II CSKP 168/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 maja 2025 r.
SSN Marta Romańska (przewodniczący)
SSN Monika Koba
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 30 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 28 stycznia 2022 r., V ACa 323/21,
w sprawie z powództwa A.A. i R.A.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od pozwanej na rzecz powodów, z tytułu kosztów
postępowania kasacyjnego, kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w
spełnieniu świadczenia pieniężnego za okres po upływie tygodnia
od dnia doręczenia niniejszego wyroku pozwanej do dnia zapłaty.
Monika Koba
Marta Romańska Roman Trzaskowski
(K.L.)
II CSKP 168/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 28 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił
apelację pozwanej Bank S.A. w W. od wyroku Sądu Okręgowego Warszawa-Praga
w Warszawie z dnia 25 lutego 2021 r., ustalającego, że umowa nr […] o kredyt
hipoteczny dla osób fizycznych „[…]” waloryzowany kursem CHF, zawarta w dniu 14
września 2009 r. między powodami A.A. i R. A. a Bank S.A w W. (poprzednik prawny
pozwanej; dalej – „Bank”), jest w całości nieważna.
Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –
z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz
treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:
W dniu 14 września 2009 r. Bank zawarł z powodami umowę o kredyt
hipoteczny dla osób fizycznych „[…]” waloryzowany kursem CHF o numerze […]
(„Umowa”) na kwotę 824.608,91 zł, indeksowany do franka szwajcarskiego („CHF”),
na okres 30 lat, ze zmiennym oprocentowaniem, którego wysokość była uzależniona
od indeksu LIBOR 3m oraz od stałej marży Banku, zabezpieczonego hipoteką łączną
kaucyjną do kwoty 1.236.913,37 zł na nieruchomości, której nabycie stanowiło cel
kredytu.
W Umowie i regulaminie stanowiącym jej integralną część („Regulamin”)
wskazano m.in., że:
- kredyt jest przeznaczony na budowę i nabycie domu mieszkalnego
jednorodzinnego wraz z udziałem w działce gruntu stanowiącej drogą dojazdową;
- kwota kredytu wyrażona w złotych w dniu uruchomienia kredytu zostanie
przeliczona na CHF, według kursu kupna CHF z tabeli kursowej Banku
(§ 1 ust. 3A Umowy w związku z art. § 1 ust. 2 i 3 Regulaminu) z dnia i godziny
uruchomienia kredytu lub jego transzy (§ 7 ust. 1 Umowy);
- wysokość każdej raty kredytu waloryzowanego kursem przyjętej waluty
określana jest w tej walucie, natomiast jej spłata dokonywana jest w złotych po
II CSKP 168/23
3
uprzednim przeliczeniu według kursu sprzedaży danej waluty, określonym w tabeli
kursowej Banku na dzień spłaty (Regulamin);
- raty spłacane będą w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg kursu
sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku („Tabela”) obowiązującego na dzień spłaty
z godziny 14.50 (§ 10 ust. 5 Umowy);
- kredytobiorcy zostali dokładnie zapoznani z warunkami udzielenia kredytu
złotówkowego waloryzowanego kursem waluty obcej oraz zasad jego spłaty
i akceptują je; ponadto potwierdzają, że są świadomi, iż z kredytem jest związane
ryzyko kursowe, w tym że niekorzystne wahania kursu złotego wobec walut obcych
mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu (§ 28 Umowy).
Przed zawarciem Umowy powodom nie wyjaśniono, jak jest określany kurs
CHF obowiązujący w Tabeli. Tym niemniej podpisali oświadczenie, że zostali
poinformowani przez Bank o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut i zmianą
stopy procentowej i rozumieją wynikające z tego konsekwencje, że informacje te
zostały im przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu oraz potwierdzili,
iż w pierwszej kolejności oferowany był im kredyt hipoteczny w polskim złotym,
jednak zdecydowali się na ofertę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty
obcej.
W toku postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny pouczył powodów
o skutkach, jakie dla ich sytuacji będzie miało orzeczenie o nieważności Umowy.
W oświadczeniach z dnia 2 grudnia 2021 r. powodowie wyrazili świadomą akceptację
skutku uznania za abuzywne postanowień Umowy, jakim może być upadek
(nieważność) całej Umowy z mocą wsteczną, tj. od dnia jej zawarcia.
Oceniając żądanie powodów, Sąd odwoławczy nie miał wątpliwości, że
Umowa miała charakter konsumencki, a powodowie mieli interes prawny w żądaniu
ustalenia nieważności Umowy, tylko bowiem ono może ostatecznie i całościowo
usunąć stan niepewności prawnej (Umowa nie została jeszcze wykonana w całości
i wynika z niej szereg obowiązków).
