K.L.)
II CSKP 1705/22
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 29 marca 2021 r. Sąd Okręgowy w Toruniu ustalił, że umowa
o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] z dnia 9 maja 2008 r. zawarta między
powodami a Bank S.A. w W. jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz
solidarnych powodów kwotę 647.663,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami za
opóźnienie od dnia 1 września 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2), umorzył postępowanie
w pozostałym zakresie (pkt 3) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt 4).
Po rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji pozwanego, wyrokiem z dnia
28 września 2021 r., Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmienił wyrok Sądu Okręgowego
w punkcie 2 w ten tylko sposób, że wyeliminował z niego słowo „solidarnych” (pkt I),
oddalił apelację w pozostałym zakresie (II) i orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego (III).
Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –
z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
kredytów indeksowanych do waluty obcej oraz treści zarzutów kasacyjnych –
przedstawiały się następująco:
Powodowie, poszukując źródeł finansowania (w złotówkach) zakupu
nieruchomości na cele mieszkaniowe, spotkali się z pracownikiem Bank S.A.
w W.(poprzednika prawnego pozwanego; dalej – „Bank”) i w wyniku przekazanych
im informacji złożyli wniosek o przyznanie kredytu indeksowanego w walucie obcej
(CHF). Pracownik poinformował ich m.in., że raty mogą wzrosnąć w zależności od
poziomu kursu, zarazem zapewniając, iż kredyt we frankach jest atrakcyjny i
bezpieczny, gdyż oprocentowanie jest niewielkie, a frank jest stabilną walutą (ryzyko
jest niskie).
W dniu 9 maja 2008 r. powodowie zawarli z Bankiem umowę o kredyt
hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF („Umowa”)
w wysokości 709.800 zł (§ 1 ust. 2 Umowy), z walutą waloryzacji - CHF (§ 1 ust. 3
Umowy), okresem kredytowania - 144 miesięcy (§ 1 ust. 4 Umowy), ze zmienną
stopą procentową wyliczaną na podstawie zmiennej stawki bazowej LIBOR 3M,
II CSKP 1705/22
3
powiększonej o stałą marżę Banku w wysokości 0,90% (§ 9 ust. 1 i 2 Umowy).
Stosownie do Umowy równe raty kapitałowo-odsetkowe (§ 1 ust. 5) miały być
spłacane zgodnie z harmonogramem określonym w CHF (§ 10 ust. 1 i 2), przy czym
w § 10 ust. 4 Umowy postanowiono, że raty te będą spłacane w złotych „po
uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej” Banku
„obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50” („Tabela”).
W § 29 ust. 2 Umowy kredytobiorca oświadczył, że został dokładnie
zapoznany z warunkami udzielania kredytu złotowego waloryzowanego kursem
waluty obcej, w tym w zakresie zasad dotyczących spłaty kredytu, i w pełni je
akceptuje, jak również, że jest świadomy, iż z kredytem waloryzowanym związane
jest ryzyko kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu
złotego wobec walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi Kredytu.
Kredyt miał zostać wypłacony jednorazowo (§ 7 ust. 3 Umowy), w złotych (§ 5
ust. 1 Umowy).
W § 25 ust. 1 Umowy stwierdzono, że jej integralną część stanowi „Regulamin
udzielania kredytu hipotecznego dla osób fizycznych […] („Regulamin”), z którym
kredytobiorca – stosownie do oświadczenia - zapoznał się przed zawarciem Umowy,
uznając jego wiążący charakter.
W § 1 tego Regulaminu wskazano, że Bank udziela kredytów hipotecznych
złotowych waloryzowanych m.in. kursem CHF (ust. 2), przy czym kredyt taki
udzielany jest w złotych polskich przy jednoczesnym przeliczeniu na wybraną przez
kredytobiorcę walutę obcą według kursu kupna waluty z tabeli kursowej Banku
obowiązującej w dniu i godzinie uruchomienia kredytu (ust. 3).
