II CSKP 141/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 czerwca 2025 r.
SSN Mariusz Łodko (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jacek Grela
SSN Tomasz Szanciło
Protokolant Tomasz Kawczyński
po rozpoznaniu na rozprawie 24 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 29 kwietnia 2022 r., V ACa 719/21,
w sprawie z powództwa P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.
przeciwko Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa w Warszawie
o złożenie oświadczenia woli, ewentualnie o ustalenie,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. zasądza od P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.
na rzecz Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w Warszawie
2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie od 4 lipca 2025 r. do dnia zapłaty.
Jacek Grela
[wr]
Mariusz Łodko Tomasz Szanciło
II CSKP 141/24
2
UZASADNIENIE
Powód P. sp. z o.o. w G., w pozwie wniesionym przeciwko Krajowemu
Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa w Warszawie (dalej: „KOWR”), domagał się w
ramach powództwa głównego nakazania pozwanemu, aby na podstawie art. 1047
k.p.c. w zw. z art. 64 k.c. złożył oświadczenie woli o przedłużeniu łączącej strony
umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r., zmienionej bliżej określonymi aneksami –
poza aneksem nr 13 i następnymi, w zakresie, w jakim realizują postanowienia
aneksu nr 13 – na dotychczasowych warunkach do 30 września 2025 r. Ewentualnie
wniósł o nakazanie pozwanemu, aby złożył oświadczenie woli o zawarciu z powodem
umowy dzierżawy od 1 października 2017 r. do 30 września 2025 r., na warunkach
wynikających z umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r., zmienionej bliżej określonymi
aneksami, poza aneksem nr 13 i następnymi, w zakresie w jakim realizują
postanowienia aneksu nr 13. W obydwu przypadkach przedmiotem roszczenia była
dzierżawa gruntów o powierzchni 610,4411 ha wraz z budynkami, budowlami
i urządzeniami na nich posadowionymi w zamian za bliżej określony czynsz.
Na wypadek nieuwzględnienia powyższych żądań powód zgłosił następujące
żądania ewentualne: 1) o ustalenie że umowa dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r.
wraz z aneksami – poza aneksem nr 13 i następnymi, w zakresie w jakim realizują
postanowienia aneksu nr 13 – której przedmiotem jest dzierżawa gruntów o łącznej
powierzchni 610,4411 ha wraz z budynkami, budowlami i urządzeniami
na nich posadowionymi uległa przedłużeniu o jeden rok, tj. do 30 września 2018 r.
na dotychczasowych warunkach, a następnie uległa kolejnym przedłużeniom,
tj. do 30 września 2021 r., na dotychczasowych warunkach; 2) nakazanie
pozwanemu na podstawie art. 1047 k.p.c. w zw. z art. 64 k.c., aby złożył
oświadczenie woli o przedłużeniu umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r.
wraz z aneksami, której przedmiotem jest dzierżawa gruntów o łącznej powierzchni
380,3294 ha wraz z budynkami, budowlami i urządzeniami na nich posadowionymi
o 8 lat, tj. do 30 września 2025 r. na dotychczasowych warunkach za bliżej określony
czynsz, ewentualnie o zawarciu umowy dzierżawy na tych samych warunkach,
obowiązującej do 30 września 2025 r., w obydwu przypadkach za bliżej określony
czynsz; 3) na wypadek ich nieuwzględnienia powód wniósł o ustalenie na podstawie
II CSKP 141/24
3
art. 189 k.p.c., że umowa dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r. wraz z aneksami, której
przedmiotem są grunty o powierzchni 380,3294 ha wraz z budynkami, budowlami
i urządzeniami na nich posadowionymi, uległa przedłużeniu o rok,
tj. do 30 września 2018 r., na dotychczasowych warunkach, a następnie uległa
kolejnym przedłużeniom, tj. do 30 września 2021 r., na dotychczasowych warunkach.
Wyrokiem z 18 maja 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwa
główne i ewentualne oraz orzekł o kosztach postępowania.
Wyrokiem z 29 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie sprostował
w wyroku Sądu Okręgowego oznaczenie siedziby powoda, oddalił apelację powoda
i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu
Okręgowego, że 25 kwietnia 1996 r. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa,
której następcą prawnym jest KOWR, zawarła z V. sp. z o.o. w K., którego następcą
prawnym jest powód, umowę dzierżawy bliżej określonych gruntów rolnych o
powierzchni 935,54 ha. Początkowo umowa obowiązywała 6 miesięcy, a po
uzyskaniu zezwolenia Ministra Przekształceń Własnościowych umowa została
automatycznie przedłużeniu na następne 15 lat, licząc od dnia otrzymania
zezwolenia. Dzierżawa mogła być przedłużana na dalsze 15 lat, jeżeli w ciągu roku
przed terminem jej wygaśnięcia którakolwiek ze stron wystąpiłaby z wnioskiem o jej
przedłużenie, a druga strona nie wyraziłaby sprzeciwu co do jej przedłużenia. W
przypadku zamiaru kontynuowania dzierżawy na nowych warunkach przed upływem
terminu jej wygaśnięcia strony miały uzgodnić istotne postanowienia nowej umowy.
Umowa dzierżawy z 1996 r. w trakcie jej wykonywania była wielokrotnie
aneksowana. W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia Sąd drugiej instancji ustalił,
że aneksem nr 9 z 24 listopada 2010 r. zmieniono datę ważności umowy
do 30 września 2011 r. oraz ustalono, że jeśli którakolwiek ze stron najpóźniej
na 3 miesiące przed upływem tego terminu wystąpi z wnioskiem o przedłużenie
dzierżawy i strony uzgodnią istotne postanowienia umowy, dzierżawa przedłuża
się na dalsze 15 lat. Aneksem nr 10 z 30 czerwca 2011 r. ponownie przedłużono
czas obowiązywania umowy do 30 września 2017 r. Zastrzeżono też możliwość
jej przedłużenia na dalsze lata, w przypadku wystąpienia z wnioskiem
II CSKP 141/24
4
przez którąkolwiek ze stron najpóźniej na 3 miesiące przed upływem tego terminu
i po uzgodnieniu istotnych postanowień dalszej dzierżawy. Po wyłączeniu części
gruntów przedmiotem dzierżawy były bliżej określone nieruchomości o ogólnej
powierzchni 877,2648 ha wraz z budynkami i budowlami, a także urządzeniami
trwale związanymi z gruntem.