Stwierdził też, że dla rozstrzygnięcia sprawy zasadnicze znaczenie ma
skuteczność klauzuli ryzyka walutowego związanego z postanowieniami
wprowadzającymi indeksację i zasadę przeliczania wysokości kapitału, a następnie
II CSKP 168/23
4
zadłużenia i obliczania rat, według kursów CHF (§ 1 ust. 3A, § 7 ust. 1 i § 10 ust. 5
Umowy, doprecyzowane w zakresie reguł indeksacji w Regulaminie). Postanowienia
te nie były indywidualnie negocjowane (zostały przejęte z wzorca, klienci nie mogli
ich negocjować), określały główne świadczenia stron (skoro określały szeroko
rozumianą klauzulę ryzyka walutowego, skutkującą tym, że ryzyko kursu wymiany
obciąża bez żadnych ograniczeń konsumenta) i nie zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny. Sądy obu instancji zgadzały się, że powodowie nie zostali należycie
poinformowani o nieograniczonym ryzyku kursowym wiążącym się z zawarciem
Umowy, tzn. nie uzyskali informacji pozwalających im na zrozumienie rzeczywistego
znaczenia długoterminowego ryzyka związanego z możliwymi wahaniami kursów
wymiany walut. Zdaniem Sądu Apelacyjnego ani na etapie informacji
przedkontraktowej, ani w treści Umowy nie przedstawiono im w pełni transparentnie
zasad ustalenia obciążeń w złotych polskich. Z tego punktu widzenia nie były
wystarczające ogólne informacje o wzroście kosztów kredytu przy wahaniach
kursowych ani symulacje ograniczone do różnicy w wysokości rat pomiędzy
kredytem w PLN a kredytem waloryzowanym. Bank bowiem powinien wyjaśnić
powodom, przy jakim kursie koszty kredytu indeksowanego zrównają się z tymi, jakie
powodowie ponosiliby przy kredycie złotowym, przy jakim wyrównane zostaną
korzyści płynące z zastosowanej stopy oprocentowania i jakie jest
prawdopodobieństwo zaistnienia sytuacji tego rodzaju, a nadto zwrócić uwagę na
możliwości zabezpieczenia.
Sądy meriti zgodnie przyjęły, że klauzule ryzyka walutowego były sprzeczne
z dobrymi obyczajami - Sąd odwoławczy ocenił w ten sposób niedoinformowanie
konsumenta o rzeczywistych skutkach ekonomicznych zawarcia umowy kredytu
waloryzowanego kursem waluty obcej – i rażąco naruszały interesy powodów przez
przerzucenie na nich nieograniczonego ryzyka zmiany kursu waluty waloryzacji
kredytu (bez jakiegokolwiek mechanizmu ograniczenia tego ryzyka i bez możliwości
– na podstawie uzyskanych informacji – pełnej oceny ryzyka). Sąd odwoławczy uznał
również za abuzywny mechanizm pozwalający Bankowi na jednostronne
kształtowanie kursu waluty we własnych tabelach - a w konsekwencji wysokości
stanowiącego jego zysk tzw. spreadu walutowego - oraz wyrażenie salda kredytu
w walucie waloryzacji.