W § 2 Regulaminu przewidziano, że kursy kupna/sprzedaży walut
publikowane
w
tabeli
kursowej
Banku
stosowane
do
uruchomienia/spłaty/przewalutowania kredytów waloryzowanych podawane są do
wiadomości za pośrednictwem strony internetowej […] czy też […] (ust. 1), przy czym
wysokość kursów kupna/sprzedaży walut obowiązujących w danym dniu roboczym
może ulegać zmianie, a decyzja o tej zmianie, jak również o częstotliwości zmiany
podejmowana jest samodzielnie przez Bank z uwzględnieniem czynników
wymienionych w ust. 4 (ust. 3), tj. bieżących notowań kursów wymiany walut na rynku
II CSKP 1705/22
4
międzybankowym, podaży i popytu na waluty na rynku krajowym, różnicy stóp
procentowych oraz stóp inflacji na rynku krajowym, płynności rynku walutowego,
stanu bilansu płatniczego i handlowego (ust. 4).
W § 26 ust. 2 Regulaminu postanowiono, że wysokość każdej raty odsetkowej
lub kapitałowo-odsetkowej kredytu/pożyczki hipotecznej waloryzowanego kursem
waluty obcej określona jest w tej walucie, natomiast jej spłata dokonywana jest
w złotych po uprzednim jej przeliczeniu wg. kursu sprzedaży danej waluty obcej,
określonym w tabeli kursowej Banku na dzień spłaty.
Kwotę kredytu w wysokości 709.800 zł wypłacono powodom jednorazowo
w dniu 15 maja 2008 r., a do dnia 28 kwietnia 2020 r. spłacili oni kredyt w całości,
uiszczając łącznie z tego tytułu 1.357.463,20 zł.
Oceniając dochodzone roszczenia, Sąd Apelacyjny uznał – w zakresie
istotnym na obecnym etapie postępowania - że powodowie, którzy zawarli Umowę
jako konsumenci, mieli interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy
mimo jej wykonania, gdyż tylko takie ustalenie może w sposób definitywny
rozstrzygnąć ich niepewną sytuację prawną, w tym co do bytu hipoteki
zabezpieczającej spłatę kredytu jako prawa akcesoryjnego oraz przyszłych
roszczeń, które mogłyby powstać z Umowy.
Sąd odwoławczy stwierdził ponadto, że klauzule tworzące mechanizm
indeksacji (waloryzacji) zawarte w Umowie i w Regulaminie (w szczególności § 10
ust. 4 Umowy oraz § 1 ust. 3 i § 26 ust. 2 w związku z § 2 ust. 2 i 4 Regulaminu)
stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Nie zostały bowiem indywidualnie
uzgodnione ani sformułowane w sposób jednoznaczny (choć określały główne
świadczenia stron), m.in. dlatego, że powodowie nie zostali należycie (szczegółowo)
poinformowani o ryzyku kursowym. W szczególności Bank nie udowodnił, że udzielił
im informacji o tym ryzyku przez pokazanie symulacji wysokości rat kredytu przy
założeniu wzrostu kursu CHF o przynajmniej kilkadziesiąt procent i z wyraźną
informacją, że taki wzrost jest możliwy. Zarazem postanowienia te są sprzeczne
z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesów konsumentów, m.in. dlatego, że
przerzucały w całości ryzyko walutowe na kredytobiorców, którzy nie uzyskiwali
dochodów w walucie indeksacji.