Pismem z 16 marca 2012 r. pozwany zawiadomił powoda, że na podstawie
art. 4 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu
nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmianie niektórych innych ustaw
(Dz.U. z 2011 r. nr 233, poz. 1382; dalej: „ustawa z 2011 r.”) z umowy dzierżawy
zostają wyłączone bliżej określone działki o łącznej powierzchni 230,2841 ha,
stanowiące 30% powierzchni dzierżawionych użytków rolnych. Niezłożenie
w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania zawiadomienia oświadczenia o przyjęciu
zaproponowanych zmian lub odrzucenie zaproponowanych zmian skutkować miało
utratą uprawnień do pierwszeństwa nabycia dzierżawionej nieruchomości
oraz do przedłużenia okresu dzierżawy. W związku z tym aneksem
nr 13 z 20 lipca 2012 r. strony wyłączyły z umowy dzierżawy bliżej określone działki
o łącznej powierzchni 230,2841 ha. Po wyłączeniu tych gruntów powód dzierżawił
bliżej określone grunty rolne o łącznej powierzchni 767,6139 ha (według stanu
na 16 marca 2012 r.). W dniu 21 czerwca 2012 r. powód złożył oświadczenie
o zamiarze skorzystania z uprawnienia do zakupu pozostałej po wyłączeniu
całości/części dzierżawionej nieruchomości w czerwcu 2014 r.
Sąd drugiej instancji ustalił również, że powód wydał pozwanemu część
gruntów wyłączonych z dzierżawy, a część gruntów kupił od pozwanego. Aneksem
nr 14 ustalono, że przedmiotem dzierżawy są bliżej określone grunty o powierzchni
847,9848 ha. Pismem z 29 grudnia 2016 r. pozwany wezwał powoda do wydania
nieruchomości składających się z bliżej określonych działek, uzgodnionych
do wyłączenia w ramach 30% użytków rolnych w związku z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy
z 2011 r. Powód odmówił ich wydania, powołując się na niekonstytucyjność podstawy
prawnej wyłączenia gruntów rolnych z dzierżawy i podważył skuteczność aneksu
nr 13.
II CSKP 141/24
5
Z ustaleń faktycznych wynika również, że pismem z 17 maja 2017 r.,
przed upływem terminu obowiązywania umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r.,
powód oświadczył pozwanemu o zamiarze dalszego dzierżawienia nieruchomości
na nowych warunkach, które miały być uzgodnione z pozwanym. Pismem
z 9 czerwca 2017 r. pozwany oświadczył, że nie wyraża zgody na przedłużenie
dzierżawy na kolejny okres. Kolejnym pismem z 26 czerwca 2017 r. powód wyjaśnił,
że zachodzą uzasadnione podstawy do przedłużenia umowy dzierżawy i zwrócił
się do pozwanego o ponowne przeanalizowanie odmowy, zmianę tej decyzji
i wyrażenie zgody na przedłużenie dzierżawy. Pismem z 12 lipca 2017 r. pozwany
ponownie oświadczył, że nie wyraża zgody na dalszą dzierżawę gruntów.
W kolejnych pismach strony podtrzymywały swoje dotychczasowe stanowiska.
Sąd drugiej instancji ustalił też, że przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-
Śródmieścia w Warszawie zawisła sprawa (pod sygn. VI C 2722/17) z powództwa
powoda przeciwko pozwanemu o ustalenie istnienia do 30 września 2017 r. stosunku
prawnego umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r. w zakresie 30% powierzchni
użytków rolnych przeznaczonych do wyłączenia na podstawie aneksu nr 13.
Natomiast pozwany dochodzi przed sądem od powoda zapłaty za bezumowne
korzystanie z dzierżawionych gruntów. Prowadzone jest też postępowanie o nadanie
klauzuli wykonalności oświadczeniu powoda o dobrowolne poddanie się egzekucji
wydania dzierżawionych gruntów.
Sąd drugiej instancji podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego,
że art. 39 ust. 2 pkt 1 ustawy z 19 października 1991 r. o gospodarowaniu
nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (dalej: „u.g.n.r.”) nie stanowi
materialnoprawnej podstawy roszczenia o zobowiązanie pozwanego do złożenia
oświadczenia woli i przedłużenia umowy dzierżawy, względnie zawarcie nowej
umowy dzierżawy na kolejny okres. Przepis ten normuje jedynie możliwość zawarcia
między dotychczasowym dzierżawcą a KOWR kolejnej umowy dzierżawy, w oparciu
o zgodne oświadczenia stron, z pominięciem przetargu na oddanie nieruchomości
w dzierżawę. Do zawarcia nowej umowy dzierżawy nie jest wystarczające
oświadczenia dzierżawcy o zamiarze jej kontynuowania. Niezbędna jest również
zgoda wydzierżawiającego oraz uzgodnienie warunków takiej umowy przez strony
przyszłego stosunku prawnego. Uprzywilejowanie dzierżawcy wynikające
II CSKP 141/24
6
z pominięcia procedury przetargowej skutkuje też tym, że czynsz dzierżawny
ustalony w nowej umowie nie może być niższy niż dotychczasowy. Wynikająca
z art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. norma prawna nie wyposaża dzierżawcy w prawo niejako
„przymuszenia” wydzierżawiającego do kontunuowania umowy, w szczególności,
że wynikające z art. 140 k.c. prawo właściciela do rozporządzania rzeczą może
być ograniczone wyłącznie przez ustawę. W art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. ustawodawca
natomiast nie posłużył się zwrotami wskazującymi na taki jego zamiar. Przepis
ten nie precyzuje też przedmiotowo istotnych postanowień ewentualnego
oświadczenia woli wydzierżawiającego, które mogłyby znaleźć się w sentencji
orzeczenia sądu zastępującego oświadczenie woli wydzierżawiającego
na podstawie art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 k.p.c.
Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że przyjęta wykładnia art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.,
nie narusza art. 140 k.c. oraz art. 64 ust. 3 Konstytucji. Wyłączenie procedury
przetargu w stosunku do dotychczasowych dzierżawców, którzy złożyli KOWR
oświadczenie o zamiarze dalszego dzierżawienia nieruchomości na nowych
warunkach z nim uzgodnionych, nie oznacza, że dotychczasowy dzierżawca
ma roszczenie o zobowiązanie KOWR do złożenia oświadczenia woli i zawarcie
umowy dzierżawy. Ponadto na podstawie art. 39 ust. 4a u.g.n.r., w razie
nieprzedstawienia przez KOWR dotychczasowemu dzierżawcy stanowiska odnośnie
do warunków dalszego dzierżawienia tej nieruchomości w określonym terminie,
domniemywa się jedynie, że KOWR wyraził zgodę na dalsze dzierżawienie
nieruchomości na dotychczasowych warunkach przez rok. Jest to rozwiązanie
jednorazowe, umożliwiające stronom na ustalenie nowych zasad dzierżawy.