II CSKP 168/23
5
Sądy jednolicie przyjęły też, że bez postanowień indeksacyjnych uznanych
za abuzywne – dotkniętych bezskutecznością zawieszoną, a w konsekwencji
świadomych deklaracji konsumenta – nieważnością - nie ma możliwości utrzymania
Umowy w mocy. Skoro bowiem wprowadzenie do Umowy ryzyka walutowego
stanowi niedozwolone postanowienie umowne, a powodowie po pouczeniu ich
o konsekwencjach abuzywności następczo go nie zaakceptowali, postanowienie
takie musi być uznane za bezskuteczne ex lege i ab initio, co skutkuje nieważnością
całej Umowy. Zdaniem Sądu odwoławczego jest tak dlatego, że Umowa nie może
funkcjonować bez określenia głównego przedmiotu, a nie istnieje regulacja
ustawowa, która mogłaby mieć zastosowanie w miejsce niedozwolonego
postanowienia umownego. W szczególności regulacją taką nie jest art. 358 § 2 k.c.,
który nie obowiązywał w dacie zawarcia Umowy. Zachowanie zaś Umowy w mocy
jako kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR albo WIBOR, prowadziłoby
do nieuprawnionego przekształcenia pierwotnej Umowy. Zgodny zamiar stron nie
obejmował zawarcia umowy kredytu stricte złotowego, bez indeksacji do waluty
obcej, a kredyt indeksowany do CHF nie może być oprocentowany stawką WIBOR,
zastrzeżoną dla kredytów złotowych.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Bank, zaskarżając go
w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i § 3 k.c., także
w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy
Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.,
s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz.UE: rozdział 15, t. 2, s. 288
z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”) w związku
z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 i § 2 k.c., także z związku z art. 189 k.p.c.,
art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo
bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665
ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), art. 358 § 2 k.c. oraz z motywem 13
i art. 5 dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c. oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13
oraz art. 3851 § 2 w związku z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w związku
z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
II CSKP 168/23
6
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku
w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie w całości apelacji
Banku oraz rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Pierwszoplanowe znaczenie dla rozpoznania skargi kasacyjnej ma ocena
zarzutów Banku, które zmierzają do podważenia stanowiska Sądu Apelacyjnego, że
zastrzeżona w Umowie klauzula indeksacyjna ucieleśniająca ryzyko walutowe była
niedozwolonym postanowieniem umownym (zarzuty naruszenia art. 3851 § 1
i § 3 k.c. w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 oraz art. 3852 k.c.
i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c.). W tym zakresie
skarżący wywodzi przede wszystkim, że klauzula ta była sformułowana w sposób
jednoznaczny, przejrzysty i zrozumiały, o czym świadczyć mają ustalone w sprawie
okoliczności, takie jak akceptacja przez powodów ryzyka kursowego przed
zawarciem Umowy (oświadczenia zawarte we wniosku kredytowym i w samej
Umowie), przekazanie im historycznych kursów CHF, symulacje spłaty,
sprecyzowanie zasad indeksacji w Regulaminie, a także pozytywne, wieloletnie
doświadczenie powodów z kredytem hipotecznym indeksowanym (i związana z tym
wiedza m.in. co do skali zmian kursów walut), świadomość korzyści wynikających
z niskiego oprocentowania, oraz świadomość ryzyka kursowego i wiedza o istotnych
cechach kredytu indeksowanego. W ocenie pozwanego błędne było również
przyjęcie, że adekwatność informacji przekazanych przy zawieraniu umowy podlega
ocenie ex post, tj. przy uwzględnieniu wiedzy z chwili obecnej. Ponadto Bank
wywiódł, że nawet gdyby przyjąć niejednoznaczność klauzuli ryzyka kursowego, to
i tak indeksacja nie może być uznana za abuzywną, gdyż nie wprowadza rażącej
dysproporcji w sytuacji stron na niekorzyść powodów. Indeksacja ta, co Sąd
Apelacyjny pominął, niosła ze sobą szereg korzyści i uprawnień dla kredytobiorców,
a mianowicie: korzystne oprocentowanie kredytu (LIBOR) w porównaniu
z oprocentowaniem właściwym dla PLN (WIBOR), zmienną stopę procentową dla
waluty CHF, ograniczającą ryzyko walutowe i faktycznie łagodzącą niekorzystne
zmiany kursu waluty, uprawnienie do przewalutowania kredytu na PLN + WIBOR
(kredytobiorca mógł w każdym czasie zmienić walutę kredytu na PLN, wyłączając
II CSKP 168/23
7
z Umowy ryzyko walutowe) oraz uprawnienie do bezkosztowej, przedterminowej
spłaty kredytu (ograniczające ryzyko).
Wbrew argumentacji Banku trzeba stwierdzić, że stanowisko Sądu drugiej
instancji co do niejednoznaczności klauzuli ryzyka walutowego nie nasuwa
zastrzeżeń i odpowiada utrwalonej już linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, z której
wynika, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że konsument
został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem
kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej walucie, co
wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia wprowadzającego to ryzyko
i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności, zważywszy, iż chodzi
o postanowienie określające świadczenie główne (por. art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).
W szczególności Sąd Najwyższy trafnie zastrzegał m.in., że ogólne pouczenie
konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest
denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty
kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla
stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,
z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,
niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r.,
II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.,
z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r.,
II CSKP 763/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria
te zostały uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie
konsumentowi, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą
konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa
informacja powinna uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim
uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej
deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu
Umowa była zawarta na 30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne).
Wymaganiu temu nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji
o historycznych wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do
II CSKP 168/23
8
przewidywanego czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność
kredytobiorcy, wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń.