II CSKP 1705/22
5
W konsekwencji Sąd drugiej instancji stwierdził, że postanowienia klauzuli
indeksacyjnej nie wiążą konsumenta, a ponieważ bez nich dalsze trwanie Umowy
jest niemożliwe - ich usunięcie powoduje zmianę głównego przedmiotu Umowy
(wyrażenie kwoty zadłużenia w złotówkach przy jednoczesnym pozostawieniu
oprocentowania opartego o stawkę bazową LIBOR) prowadzącą do jej sprzeczności
z naturą stosunku prawnego (art. 3531 k.c.) kredytu waloryzowanego kursem waluty
obcej, ich zastąpienie przez redukcję utrzymującą skuteczność albo przez kurs
średni NBP jest niedopuszczalne, gdyż nie eliminowałoby podstawowej
dysfunkcjonalności Umowy kredytu jako opartego na przekazanej powodom błędnej
informacji zakładającej stabilność waluty, do której kredyt jest indeksowany,
a ponadto nieważność Umowy nie narażałaby kredytobiorców na szczególnie
niekorzystne konsekwencje (powodowie konsekwentnie i jednoznacznie domagali
się stwierdzenia nieważności Umowy, mając świadomość jego konsekwencji) - jest
ona nieważna w całości (art. 58 w związku z art. 3531 k.c.). Uzasadnia to ustalenie
nieważności Umowy (art. 189 k.p.c.) oraz zasądzenie żądanych kwot (w zakresie,
w którym powodowie nie cofnęli powództwa) z tytułu nienależnego świadczenia (art.
410 § 2 k.c.), wraz z odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tj. od dnia 1 września
2020 r.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,
zaskarżając go w części oddalającej apelację i rozstrzygającej o kosztach. Zarzucił
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 189 k.p.c., art. 3851 § 1 i 3 k.c. w związku
z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 4a Prawa bankowego, z dyrektywą 93/13 oraz z art. 65
k.c., art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, z art. 358 § 2 k.c.
oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c. w związku z art. XXVI
i XLIX p.w.k.c. oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13, art. 385 § 1 i 2 k.c.
w związku z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13, art. 189 k.p.c. w związku
z art. 58 § 1, art. 3531, art. 3851 § 1 i 2, art. 405 i z art. 410 § 1 i 2 k.c., jak również
naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 316 § 1 w związku z art. 391 § 1 oraz
z art. 387 § 21 pkt 1 i 2 k.p.c. Wniósł o uchylenie wyroku Sadu Apelacyjnego
w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie temu Sądowi do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,
ewentualnie - o uchylenie wyroku Sadu Apelacyjnego w zaskarżonej części
II CSKP 1705/22
6
i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie apelacji Banku oraz
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sformułowane przez skarżącego zarzuty naruszenia przepisów postępowania
zasadzają się na tezie, że Sąd Apelacyjny pominął fakt spłaty kredytu, wygaśnięcia
hipoteki oraz wykreślenia hipoteki, a także na zwróceniu uwagi na nierzetelne
i niezrozumiałe uzasadnienie wyroku, przez podanie niepełnej podstawy prawnej
rozstrzygnięcia, ograniczonej głównie do wskazania nieadekwatnych wyroków, co
skutkowało przedstawieniem nieadekwatnych koncepcji prawnych co do istnienia -
niesprecyzowanej in concreto - sfery prawnej powodów która wymagałaby
dodatkowej ochrony prawnej (w rozumieniu art. 189 k.p.c.), zrozumienia i akceptacji
przez kredytobiorców skutków nieważności Umowy, które nie zostały im przez Sąd
zaprezentowane oraz co do potrzeby eliminacji z Umowy klauzuli ryzyka i klauzuli
różnicy kursowej (spreadowej). Wiąże się z tym także zarzut naruszenia art. 189
k.p.c., którego pozwany dopatrzył się w stwierdzeniu nieważności Umowy mimo
niewykazania przez powodów interesu prawnego i równoległego wystąpienia przez
nich z dalej idącym roszczeniem restytucyjnym. Zdaniem pozwanego, ponieważ
jeszcze przed datą wytoczenia powództwa doszło o spłaty całości kredytu, a hipoteka
zabezpieczająca kredyt wygasła i została wykreślona z księgi wieczystej, nie istniał
stan niepewności co do trwania Umowy ani zagrożenie dla sytuacji prawnej
powodów. Zarzut procesowy dopełnia ponadto zarzut naruszenia art. 385 § 1 i 2 k.c.