Niezawarcie w tym czasie umowy powoduje, że umowa dzierżawy po roku wygasa
bez konieczności podejmowania dalszych czynności.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że wynikająca z art. 39 ust. 4a u.g.n.r. norma
nie nakłada też na KOWR obowiązku merytorycznego ustosunkowania
się do zaproponowanych przez dzierżawcę nowych warunków umowy dzierżawy,
w szczególności przez zaakceptowanie oferty dzierżawcy, złożenie do niej
zastrzeżeń/kontroferty bądź przystąpienie do negocjacji z dzierżawcą celem
ustalenia nowych warunków umowy. Zawarte w art. 39 ust. 4a u.g.n.r. sformułowanie
„przedstawienie stanowiska odnośnie warunków dalszego dzierżawienia
II CSKP 141/24
7
nieruchomości”, nie może być interpretowane jako obowiązek pozytywnego
przedstawienia oferty. Przepis ten ma służyć ochronie dotychczasowych
dzierżawców przed bezczynnością KOWR oraz ma zapobiegać wystąpieniu stanu
niepewności w zakresie stosunków prawnych dotyczących dzierżawy nieruchomości.
Ochrona ta jest natomiast zbędna, gdy KOWR w sposób kategoryczny przedstawi
swoje stanowisko wobec wniosku dzierżawcy złożonego w trybie art. 39 ust. 2 pkt 1
u.g.n.r. Skoro pozwany, w terminie miesiąca od dnia złożenia oświadczenia przez
powoda o zamiarze dalszego dzierżawienia nieruchomości, w piśmie z 9 czerwca
2017 r. kategorycznie odmówił kontynuowania dzierżawy, stosunek umowny
wygasa. Pozwany nie zachowywał się zatem biernie wobec wniosku powoda i nie
ma zastosowanie domniemana zgoda KOWR na dalsze dzierżawienie
nieruchomości przez rok na podstawie art. 39 ust. 4a u.g.n.r., tym bardziej na jej
dzierżawę na dalsze oznaczone roczne okresy, skoro pozwany jednoznacznie
wyraził swoje stanowisko wobec propozycji powoda i nie wyraził zgody na dzierżawę
nieruchomości. W takim wypadku zajęcie merytorycznego stanowiska odnośnie do
warunków dalszego dzierżawienia nieruchomości wydaję się być zbędne, a umowa
dzierżawy z 1996 r. wygasła 1 października 2017 r.
Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że obronny charakter klauzuli generalnej
z art. 5 k.c. nie stanowi podstawy dochodzenia żądań ani nabycia praw
podmiotowych. Natomiast powód twierdził, że pozwany bezzasadnie odmówił
przedłużenia umowy dzierżawy i jego zachowanie było nadużyciem prawa. W ocenie
Sądu meriti powodowi nie przysługuje jednak roszczenie o nakazanie pozwanemu
złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu umowy dzierżawy, skoro jest uzasadnione
zachowaniem wydzierżawiającego, które może być uznane bezprawne i nie
podlegające ochronie.
Sąd drugiej instancji podniósł też, że mimo zawarcia aneksu z 2011 r., którym
wyłączono z dzierżawy 30% gruntów, powód nie wydał ich pozwanemu w całości.
Część gruntów o powierzchni 149,2139 ha zostało wydane dopiero
15 listopada 2019 r. Od 1 października 2017 r. powód użytkuje nieruchomości Skarbu
Państwa bez tytułu prawnego. Takie zachowaniem narusza zasady współżycia
społecznego i wyklucza możliwość zastosowania klauzuli generalnej
z art. 5 k.c. Zakaz nadużycia prawa stosowany jest bowiem przy uwzględnieniu roli
II CSKP 141/24
8
prewencyjno-wychowawczej art. 5 k.c., która może być zapewniona tylko wówczas,
gdy bierze się pod uwagę nastawienie podmiotów danego stosunku
cywilnoprawnego względem powinności przestrzegania zasad współżycia
społecznego.
Sąd drugiej instancji nie podzielił również argumentów, że działania
pozwanego doprowadziły do dyskryminacji dużych dzierżawców przez dezintegrację
prowadzonych przez tych dzierżawców gospodarstw rolnych. Wyjaśnił, że zgodnie
z art. 23 Konstytucji podstawą ustroju rolnego państwa jest gospodarstwo rodzinne.
Wprowadzone ustawą z 2011 r. zmiany w prawie miały w założeniu służyć
zwiększeniu areału należącego właśnie do gospodarstw rodzinnych. W uzasadnieniu
projektu tej ustawy – jako jej cel wprowadzenia – wskazano bowiem usprawnienie
systemu obrotu ziemią rolniczą, ułatwienie pozyskiwania ziemi przez rolników
indywidualnych w rozumieniu przepisów o kształtowaniu ustroju rolnego, tj. osobom
zamierzającym powiększyć gospodarstwa rodzinne czy też osobom posiadającym
kwalifikacje rolnicze, zamierzającym utworzyć gospodarstwo rodzinne oraz jak
najszybsze rozdysponowanie gruntów Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Sąd Apelacyjny zwrócił również uwagę, że z obowiązujących de lege lata
regulacji prawnych nie wynika, aby dysponent nieruchomości miał obowiązek
przedłużenia bądź zawarcia z dotychczasowym dzierżawcą nowej umowy dzierżawy.
Nie ma też podstaw prawnych bądź aksjologicznych, aby pozbawić go uprawień
właścicielskich i podjęcia decyzji co do dalszego przedłużenia umowy dzierżawy,
bądź zawarcia nowej umowy. Sąd tej wyjaśnił, że niezakłócona współpraca stron
umowy dzierżawy utrwalała u powoda przekonanie, że umowa dzierżawy zostanie
przedłużona na dalszy okres. Z tego faktu nie wynika natomiast obowiązek
pozwanego przedłużenia dzierżawy. Nie ma też podstaw do uznania,
że niewyrażenie przez pozwanego zgody na przedłużenie dzierżawy stanowiło
nadużycie prawa. Kwestie pozaprawne o charakterze słusznościowym nie mogą
prowadzić do uznania, że pozwany był zobowiązany do podjęcia negocjacji
z powodem i nie mógł odmówić kontynuacji dzierżawy, w szczególności jeżeli
nie ma w ustawie przepisów nakładających na KOWR w danych okolicznościach
obowiązek przedłużenia bądź zawarcia takiej umowy oraz uwzględniając
konstytucyjne zasady ochrony własności i swobody umów.