Istotne jest również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie
możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że
może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent),
z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,
jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność
do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być
trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego
stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów
wpływ konkretnymi wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że
deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże
się poważne ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce
zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.
Jeżeli Umowa przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko
kursowe, konsument powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich
działania (np. czy może żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien
podjąć w celu skorzystania z nich (por. też wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd
Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego
w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru
Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych
zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie
udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).
Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy
stwierdził, że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym
II CSKP 168/23
9
na bardzo długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony
pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko
danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania
kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń
nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu. Stanowisko
Sądu Apelacyjnego pozostaje w pełnej zgodzie z tym orzecznictwem, a Sąd ten
trafnie skoncentrował swą uwagę właśnie na ocenie transparentności klauzuli ryzyka
walutowego, a zwłaszcza na tym, czy powodowie zostali należycie poinformowani
o spoczywającym na nich nieograniczonym ryzyku walutowym.
Z przytoczonych przez pozwanego okoliczności nie wynika, by przesłanki
uznania klauzuli ryzyka walutowego za jednoznaczną, w tym należytego
poinformowania kredytobiorców o ryzyku walutowym, zostały in casu spełnione,
a w szczególności nie świadczą one o tym, by powodowie mieli pełną świadomość
skali ryzyka kursowego związanego z zawarciem umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej na 30 lat, a zwłaszcza – z konsekwencjami drastycznej aprecjacji franka
szwajcarskiego. Brak owej świadomości przynależy zresztą do ustaleń faktycznych,
które w postępowaniu kasacyjnym nie mogą być bezpośrednio podważane ani
korygowane (por. art. 3983 § 3 oraz art. 39813 § 2 k.p.c.), a Bank nie sformułował
w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w tym
np. pominięcia części materiału sprawy, które mogłyby wskazywać pośrednio na
wadliwe dojście do tych ustaleń. Z tego względu za bezskuteczną należy też uznać
podjętą przez pozwanego w skardze kasacyjnej próbę wykazania – bez odwołania
do konkretnych postanowień Umowy lub Regulaminu - że na żądanie powodów
(domyślnie: nieograniczone żadnymi dodatkowymi przesłankami) kredyt mógł być
w każdej chwili przewalutowany na zwykły kredyt złotowy. W tej sytuacji tylko
ubocznie warto zwrócić uwagę, że skuteczność wniosku o przewalutowanie kredytu
zazwyczaj była w regulaminach banków obwarowywana dodatkowymi przesłankami
lub pozostawiała bankowi ostateczną decyzję w tej kwestii.
Nie ma także żadnych podstaw, by twierdzić, że Sąd oczekiwał od Banku
udzielenia powodom informacji, które pojawiły się dopiero po zawarciu Umowy. Czym
innym bowiem (koniecznym) jest wymaganie poinformowania o powadze ryzyka,
związanego m.in. z nieprzewidywalnością kursu walut w kilkudziesięcioletniej
II CSKP 168/23
10
perspektywie i jego nieograniczonym charakterem, a czym innym (niekoniecznym) -
o konkretnych zdarzeniach te ryzyko aktualizujących, które faktycznie zaistniały po
zawarciu Umowy.
Ponadto, wbrew argumentacji Banku, dla oceny abuzywności klauzuli ryzyka
walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała się dla kredytobiorców
z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te (w szczególności korzystne
oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały zrównoważenie ryzyka
walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia
13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,
II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,
pkt 99-102), jak również to, czy ewentualna możliwość przewalutowania kredytu
indeksowanego na złotowy była zależna wyłącznie od decyzji kredytobiorcy
(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,
z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 7 grudnia 2023 r., I CSK 3836/23, niepubl.), a zastrzeżony
mechanizm przewalutowania zapewniał, że kredytobiorca wiedział o tej możliwości
i rozumiał sens skorzystania z niej jako zabezpieczenia przed przyszłym ryzykiem
kursowym. Wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej – pomijając ich
gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza w konfrontacji
z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane z niższym
oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowane w tej
walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć) negatywnych
następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.