w związku z art. 58 § 1 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że
stwierdzenie nieważności umowy kredytu uzależnione jest wyłącznie od
subiektywnej woli kredytobiorców, podczas gdy o możliwości utrzymania umowy
w mocy powinny decydować obiektywne przesłanki, z uwzględnieniem że
konsumenci, po wyczerpującym poinformowaniu ich przez sąd o skutkach
stwierdzenia nieważności, mogą wyrazić świadomą wolę co do rezygnacji ze
stosowania przepisów o nieuczciwych postanowieniach umownych i tym samym
„sanować” abuzywne postanowienia umowne. W tym kontekście pozwany zwrócił też
uwagę, że Sąd nie poinformował kredytobiorców o konsekwencjach uznania
postanowień Umowy za niedozwolone, w tym o konsekwencjach stwierdzenia
nieważności Umowy, a jednocześnie nie jest możliwe ustalenie, jakie informacje
II CSKP 1705/22
7
przekazał im pełnomocnik procesowy, co skutkuje tym, iż stwierdzenie nieważności
Umowy może się okazać rozwiązaniem bardzo niekorzystnym dla kredytobiorców
i stoi w sprzeczności z wykładnią dyrektywy 93/13.
Rozpatrując te zarzuty, należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie Sądu
Najwyższego nie budzi już obecnie wątpliwości, iż dopuszczalne jest wystąpienie
przez konsumenta-kredytobiorcę z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu
ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli przysługuje mu, czy jest już
nawet dochodzone, roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej
umowy. Interes prawny w ustaleniu istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego
lub prawa może być uzasadniony w szczególności w kontekście ewentualnych
innych roszczeń mogących wynikać ze spornego stosunku prawnego. Tylko bowiem
w drodze powództwa o ustalenie możliwe jest wiążące – ze skutkami prawomocności
materialnej (art. 365 w związku z art. 366 k.p.c.) – przesądzenie o istnieniu (albo
nieistnieniu) stosunku prawnego lub prawa w sposób stanowiący prejudykat dla
innych postępowań (zob. np. niepublikowane wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja
2022 r., II CSKP 163/22, z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, z 28 lipca 2023 r.,
II CSKP 611/22, z 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, z 6 czerwca 2024 r., II CSKP
1166/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22 oraz z 28 lutego 2025 r., II CSKP
2126/22). Sąd Najwyższy wyjaśnił też, że specyfika spraw objętych zastosowaniem
dyrektywy 93/13 wymusza elastyczniejsze niżby wynikało to z zasad ogólnych
i korzystniejsze dla konsumenta podejście do interesu prawnego jako przesłanki
żądania ochrony prawnej przy wytoczeniu powództwa ustalającego (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 6 czerwca 2024 r., II CKSP 1166/22 oraz wyrok Trybunału
Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77,
gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności
stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną
w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta
powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku
w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu
prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi
przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać
się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym
II CSKP 1705/22
8
w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko
niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.). Właśnie z tego
względu uznaje się, że konsument ma interes prawny w żądaniu ustalenia
nieważności umowy kredytowej także w sytuacji, gdy kredyt został już spłacony przed
wytoczeniem powództwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2024 r.,
II CSKP 163/23, niepubl.). Uzupełniająco można wskazać, że nawet jeżeli in casu
hipoteka zabezpieczająca kredyt została już wykreślona z księgi wieczystej –
skądinąd okoliczność ta nie została objęta ustaleniami faktycznymi (por. art. 39813 §
2 k.p.c. – ustalenie nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy,
wynikającą z zastrzeżenia w niej klauzul abuzywnych, może być istotne w kontekście
ewentualnych dalszych rozliczeń restytucyjnych między stronami. W związku z tym
nie można pomijać, że powodowie dochodzili zwrotu tylko części uiszczonych przez
nich kwot, a z ustaleń nie wynika, aby dokonali potrącenia co do pozostałej części
czy też aby Bank wystąpił z powództwem wzajemnym lub dokonał potrącenia.