II CSKP 141/24
9
Sąd Apelacyjny oddalił wnioski powoda – zgłoszone w trybie art. 380 k.p.c. –
dotyczące zawieszenie postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym
dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (VI C 2722/17) oraz skierowanie pytań
prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i pytań prawnych
do Trybunału Konstytucyjnego. Sąd drugiej instancji podzielił argumentację Sądu
Okręgowego, że wynik postępowania w sprawie VI C 2722/17 nie ma charakteru
prejudycjalnego dla niniejszego postępowania. Będąca przedmiotem postępowania
w sprawie VI C 2722/17 kwestia istnienia stosunku prawnego, tj. umowy dzierżawy
z 25 kwietnia 1996 r., w zakresie 30% powierzchni użytków rolnych stanowiących
przedmiot dzierżawy do 30 września 2017 r., nie ma znaczenia dla wyniku
rozpoznawanej sprawy. Zakres tych postępowań jest rozłączny, gdyż w niniejszej
sprawie powód domaga się przedłużenia umowy dzierżawy, czyli jej obowiązywania
po 30 września 2017 r., a w sprawie VI C 2722/17 sporna była jedynie kwestia
zakresu przedmiotowego umowy dzierżawy. Kwestia dalszego obowiązywania
umowy dzierżawy – po 30 września 2017 r. – wykracza zatem poza przedmiot
postępowania w sprawie VI C 2722/17. Z kolei skierowanie pytań prejudycjalnych
do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w zakresie oceny zgodności
art. 4 i 5 ustawy z 2011 r. z prawem Unii Europejskiej, oraz pytań prawnych
do Trybunału Konstytucyjnego, w zakresie oceny zgodności tych przepisów
z Konstytucją, jest nieuzasadnione z tego względu, że nawet uznanie, iż wyłączenie
z umowy dzierżawy 30% powierzchni dzierżawionych gruntów naruszało przepisy
prawa Unii Europejskiej oraz Konstytucji, nie miałoby wpływu na ocenę zasadności
roszczeń powoda.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł powód, zaskarżył wyrok w całości
i zarzucił naruszenie prawa materialnego: art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r., art. 140 k.c.
oraz art. 64 ust. 3 Konstytucji, art. 39 ust. 4a u.g.n.r. i art. 5 k.c., oraz prawa
procesowego: art. 2352 § 1 pkt 2 i art. 227 oraz art. 2053 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1
k.p.c., art. 177 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 177 § 1 pkt 31 w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c., art. 267 TFUE, art. 193 Konstytucji oraz art. 52 ustawy z 30 listopada 2016
r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.
W piśmie procesowym z 21 czerwca 2023 r. skarżący zasygnalizował również
naruszenie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych
II CSKP 141/24
10
rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem
COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
(dalej: „ustawa covidowa”). Wyjaśnił, że Sąd drugiej instancji rozpoznał jego apelację
w niewłaściwym składzie jednego sędziego, zamiast trzech sędziów, co skutkowało
nieważnością postępowania na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.
W pierwszej kolejności należało odnieść się do najdalej idącego zarzutu,
tj. nieważności postępowania przed Sądem drugiej instancji z powodu rozpoznania
sprawy przez ten Sąd w składzie jednoosobowym. Zgodnie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4
ustawy covidowej – w brzmieniu z daty orzekania przez Sąd Apelacyjny – w okresie
obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego
z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach
rozpoznawanych na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego,
w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego;
prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeżeli
uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy
charakter sprawy.
Na gruncie powołanych przepisów ustawy covidowej, Sąd Najwyższy
dopuszczał odstępstwo od zasady kolegialności sądu odwoławczego, przyjmując,
że nie jest to równoznaczne z oczywistym naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP
(zob. postanowienie SN z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22). Z kolei zgodnie
z wykładnią prawa przyjętą w powołanej przez skarżącego uchwale składu siedmiu
sędziów SN z 26 kwietnia 2023 r. (III PZP 6/22, OSNP 2023, Nr 10, poz. 104),
rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego,
skutkujące nieważnością postępowania (art. 379 pkt 4 in principio k.p.c.), dotyczy
sytuacji, które miały miejsce po dacie jej podjęcia. Zaskarżony wyrok został natomiast
wydany 29 kwietnia 2022 r., co już samo w sobie czyni wskazany zarzut
niezasadnym.
II CSKP 141/24
11
Niezależnie od powyższego trzeba wskazać, po pierwsze, że Sąd Najwyższy
wszedł w rolę Trybunału Konstytucyjnego, co jest oczywiście sprzeczne
z jakimikolwiek zasadami wynikającymi z Konstytucji, a przede wszystkim,
że to Trybunał Konstytucyjny jako jedyny ma prawo orzec o niezgodności m.in. ustaw
z Konstytucją oraz z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których
ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie (art. 188 pkt 1 i 2
Konstytucji). Żaden przepis prawa takiej kompetencji nie przyznaje Sądowi
Najwyższemu.
Po drugie, ta uchwała nie miała tak naprawdę na celu dokonania interpretacji
zakwestionowanego przepisu. W świetle art. 82 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.
o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622) podstawą zagadnienia
prawnego do składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego mogą być „poważne
wątpliwości co do wykładni przepisów prawa będących podstawą wydanego
rozstrzygnięcia”. Tymczasem uchwała de facto – w wypadku uznania
jej za obowiązującą i wywołującą założone skutki w zakresie odmowy stosowania
przepisu ustawy – prowadziłaby do derogowania przepisu ustawy z obrotu prawnego,
co jest niedopuszczalne na gruncie art. 178 ust. 1 Konstytucji. Przepis
ten ma bowiem nie tylko wymiar negatywny, tj. zastrzega niepodleganie sędziego
w sprawowaniu urzędu innym regulacjom niż konstytucyjne i ustawowe, lecz także
wymiar pozytywny, sprowadzający się do nakazu stosowania zarówno Konstytucji,
jak i ustawy. Co do zasady nakazu tego nie można rozumieć jako upoważnienia sądu
do odmowy stosowania ustawy w przypadku, gdy uzna on, że norma rangi ustawowej
nie spełnia standardu konstytucyjnego. Jedynie bowiem, jak już wskazano,
orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego może spowodować utratę mocy
obowiązującej aktu normatywnego (konkretnego przepisu).
Po trzecie, o intencji uchwały świadczy wywód zawarty w jej punkcie 54,
zgodnie z którym „(…) W ten sposób [uchwała] stanowić będzie praktyczny test
sprawdzający, czy sędziowie i inne organy odpowiedzialne za kształtowanie składów
rzeczywiście przestrzegają zasadę podległości Konstytucji jako najwyższemu prawu
Rzeczypospolitej Polskiej, czy też preferują podległość interesom władzy godzącej
w konstytucyjne prawa własnych obywateli pod pretekstem zapobiegania epidemii.
Obserwując, czy niniejsza uchwała jest respektowana w praktyce funkcjonowania
II CSKP 141/24
12
sądów powszechnych i innych organów państwa, obywatele będą mogli naocznie
przekonać się, którzy indywidualni sędziowie tworzący sąd orzekający, jak również
które organy, rzeczywiście respektują prawa konstytucyjne przynależne nie tylko
obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej, a którzy (które) akceptują bezprawne
ograniczanie tych praw przez organy władzy.”. Celem uchwały Sądu Najwyższego
nie jest robienie „testów” sędziom, którzy są niezawiśli w orzekaniu. Jeżeli jakiś skład
sądu, będąc związany uchwałą (w tym o mocy zasady prawnej),
się do niej nie zastosuje, to w stosunku do sędziów przysługują właściwe procedury,
ale nie oznacza to a priori, że sędziowie ci podlegają interesom władzy publicznej,
czy też są na nie podatni. Skład sądu może nie zgadzać się z poglądem wyrażonym
w konkretnym orzeczeniu, w tym uchwale; przyjmując myśl zawartą w przedmiotowej
uchwale, konkretny skład sądu może mieć całkowicie odmienny pogląd
na konstytucyjność określonego rozwiązania przyjętego w akcie prawnym. Jeżeli
zatem dokonywać oceny „uwikłania” sędziowskiego w pozamerytoryczne odniesienia
w orzekaniu i próby ulegania presji, to właśnie uleganie takim sugestiom – wbrew
treści norm ustrojowych zawartych w Konstytucji – należy uznać w istocie za wyraz
deficytu sędziowskiej niezawisłości. Ta odnosi się nie tylko do relacji z innymi
władzami, lecz również do tego rodzaju oddziaływania w ramach struktury władzy
sądowniczej – bez względu na to, z wykorzystaniem jakiego instrumentarium
jest realizowane.
