II CSKP 142/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
13 marca 2026 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Paweł Grzegorczyk
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 13 marca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej H.K.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Ostrołęce
z 1 czerwca 2022 r., I Ca 48/22,
w sprawie z wniosku H.K.
z udziałem K.P.
o podział majątku wspólnego,
I. uchyla zaskarżone postanowienie w pkt 1 f w części
orzekającej o rozłożeniu zasądzonej kwoty 23 707 096,50
(dwadzieścia trzy miliony siedemset siedem tysięcy
dziewięćdziesiąt sześć 50/100) zł na raty oraz w pkt 3 i w tym
zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ostrołęce do
ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego;
II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.
Dariusz Dończyk
Grzegorz Misiurek
Paweł Grzegorczyk
(M.M.)
UZASADNIENIE
II CSKP 142/24
2
Sąd Rejonowy w Wyszkowie postanowieniem z 27 października 2020 r.
dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków - wnioskodawczyni H.K. i
uczestnika postepowania J.K. wartości 51 297 009,19 zł w ten sposób, że przyznał
im na wyłączną własność szczegółowo opisane składniki tego majątku:
wnioskodawczyni - wartości 1 875 660,36 zł, zaś uczestnikowi - wartości
49 421 409,23 zł. Ustalił, że byli małżonkowie mają równe udziały w majątku
wspólnym i zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 23 722 904,52
zł z tytułu dopłaty do jej udziału. Dokonał również rozliczenia przychodów z majątku
wspólnego, nakładów z tego majątku na majątki osobiste wnioskodawczyni i
uczestnika oraz nakładów z majątku osobistego wnioskodawczyni na majątek
wspólny.
Postanowienie powyższe zaskarżyli apelacjami wnioskodawczyni
oraz uczestnik. W toku postepowania apelacyjnego uczestnik zmarł a w jego
miejsce wstąpiła K.P. - spadkobierczyni testamentowa zmarłego.
Sąd Okręgowy w Ostrołęce, uwzględniając częściowo apelacje obu
skarżących,
postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną, zmienił
postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że ustalił łączną wartość majątku
wspólnego na sumę 52 031 094,60 zł a dopłatę należną następczyni prawnej
zmarłego
J.K.
–
K.P.
na
kwotę
23 707 096,50 zł, płatną w pięciu równych ratach w wysokości 4 741 419,30 zł
do 31 grudnia każdego kolejnego roku, pierwsza rata - do 31 grudnia 2022 r.,
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w terminie płatności którejkolwiek z rat.
Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne żądanie K.P. rozłożenia należnego jej
świadczenia
na
dłuższy
(dziesięcioletni)
okres,
wskazując,
iż sprzeciwia się temu podeszły wiek wnioskodawczyni (70 lat), jej stan zdrowia
oraz fakt, że nie korzystała dotychczas z profitów płynących z majątku wspólnego.
Zwrócił również uwagę na to, że pierwotny uczestnik postepowania nie oczekiwał
rozłożenia na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni.
W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 §
1 pkt 1 i 2 k.p.c., skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu orzekającemu o rozłożeniu
zasądzonej dopłaty na raty, wnioskodawczyni domagała się uchylenia tego
II CSKP 142/24
3
postanowienia w zaskarżonej części i zasądzenia należnej jej dopłaty
od uczestniczki z obowiązkiem jednorazowej zapłaty i odsetkami ustawowymi
za opóźnienie, ewentualnie o oznaczenie terminów zapłaty poszczególnych rat
w ten sposób, że od każdej z rat niewymagalnych zostaną zasądzone odsetki
kapitałowe od 2 czerwca 2022 r.
W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 212 § 3
w związku z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Drugą
zaś podstawę wypełniła zarzutem naruszenia art. 3271 § pkt 1 w związku z art.
387 § 21 pkt 1, art. 382, art. 516 i art. 13 § 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., mającym – w związku z art. 46 k.r.o. i art.
1035 k.c. – odpowiednie zastosowanie do podziału majątku wspólnego, jeżeli
w wyniku tego podziału zostały ustalone dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin
i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby
także sposób ich zabezpieczenia. Dopłaty i spłaty mogą zostać rozłożone na raty,
przy czym terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać dziesięciu lat.