W świetle aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
ustalenie nieistnienia spornego stosunku może też nie być obojętne dla biegu
przedawnienia roszczeń (por. np. wyroki z dnia 25 kwietnia 2024 r., C-561/21, Banco
Santander (Départ du délai de prescription), pkt 35-38, 41-42, teza i z dnia 25
kwietnia 2024 r., C-484/21, Caixabank (Délai de prescription), pkt 35, 37, teza).
Wbrew wywodom skarżącego Sądy obu instancji poświęciły wystarczająco
uwagi – czemu dały wyraz w uzasadnieniu - kwestii zrozumienia i akceptacji przez
powodów skutków nieważności Umowy. W szczególności Sąd Apelacyjny wskazał,
że kredytobiorcy konsekwentnie i jednoznacznie domagali się stwierdzenia
nieważności Umowy, mając świadomość jego konsekwencji. Ocenił ponadto, że nie
ma podstaw do przyjęcia, aby unieważnienie Umowy było dla nich niekorzystne (por.
s. 38-39 zaskarżonego wyroku), zgadzając się co do tego z Sądem Okręgowym,
który zwrócił w tym kontekście uwagę, iż spłacili oni całość kredytu (por. s. 16
uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego). Wprawdzie w kwestii świadomości
powodów Sąd poprzestał na ogólnym stwierdzeniu, że wynika ona „z akt sprawy”,
jednakże niedoskonałość ta jest pozbawiona znaczenia - podobnie jak brak
poinformowania kredytobiorców przez Sąd o konsekwencjach usunięcia klauzul
abuzywnych z Umowy - zważywszy, iż w najnowszym orzecznictwie wyjaśniono już
II CSKP 1705/22
9
– uściślając w tym względzie, pod wpływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej, uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego ( zasada
prawna) z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) – że
wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy kredytu, może być uznane za
dorozumianą odmowę potwierdzenia abuzywnej klauzuli indeksacyjnej
i wystarczającą akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadzącą do jej trwałej
bezskuteczności (nieważności) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia
2024 r., II CKSP 1803/22, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta),
pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy
kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu
na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej
obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest
uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,
w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, że
jest świadomy, iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność
wspomnianej umowy, i konsekwencji tego uznania nieważności, i że wyraża zgodę
na uznanie tej umowy za nieważną; por. też postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB
przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza). Wskazuje się przy tym
obecnie, że powołanie się przez konsumenta na nieważność umowy kredytu
indeksowanego jest dlań w praktyce niemal zawsze korzystne, choćby ze względu
na brak obowiązku zapłaty bankowi jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot
kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych
za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C‑520/21, Bank M. (Skutki uznania
umowy za nieważną), pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank
Millennium, pkt 29, teza, i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-
II CSKP 1705/22
10
25, teza), w związku z czym można przyjąć co najmniej domniemanie, iż żądając
zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej nieważnej umowy, kredytobiorca-
konsument dysponuje informacjami niezbędnymi dla oceny swej decyzji (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP 1803/22; por. też wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl.). Skarżący ma rację,
że o tym, czy po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać,
decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze
stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por.
np. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (zasada prawna) z dnia 7 maja
2021 r., III CZP 6/21 i tam przywoływane orzecznictwo oraz wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, OTP
Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor
Bank, pkt 29, 37), jednakże w istocie Sąd przeprowadził taką obiektywną ocenę,
dochodząc do wniosku, iż utrzymanie Umowy jest niemożliwe. Trzeba też zwrócić
uwagę, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia - a tak było
in casu - że nie naraża on go na "szczególnie niekorzystne konsekwencje" (por.
wyrok Europejskiej z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38,
40-41).