W tym kontekście kluczowe znaczenie ma okoliczność, że powyższa uchwała
nakłada w istocie na składy Sądu Najwyższego niedopuszczalny i wprost
naruszający Konstytucję obowiązek odmowy stosowania ustawy, przez co w sposób
jaskrawy przekracza konstytucyjną zasadę podziału władzy, tj. art. 10 w zw. z art.
178 i art. 188 Konstytucji. Skład Sądu Najwyższego może być związany uchwałą jako
aktem wykładniczym jedynie w takim zakresie, w jakim nie narusza ona w sposób
bezpośredni (expressis verbis) nakazu związania sądu ustawą (art. 178 Konstytucji),
co obliguje każdorazowo sąd do podjęcia wszelkich działań zmierzających do
podważenia skutku rozstrzygnięcia w sposób oczywisty niekonstytucyjnego. O ile
bowiem sąd pozostaje związany ustawą, o tyle w konstytucyjnym, demokratycznym
państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nie może być związany niekonstytucyjnym
aktem stosowania prawa, który wprost narusza normy konstytucyjne, w tym monopol
II CSKP 141/24
13
Trybunału Konstytucyjnego w zakresie rozstrzygania o zgodności ustaw z aktami
wyższej rangi oraz związania sędziego ustawą (zob. postanowienie SN z 15 marca
2023 r., I CSK 4340/22). Próba narzucenia stanowiska o konieczności
nierespektowania nakazu wprost wynikającego z art. 178 Konstytucji w każdym
wypadku powinna być odrzucona, bez względu na to, z wykorzystaniem jakich
środków jest realizowana. Tak samo należy ocenić próbę przełamania monopolu
Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego hierarchicznej kontroli aktów normatywnych
(ang. constitutional review) na rzecz nieznanego polskiemu ustrojowi
konstytucyjnemu rozwiązania „rozproszonej kontroli konstytucyjności” (ang. judicial
review, zob. np. wyrok TK z 31 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK 2001, nr 1, poz. 5;
postanowienie TK z 19 kwietnia 2005 r., Ts 184/04, OTK-B 2005, z. 2, poz. 89; zob.
też np. postanowienia SN: z 11 marca 2019 r., IV CO 50/19; z 21 listopada 2019 r.,
II CO 108/19; z 18 grudnia 2019 r., V CSK 347/19; z 18 listopada 2022 r., II CSKP
205/22; z 25 listopada 2022 r., III CZ 329/22, III CZP 113/22, III CZP 114/22, III CZ
348/22, II CSKP 254/22, II CSKP 420/22 i II CSKP 426/22; z 7 grudnia 2022
r.; II CSKP 360/22, II CSKP 263/22, II CZ 234/22 i III CZ 256/22; z 22 lutego 2023
r., I CSK 2634/22; z 6 marca 2023 r., III CZ 182/22; z 6 marca 2023 r., II CSKP
216/22; z 5 kwietnia 2023 r., I CSK 4868/22, III CZ 333/22).
Przechodząc do kolejnych zarzutów, należy zauważyć, że ocena skuteczności
zarzutu naruszenia art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. wymagała wyjaśnienia, czy przepis
ten może stanowić podstawę materialnoprawną roszczenia dzierżawcy o nakazanie
pozwanemu złożenia oświadczenia woli o przedłużeniu umowy dzierżawy.
Artykuł 39 ust. 2 u.g.n.r. określa wyjątki od zasady przetargowego wyłaniania
dzierżawców państwowych nieruchomości rolnych. Do zawarcia umowy dzierżawy
na tej podstawie może dojść w drodze rokowań m.in. w przypadku,
gdy dotychczasowy dzierżawca złożył KOWR oświadczenie o zamiarze dalszego
dzierżawienia nieruchomości na nowych warunkach uzgodnionych z KOWR
(art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.).
W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dzierżawca
nieruchomości wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa –
w przypadku złożenia oświadczenia o zamiarze dalszego dzierżawienia
II CSKP 141/24
14
nieruchomości na nowych warunkach – nie nabywa na podstawie
art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. roszczenia przeciwko KOWR o przedłużenie umowy
dzierżawy na nowych warunkach (zob. wyrok SN z 17 marca 2023 r.,
II CSKP 951/22). Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis ten przewiduje jedynie
możliwość przedłużenia terminu dzierżawy z pominięciem trybu przetargowego.
Nie wynika z niego natomiast, aby KOWR miał obowiązek przedstawienia
dotychczasowemu dzierżawcy oferty przedłużenia umowy. Wykluczona jest zatem
taka wykładnia art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r., że Skarb Państwa jest zobowiązany –
po upływie terminu, na jaki była zawarta umowa dzierżawy – w przypadku
wystąpienia przez dotychczasowego dzierżawcę z wnioskiem o przedłużenie
dzierżawy – zawrzeć umowę dzierżawy z dotychczasowym dzierżawcą na dalszy
okres (zob. również wyrok SN z 24 marca 2010 r., V CSK 289/09).
Należy podzielić wskazany kierunek wykładni art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.
Przepis ten przyznaje dotychczasowemu dzierżawcy jedynie możliwość
zainicjowania rokowań, których efektem może być przedłużenie umowy dzierżawy,
z pominięciem trybu przetargowego. Do zawarcia nowej umowy dzierżawy
niezbędna jest natomiast także zgoda wydzierżawiającego oraz ustalenie warunków
przyszłego stosunku prawnego. Pozwany nie ma zatem obowiązku zawarcia umowy
dzierżawy, w szczególności, gdy strony nie dojdą do porozumienia, co do warunków
umowy, oraz gdy pozwany w ogóle odmówi kontynuacji dzierżawy. Jest to bowiem
szczególny przypadek nie dojścia do porozumienia, co do warunków dzierżawy.
W przypadku natomiast nieuzgodnienia warunków przedłużenia dzierżawy,
art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. nie może stanowić materialnoprawnej podstawy roszczenia
dotychczasowego dzierżawcy o zobowiązanie KOWR do złożenia oświadczenia woli
w przedmiocie przedłużenia umowy dzierżawy.