Orzekanie o dopłatach lub spłatach jest objęte zakresem władzy dyskrecjonalnej
sądu, z której nie może on – rzecz jasna – korzystać w sposób dowolny.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że skorzystanie z tego
uprawnienia w tzw. sprawach działowych powinno mieć miejsce w przypadkach
szczególne uzasadnionych. Konieczne jest przy tym uwzględnienie okoliczności
konkretnej sprawy. Wymaga to dokonania oceny i wyważenia uzasadnionych
interesów oraz sytuacji życiowej każdej z osób zobowiązanych i uprawnionych
do spłat lub dopłat. Ocena ta nie może być oderwaniu od stanu majątkowego
uczestników postępowania działowego, wielkości i rodzaju masy majątkowej
stanowiącej przedmiot rozstrzygnięcia oraz całej treści orzeczenia zawierającego
rozliczenie uprawnionych i zobowiązanych do uiszczenia spłat lub dopłat (zob. m.in.
uzasadnienie uchwały SN z 13 czerwca 1984 r., III CZP 21/84, OSNC 1984,
nr 12, poz. 221; postanowienie SN z 28 września 2023 r., I CSK 6578, nie publ.).
Ochrona sytuacji majątkowej współwłaściciela, któremu przyznano przedmiot objęty
II CSKP 142/24
4
postępowaniem podziałowym powinna nastąpić z jak najmniejszym uszczerbkiem
dla ochrony interesów majątkowych pozostałych współwłaścicieli uprawnionych
do stosownych spłat (zob. postanowienie SN z 24 stycznia 2013 r., V CSK 79/12,
nie publ.). Konieczne jest również uwzględnienie wszelkich innych czynników, które
mogą wpłynąć na pogorszenie szans realizacji prawa do spłaty i narazić
uprawnionego na nieuzasadnioną krzywdę (zob. postanowienie SN z 2 lipca 2009 r.,
V CSK 481/08, nie publ.).
Sąd Okręgowy orzeczenie o rozłożeniu na raty dopłaty należnej
wnioskodawczyni uzasadnił w sposób lakoniczny, wręcz zdawkowy. Wskazał,
że jest ono konsekwencją wstąpienia do procesu małoletniej następczyni prawnej
zmarłego uczestnika J.K. – K.P. Zwrócił jednak uwagę na to, że wnioskując o
rozłożenie dopłaty na raty nie przedstawiła ona żadnych argumentów
usprawiedliwiających to oczekiwanie. Jednocześnie dostrzegł podeszły wiek
wnioskodawczyni i jej stan zdrowia (bez bliższego jego sprecyzowania) jako
okoliczności
sprzeciwiające
się
uwzględnieniu
wniosku
o rozłożenia dopłaty na raty na okres dłuższy niż pięcioletni. Wskazał również na to,
że zmarły uczestnik nie zgłaszał wniosku o rozłożenie zasadzonej dopłaty na raty.
Trafnie zarzuciła skarżąca, że przytoczone motywy zaskarżonego
rozstrzygnięcia świadczą o uchyleniu się przez Sąd Okręgowy od obowiązku
rozważenia - wskazanych wyżej - przesłanek mogących usprawiedliwiać
skorzystanie z przewidzianego w art. 212 § 3 k.c. w związku z art. 46 k.r.o.
i art. 1035 k.c. uprawnienia do rozłożenia zasądzonej dopłaty na raty. W istocie nie
wyjaśniają one podstaw tej decyzji. Tak dalece idąca wadliwość uzasadnienia
zaskarżonego postanowienia usprawiedliwia zarzut podniesiony w ramach
podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postepowania.
Przed ustaleniem wystąpienia w konkretnym stanie faktycznym przesłanek
umożliwiających rozłożenie na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni nie można
było odeprzeć skutecznie zarzutów wypełniających podstawę kasacyjną naruszenia
prawa materialnego a jednocześnie orzec o spełnieniu tego świadczenia w sposób
wskazany we wnioskach skargi kasacyjnej.
II CSKP 142/24
5
Z tych względów Sąd Najwyższy uznał za usprawiedliwioną skargę
kasacyjną w zakresie żądania uchylenia zaskarżonego postanowienia w części
orzekającej o rozłożeniu zasądzonej kwoty 23 707 096,50 zł na raty
oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego i na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
Dariusz Dończyk
Grzegorz Misiurek
Paweł Grzegorczyk
(G.N.-J.)
[SOP]