Spośród sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa
materialnego pierwszoplanowy charakter ma zarzut naruszenia art. 189 k.p.c.
w związku z art. 58 § 1, art. 3531, art. 3851 § 1 i 2, art. 405 i z art. 410 § 1 i 2 k.c.,
który zasadza się na tezie, że nie było podstaw do eliminacji z Umowy klauzuli
indeksacyjnej i że Umowa ta powinna zostać utrzymana w mocy, gdyż jej
obowiązywanie było prawnie możliwe.
W tej kwestii należy najpierw przypomnieć, że upadek klauzuli indeksacyjnej
wynikał in casu bezpośrednio z abuzywność tej klauzuli, spowodowanej brakiem
należytego poinformowania kredytobiorców o związanym z indeksacją ryzyku
walutowym oraz niedopuszczalnym przerzuceniem na nich całości tego ryzyka.
Wywody Sądu Apelacyjnego w tym względzie pozostają w pełnej zgodzie
II CSKP 1705/22
11
z dorobkiem Sądu Najwyższego, który wielokrotnie wyjaśniał, jakie przesłanki muszą
być spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie
poinformowany o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu
indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej walucie (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z dnia 10
maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia
13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.,
z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl., z dnia
25 października 2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24,
niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22, niepubl.), co wskazywałoby na
jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego
kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające
świadczenie główne (por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). W tym kontekście Sąd Najwyższy
zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej,
do której kredyt jest denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu
oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest
niewystarczające dla stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi
wystarczającej informacji. Wyjaśnił też, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie
konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą
konsekwencje trudne dlań do udźwignięcia. Prawidłowa informacja powinna
uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać
konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne
do oszacowania w perspektywie długookresowej i nie powinno być lekceważone
(pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie
„uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie
nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może
wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym
charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego
zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej,
a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna
(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej
II CSKP 1705/22
12
konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty
indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.
Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja
co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla
konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na
wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi
wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może
powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko
utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta -
obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje
mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien być
też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać
przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz z dnia
19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy
podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego w dacie
zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru
Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych
zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie
udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).
Ponadto w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy
stwierdził, że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym
na bardzo długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony
pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko
danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania
kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń
nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. W orzecznictwie
II CSKP 1705/22
13
Sądu Najwyższego - z odwołaniem do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej - negatywnie ocenia się również, tak jak uczynił to Sąd Apelacyjny,
ponoszenie przez kredytobiorcę nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka
walutowego (por. zwłaszcza wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl.,
z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19,
BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP
249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22).
W pełnej zgodzie z judykaturą Sadu Najwyższego pozostaje też ocena Sądu
odwoławczego, że bez abuzywnej klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka
walutowego) umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej nie może być
utrzymana, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem,
iż należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone
przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu
(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-
ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10
maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,
z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP
1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,
niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada
2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia 6
września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP
1803/22).
II CSKP 1705/22
14
Pozostałe zarzuty skarżącego zasadzają się na tezie, że postanowienia
dotyczące ryzyka walutowego (indeksacji jako takiej) nie były abuzywne i zmierzają
do wykazania, iż klauzule przeliczeniowe (dotyczące różnicy kursowej) nie były
abuzywne, a nawet jeżeli były – powinny być oddzielone od skutecznej klauzuli
ryzyka walutowego, uzupełnionej kursem średnim NBP z odwołaniem do wykładni
umowy oraz oświadczeń woli stron albo art. 358 § 2 k.c., w związku z czym ich
usunięcie nie powoduje upadku całej Umowy. Wobec zaaprobowania oceny Sądu
Apelacyjnego, że abuzywnością dotknięta była bezpośrednio sama klauzula
indeksacyjna (klauzula ryzyka walutowego), a bez tej klauzuli Umowa nie może być
utrzymana, rozpatrywanie tych zarzutów jest bezprzedmiotowe.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Marta Romańska
Karol Weitz
Roman Trzaskowski
(K.L.)
[r.g.]