W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono, że roszczenie – jako postać
prawa podmiotowego polegająca na możliwości domagania się oznaczonego
zachowania się – musi być dostatecznie skonkretyzowane treściowo i podmiotowo,
a obowiązkiem ustawodawcy jest określenie albo treści prawa uprawnionego,
albo obowiązku zobowiązanego do zaspokojenia roszczenia (zob. uzasadnienie
uchwały SN z 20 grudnia 2012 r., III CZP 94/12, OSNC 2013, nr 7-8, poz. 85).
O ile nie musi być ono wyrażone przez ustawodawcę wyraźnie, to konieczne
II CSKP 141/24
15
jest jednak określenie zasadniczych elementów niezbędnych do skonstruowania
roszczenia (zob. wyrok SN z 6 września 2012 r., I CSK 96/12). Norma
art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. nie zawiera natomiast takich niezbędnych elementów,
z których można wywieść roszczenie przedłużenia umowy dzierżawy, względnie
zawarcia nowej umowy, stanowiącej kontynuację dotychczasowego stosunku
prawnego. Złożenie przez dotychczasowego dzierżawcę KOWR oświadczenia
o zamiarze dalszego dzierżawienia nieruchomości na nowych warunkach
uzgodnionych z Krajowym Ośrodkiem (art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r.) powoduje jedynie,
że zawarcie nowej umowy dzierżawy nie musi być poprzedzone przeprowadzeniem
obligatoryjnego przetargu na oddanie nieruchomości w dzierżawę
(art. 39 ust. 1 u.g.n.r.). Uprawnienie do uzgodnienia nowych warunków dzierżawy
bez przetargu nie oznacza, że art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. nakłada na pozwanego
obowiązek uzgodnienia nowych warunków dzierżawy i w konsekwencji –
przedłużenia umowy z tym samym dzierżawcą. Niewyrażenie przez pozwanego
zgody na dalsze dzierżawienie nieruchomości powoduje, że umowa nie może dojść
do skutku, skoro przepis ten nie zawiera elementów niezbędnych do kontynuowania
dzierżawy. W konsekwencji na jego podstawie nie można zapewnić uprawnionemu
skutecznej ochrony. Odmienna wykładnia tego przepisu oznaczałaby w istocie,
że na jego podstawie każdorazowe oświadczenie dzierżawcy o zamiarze
kontynowania stosunku dzierżawy skutkowałoby obowiązkiem po stronie KOWR
uzgodnienia nowych warunków dzierżawy, a także zawarcia kolejnej umowy.
W takim tylko wypadku uniknie wdania się w spór, gdy dzierżawca wystąpi
z roszczeniem o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. Ponadto takie wnioski
nie mają uzasadnienia w literalnej wykładni przepisu, który nie tylko nie nakłada
na KOWR obowiązku zawarcia umowy, ale też i nie konkretyzuje treściowo
i podmiotowo prawa uprawnionego oraz obowiązku zobowiązanego do zaspokojenia
roszczenia.
Skarżący nie przedstawił też argumentów przemawiających systemową
czy celowościową wykładnią tego przepisu, uzasadniającą kontynuowanie dzierżawy
w zasadzie wyłącznie na podstawie jednostronnego oświadczenia dzierżawcy
i bez normatywnego skonkretyzowania jej warunków. Wykładnia
art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. nie uzasadnia wniosku, że zgłoszenie przez dzierżawcę
II CSKP 141/24
16
zamiaru dalszego dzierżawienia nieruchomości nakłada na KOWR obowiązek
kontunuowania dzierżawy, skoro ustawodawca nie skonkretyzował zakresu
obowiązku zobowiązanego, umożliwiającego dochodzenie takiego roszczenia przez
powoda w zasadzie wyłącznie w oparciu o jego jednostronne oświadczenie
o zamiarze kontynuowania dzierżawy. Negocjacyjny charakter tego przepisu
podkreśla brzmienie art. 39 ust. 4a, który w sytuacji nieprzedstawienia przez KOWR
dotychczasowemu dzierżawcy nieruchomości stanowiska odnośnie do warunków
dalszego dzierżawienia, ustanawia domniemanie, że Krajowy Ośrodek wyraził zgodę
na dalsze dzierżawienie nieruchomości na dotychczasowych warunkach przez okres
roku. Przedłużenie umowy dzierżawy na kolejny rok na dotychczasowych warunkach
pozwoli stronom na uzgodnienie warunków dzierżawy, w tym też odmowy
jej przedłużenia jako szczególnego przypadku niedojścia przez strony
do porozumienia w tej kwestii.
Warunkiem przedłużenia umowy dzierżawy z 1996 r. było zatem spełnienie
wymogów z art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. oraz z aneksu nr 10 z 30 czerwca 2011 r.
do umowy dzierżawy – złożenie przez dotychczasowego dzierżawcę wniosku
o przedłużenie umowy najpóźniej na trzy miesiące przed upływem terminu
jej zakończenia oraz uzgodnienie przez strony istotnych warunków umowy. Z ustaleń
stanu faktycznego, które wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.), wynika,
że spełniony został tylko pierwszy warunek. W tym terminie pismem
z 17 maja 2017 r. powód oświadczył pozwanemu o zamiarze dalszego dzierżawienia
nieruchomości na nowych warunkach uzgodnionych z pozwanym. Nie został
natomiast spełniony drugi warunek – uzgodnienie przez strony warunków nowej
umowy dzierżawy. Pozwany pismem z 9 czerwca 2017 r. jednoznacznie bowiem
oświadczył, że nie wyraża zgody na przedłużenie umowy na kolejny okres. Zarzut
naruszenia 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. okazał się więc chybiony.
Sąd drugiej instancji także trafnie przyjął, że przeciwko dopuszczalności
uznania, iż art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. może stanowić źródło roszczenia dzierżawcy
o przedłużenie umowy dzierżawy, przemawia ochrona prawa własności wynikająca
z art. 64 ust. 3 Konstytucji i art. 140 k.c. Prawo to podlega szczególnej ochronie,
zarówno konstytucyjnej (art. 64 ust. 3 Konstytucji), jak i ustawowej (art. 140 k.c.).
Każde ograniczenie tego prawa powinno być wyraźnie uregulowane – w ustawie
II CSKP 141/24
17
lub czynności prawnej. Zgody właściciela na ograniczenie jego prawo własności
nieruchomości nie można domniemywać. W przypadku gdy ustawa lub czynność
prawna nie nakłada na właściciela nieruchomości zobowiązania do rozporządzania
rzeczą, wykluczona jest możliwość uznania, że osobie trzeciej przysługuje prawo
podmiotowe, którego realizacja prowadziłaby do ograniczenia przysługującego
właścicielowi prawa do swobodnego rozporządzania jego własnością. Chybiony
był zatem zarzut naruszenia powołanych przepisów.