Druga grupa sformułowanych przez Bank zarzutów kasacyjnych (por. zarzuty
naruszenia art. 3851 § 1 i § 3 k.c., art. 3851 § 1 i § 2 k.c., także z związku
z art. 189 k.p.c., art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego,
art. 358 § 2 k.c. oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c.
oraz z motywem 13 i art. 5 dyrektywy 93/13, a także – częściowo – art. 3851 § 1
oraz art. 3852 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c.)
zasadza się na tezie, że ewentualna abuzywność klauzul określanych przez
skarżącego mianem klauzul różnicy kursowej (przeliczeniowych) nie oznacza
II CSKP 168/23
11
abuzywności postanowień dotyczących ryzyka walutowego (indeksacji jako takiej)
i tym samym nie pociąga za sobą upadku Umowy (klauzule odsyłające do kursów
określonych w tabelach Banku mogą być zastąpione przez odwołanie do kursu
średniego NBP, a art. 358 § 2 k.c. korzysta z domniemania uczciwości). Zarzuty te
pomijają tym samym, że zdyskwalifikowanie in casu przez Sąd drugiej instancji
klauzul ryzyka walutowego nie miało charakteru wtórnego względem (w istocie
ubocznego) stwierdzenia abuzywności klauzul różnicy kursowej (spreadu
walutowego), lecz wynikało z odrębnej, szczegółowej analizy – w dodatku uznanej
przez ten Sąd za zasadniczą i pierwszoplanową – zwieńczonej konkluzją, iż
obciążenie kredytobiorców w Umowie nieograniczonym ryzykiem walutowym było
niedopuszczalne (abuzywne), a bez klauzuli ryzyka walutowego Umowa nie może
obowiązywać. Zaaprobowanie owej konkluzji oznacza, że rozpatrywanie tej grupy
zarzutów nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy – w szczególności zastąpienie
klauzul przeliczeniowych odwołaniem do kursu średniego NBP w żaden sposób nie
eliminowałoby ryzyka kursowego - i tym samym jest zbędne.
Ostatni z zarzutów kasacyjnych (zarzut naruszenia art. 3851 § 2 w związku
z art. 5 k.c. oraz art. 6 dyrektywy 93/13 w związku z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP
oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej) zmierza do zakwestionowania tezy
o braku możliwości utrzymania Umowy bez klauzul uznanych za abuzywne i zasadza
się na twierdzeniu, że zastosowanie tak daleko idącej sankcji oznacza naruszenie
podstawowych zasad porządku prawnego, jakimi są zasada równości, zasada
pewności prawa i zasada proporcjonalności, które to zasady wynikają również
z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz z art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.
Zdaniem skarżącego żądanie ustalenia nieważności Umowy jest również sprzeczne
z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).
Kwestia możliwości utrzymania umowy kredytu indeksowanego do waluty
obcej bez uznanych za abuzywne klauzul przeliczeniowych (spreadowych) oraz
klauzuli ryzyka walutowego była już wielokrotnie i trafnie wyjaśniana przez Sąd
Najwyższy. Z jego orzecznictwa wynika w szczególności, że wyeliminowanie klauzuli
ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy
II CSKP 168/23
12
ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,
choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Sąd
Najwyższy zwracał też uwagę, że bez postanowień określających sposób
wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie
i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację
(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku
(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18
i z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu
tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie
jest możliwe (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r.,
II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,
niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r.,
II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.,
z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r.,
II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.,
z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r.,
II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22, niepubl.,
z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.,
z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r.,
II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl.
oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego
w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli
ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.,
z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl.,
z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r.,
II CSKP 168/23
13
II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r.,
II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia
2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,
z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września
2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych postanowień
umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki
uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie wyraził świadomie
i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna
(nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23,
z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września 2024 r.,
II CSKP 1644/22, niepubl.).
Rozwiązanie takie nie narusza podstawowych zasad porządku prawnego,
a żądanie ustalenia nieważności nie stanowi nadużycia prawa. Utrwalone
orzecznictwo Sądu Najwyższego – uwzględniające judykaturę Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej – konsekwentnie i trafnie piętnuje obciążenie
kredytobiorcy nieograniczonym (nieproporcjonalnym) ryzykiem walutowym
(por. zwłaszcza wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,
niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas
Personal Finance, pkt 99-103, teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24,
niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22). Przypisanie zaś podstawowego
znaczenia niedopuszczalnemu obciążeniu powodów tym ryzykiem wyjaśnia,
dlaczego upadek Umowy (jej nieważność) nie może być postrzegany jako
zastosowanie nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem może
powodować – i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne
konsekwencje majątkowe dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu
na pożądane oddziaływanie prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że
nieważność umowy kredytu nie narusza zasady proporcjonalności (por. np. wyroki
II CSKP 168/23
14
Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2025 r., II CKSP 81/23 i II CSKP 2169/22,
niepubl.).
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji.
Monika Koba
Marta Romańska
Roman Trzaskowski
(K.L.)
[SOP]