Nietrafny okazał się też zarzut naruszenia art. 39 ust. 4a u.g.n.r. Z wiążących
Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych Sądu meriti wynika, że pozwany ustosunkował
się do wniosku powoda z 17 maja 2017 r. o zamiarze dalszego dzierżawienia
nieruchomości. W piśmie z 9 czerwca 2017 r. jednoznacznie wyjaśnił, że nie wyraża
zgody na przedłużenie umowy dzierżawy. Zatem w terminie (art. 39 ust. 4a u.g.n.r.)
przedstawił swoje stanowisko odnośnie warunków dalszej dzierżawy. Ustawa
nie nakłada na KOWR obowiązku uzasadnienia takiego stanowiska. Chybione
jest zatem twierdzenie powoda, że odmowa pozwanego, która nie została
merytorycznie umotywowana jest bezskuteczna.
Wynikający z art. 39 ust. 4a u.g.n.r. obowiązek przedstawienia przez KOWR
stanowiska odnośnie do dalszego dzierżawienia nieruchomości chroni
dotychczasowego dzierżawcę przed bezczynnością Krajowego Ośrodka. Zapobiega
też wystąpieniu stanu niepewności w zakresie stosunków prawnych dotyczących
dzierżawy nieruchomości. Z tego względu nieprzedstawienie stanowiska odnośnie
do warunków dalszego dzierżawienia nieruchomości w terminie miesiąca
od dnia złożenia oświadczenia skutkuje domniemaniem wyrażenia przez KOWR
zgody na dalsze dzierżawienie nieruchomości na dotychczasowych warunkach przez
okres roku. Konsekwentnie przyjąć należy, że przedłużenie umowy dzierżawy
na rok na dotychczasowych zasadach następuje jedynie w przypadku bezczynności
KOWR. Pozwany natomiast w terminie miesiąca od złożenia oświadczenia przez
powoda o zamiarze dalszego dzierżawienia nieruchomości jednoznacznie wyraził
swoje stanowisko co do warunków dalszej dzierżawy – odmawiając przedłużenia
umowy.
II CSKP 141/24
18
Chybiony jest również zarzut naruszenia art. 5 k.c. Zastosowanie tego
przepisu wymaga oceny całokształtu okoliczności danego wypadku w powiązaniu
nadużycia prawa w jego rozumieniu z konkretnym stanem faktycznym. Dlatego jego
stosowanie jest domeną sądu meriti. Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym
może zakwestionować taką ocenę, gdy jest rażąco błędna i krzywdząca. Innymi
słowy, zarzut naruszenia art. 5 k.c. może odnieść zamierzony skutek jedynie
w razie oczywistego przekroczenia swobody judykacyjnej sądu w tym przedmiocie
(zob. np. wyroki SN: z 13 września 2012 r., V CSK 409/11, i z 31 marca 2023 r.,
II CSKP 1283/22). Argumentacja skarżącego nie przekonuje, że Sąd meriti rażąco
błędnie zakwalifikował zachowanie pozwanego, uznając, że niewyrażenie zgody
na przedłużenie umowy dzierżawy z 25 kwietnia 1996 r. na dalsze okresy mogło
skutkować naruszeniem art. 5 k.c.
Należy zwrócić uwagę, że w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się,
iż zakaz nadużywania praw podmiotowych przez uprawnionego nie może prowadzić
do powstania prawa stronie przeciwnej. Przepis ten nie stanowi bowiem podstawy
roszczeń (zob. np. orzeczenie SN z 22 września 1964 r., I PR 287/64,
i wyrok SN z 14 stycznia 1970 r., II CR 609/69). Prawa podmiotowe nie wywodzą
się bowiem z art. 5 k.c., który służy wyłącznie ochronie osoby zobowiązanej,
lecz z norm prawa materialnego (zob. np. wyrok SN z 28 kwietnia 2000 r.,
II CKN 258/00). Klauzule generalne zawarte w tym przepisie nie kreują praw
podmiotowych, zatem nie mogą stanowić źródła prawa podmiotowego
(zob. postanowienie SN z 26 października 2017 r., II CSK 7/17). Artykuł 5 k.c.
sankcjonuje bowiem jedynie nadużywanie prawa podmiotowego, określa granice,
w jakich strona uprawniona może czynić dozwolony użytek z przysługującego
jej prawa podmiotowego.
Zastosowanie art. 5 k.c. nie może prowadzić ani do zmiany treści normy
prawnej, ani do nabycia, zniweczenia lub modyfikacji prawa podmiotowego.
Uwzględnienie zarzutu nadużycia tego prawa oznacza jedynie, że w konkretnych
okolicznościach faktycznych, przyznane normą prawo podmiotowe, zostaje uznane
za wykonywane bezprawnie, wskutek czego nie podlega ochronie (zob. uchwałę
składu 7 sędziów SN z 20 czerwca 2013 r., III CZP 2/13, OSNC 2014, nr 2, poz. 10,
oraz wyrok SN z 21 marca 2017 r., I CSK 447/15). W konsekwencji żądanie
II CSKP 141/24
19
uprawnionej strony nie może być zaspokojone, a skuteczne zastosowanie art. 5 k.c.
tamuje tymczasowo możliwość jego przymusowego dochodzenia.
Bez znaczenia przy tym jest, czy zarzucając naruszenie art. 5 k.c., skarżący
upatrywał nadużycia prawa nie w samej odmowie pozwanego przedłużenia
dzierżawy, ale w sposobie, w jakim do tej odmowy doszło. Stwierdzenie
przez sąd, że zachowanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,
uzasadnia odmowę uznania działania lub zaniechania uprawnionego
za wykonywanie prawa i w konsekwencji udzielenia uprawnionemu ochrony prawnej.
Zastosowanie art. 5 k.c. jest bowiem środkiem obrony przez żądaniami zgłoszonymi
przez uprawnionego, wyrażającej się najczęściej w oddaleniu powództwa. Nie może
natomiast prowadzić do nabycia prawa podmiotowego, uzasadniając dochodzone
przez powoda roszczenie. Zarzut naruszenia art. 5 k.c. okazał się więc bezzasadny.
Chybione okazały się również pozostałe zarzuty naruszenia prawa
procesowego. Oparcie skargi kasacyjnej na tej podstawie może być uzasadnione,
jeżeli zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy
(art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Skarżący powinien zatem wykazać, że zarzucane
uchybienie bezpośrednio lub pośrednio miało lub mogło mieć wpływ
na rozstrzygnięcie oraz było tego rodzaju lub wystąpiło w takim natężeniu,
że ukształtowało lub mogło ukształtować treść zaskarżonego orzeczenia.
Zwrócić uwagę należy, że wszystkie zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty
naruszenia prawa procesowego (poza zarzutem nieważności postępowania)
skarżący uzasadnia jako konsekwencję naruszenia prawa materialnego oraz
uznaniem przez Sąd meriti, że powodowi nie przysługuje roszczenie nie tylko
o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli, ale też o ustalenie
istnienia oznaczonego stosunku prawnego. Taka konstrukcja skargi kasacyjnej
skutkuje tym, że uchybienie przez Sąd Apelacyjny powołanym przepisom
postępowania nie może mieć wpływu na wynik sprawy, jeżeli nie okażą się trafne
zarzuty naruszenia prawa materialnego.
Z tego względu ewentualne dopuszczenie przez Sąd drugiej instancji dowodu
z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego oraz zobowiązanie pozwanego
do złożenia dokumentów księgowych wskazanych w piśmie powoda
II CSKP 141/24
20
z 14 listopada 2017 r. nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Żądania
powoda nie zostały uwzględnione przede wszystkim z tej przyczyny, że nie miały
podstawy materialnoprawnej. Wskazane dowody dotyczyły natomiast faktów, które
mogłyby mieć ewentualnie znaczenie, po uprzednim stwierdzeniu, że taka podstawa
istnieje. Dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego został zgłoszony
do wyliczenia wysokości rocznego czynszu dzierżawnego, zaś zobowiązanie
pozwanego do złożenia dokumentów księgowych opisanych w piśmie powoda
z 14 listopada 2017 r. dotyczyło ustalenia wartości księgowej budynków, budowli
i urządzeń stanowiących przedmiot dzierżawy.
Należy też zwrócić uwagę, że przedmiotem kontroli kasacyjnej jest wyrok
Sądu drugiej instancji i postępowanie przed tym sądem. Pośrednio przedmiotem
kontroli kasacyjnej mogą być też czynności sądu pierwszej instancji, jednak
wyłącznie w granicach oceny, czy sąd drugiej instancji należycie wykonał swoje
obowiązki procesowe przewidziane w art. 378, 380, 381, 382 i 384 k.p.c.
(zob. np. wyrok SN z 17 stycznia 2020 r., IV CSK 683/18). Sąd Apelacyjny
na rozprawie 1 kwietnia 2022 r. pominął – na podstawie art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c. –
dowody określone w punktach 1 i 2 apelacji, stanowiące nowe dowody powołane
w postępowaniu apelacyjnym, oraz dowody, co do których powód nie zgłosił
zastrzeżenia na podstawie art. 162 k.p.c.
Sąd ten oddalił też wnioski zawarte w punkcie 2 lit. c i d apelacji, zgłoszone
w trybie art. 380 k.p.c., o rozpoznanie postanowień Sądu pierwszej instancji
dotyczących skierowania pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej i pytań prawnych do Trybunału Konstytucyjnego. Wniosek
o zawieszenie postępowania do czasu zakończenia postępowania w sprawie
VI C 2722/17 został oddalony postanowieniem z 14 stycznia 2022 r.
Skoro Sąd Apelacyjny nie zajął stanowiska co do wniosków zawartych
w punkcie 2 lit. a i b apelacji – dotyczących dowodów, o których mowa w zarzucie
naruszenia art. 2352 § 1 pkt 2 i art. 227 k.p.c. oraz art. 2053 § 1 i 3 w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c., to nierozpoznanie wniosku zgłoszonego na podstawie art. 380 k.p.c.
powinno być objęte w podstawach kasacyjnej zarzutem naruszenia art. 378 § 1 w zw.
z art. 380 k.p.c. Skarga kasacyjna powoda nie zawiera natomiast zarzutów
II CSKP 141/24
21
naruszenia powołanych przepisów postępowania. Z tego już tylko względu nie mógł
odnieść skutku zarzut naruszenia art. 2352 § 1 pkt 2 i art. 227 k.p.c. oraz art. 2053
§ 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Zarzuty naruszenia art. 267 TFUE i art. 193 Konstytucji oraz art. 52 ustawy
z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem
Konstytucyjnym również były chybione z powodów omówionych wyżej. Skarżący
w swojej apelacji nie formułował wniosków procesowych na wskazanej podstawie
prawnej, ale domagał się rozpoznania przez Sąd drugiej instancji postanowień Sądu
pierwszej instancji na podstawie art. 380 k.p.c., który to przepis nie został ujęty
w podstawach kasacyjnych, dotyczących naruszenia art. 267 TFUE i art. 193
Konstytucji oraz art. 52 ustawy z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie
postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Powołane zarzuty naruszenia prawa procesowego były też nietrafne
z tego powodu, że skarżący nie wykazał, że stwierdzenie przez Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Trybunał Konstytucyjny niezgodności
art. 4 i 5 ustawy z 2011 r. – odpowiednio z prawem Unii Europejskiej oraz Konstytucją
– miałoby wpływ na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy. Zwrócić uwagę również
należy, że wskazane przepisy nie dotyczą przedłużania, względnie zawarcia nowej
umowy dzierżawy w trybie art. 39 ust. 2 pkt 1 u.g.n.r. Nawet stwierdzenie przez
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej lub Trybunał Konstytucyjny,
że są one niezgodne – odpowiednio z prawem Unii Europejskiej lub Konstytucją –
nie miałoby istotnego wpływu na wynik postępowania. Analogiczne stanowisko
przedstawił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu postanowienia z 22 lipca 2020 r.
(P 9/19), które zostało wydane w sprawie zainicjowanej pytaniem prawnym Sądu
pierwszej instancji. Z tych samych względów, chybiony okazał się również zarzut
naruszenia art. 177 § 1 pkt 31 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., gdyż przedmiotem sprawy
SK 29/21, była kwestia oceny zgodności z Konstytucją art. 4 ust. 1 i 7 ustawy
z 2011 r., a skarżący nie wykazał, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny
niezgodności tych przepisów z Konstytucją, miałoby wpływ na wynik niniejszej
sprawy. Zwrócić uwagę należy także, iż art. 177 § 1 pkt 31 k.p.c. ma charakter
fakultatywny, zatem pozostawia decyzję o zawieszeniu postępowania do uznania
sądu rozstrzygającego sprawę.
II CSKP 141/24
22
Zarzut naruszenia art. 177 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. również
był bezzasadny, bowiem rozstrzygnięcie w sprawie nie zależało od wyniku
postępowania zawisłego przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Śródmieścia
w Warszawie (VI C 2722/17), a następnie przed Sądem Okręgowym w Warszawie
(V Ca 354/22). Jej przedmiotem było żądanie ustalenia istnienia umowy dzierżawy
z 25 kwietnia 1996 r. do 30 września 2017 r., z uwzględnieniem 30% gruntów
przeznaczonych do wyłączenia aneksem nr 13 z 20 lipca 2012 r., zawartym
na podstawie art. 4 ustawy z 2011 r. Z kolei w niniejszej sprawie powód domagał
się przedłużenia, względnie zawarcia nowej umowy dzierżawy, począwszy
od 1 października 2017 r. To oznacza, że zakresy przedmiotowe obu tych
postępowań są rozłączne.
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę
kasacyjną, a na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt
2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r.
w sprawie opłat za czynności radców prawnych obciążył skarżącego kosztami
postępowania kasacyjnego.
Jacek Grela
Mariusz Łodko
Tomasz Szanciło
[wr]
[r.g.]
