II CSKP 131/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
14 maja 2025 r.
SSN Krzysztof Wesołowski (przewodniczący)
SSN Ireneusz Kunicki (sprawozdawca)
SSN Marcin Trzebiatowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 17 listopada 2021 r., I ACa 677/19,
w sprawie z powództwa J. M. i A. M.
przeciwko Bankowi
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz
(dwa tysiące siedemset) złotych tytułem
postępowania kasacyjnego.
powodów 2.700
zwrotu kosztów
Ireneusz Kunicki Krzysztof Wesołowski Marcin Trzebiatowski
(E.C.)
II CSKP 131/23
2
UZASADNIENIE
1. Pozwem z 8 września 2017 r. J. M. i A. M. wnieśli o zasądzenie od Banku
solidarnie 112 855,43 PLN z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do
dnia zapłaty w związku z nieważnością umowy o kredyt hipoteczny dla osób
fizycznych (…) waloryzowany kursem CHF z dnia 24 maja 2005 r.
Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo w całości.
Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji powodów, zmienił
zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę
98 039,22 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 8 września 2017 r. do
dnia zapłaty oraz koszty postępowania. W pozostałej części zaś powództwo oddalił.
Jako przesłankę tego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny przyjął nieważność umowy.
2. Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie, w jakim zmienia
wyrok Sądu Okręgowego. W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi zarzucił
naruszenie prawa materialnego:
1) art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG
z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich,
Dz.Urz.UE.L 1993, Nr 95, s. 29 (dalej: Dyrektywa 93/13) przez jego niewłaściwe
zastosowanie, polegające na braku wyciągnięcia pełnych i poprawnych wniosków
z wyodrębnienia w łączącej strony umowie klauzul ryzyka walutowego, dotyczących
wyrażenia zobowiązania w walucie obcej;
2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 przez jego
niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że postanowienia umowy
łączącej strony przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny;
3) art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997
Nr 140, poz. 939) (dalej: "pr.bank."), art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., wszystkich
w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich niezastosowanie, polegające
na przyjęciu, że niedopuszczalne jest odwołanie się przy wykładni umowy stron do
bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa
II CSKP 131/23
3
krajowego w postaci art. 69 ust. 3 pr.bank., bądź wykładni oświadczeń woli stron
w myśl art. 65 k.c., bądź też normy dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c.,
w miejsce uznanych za niedozwolone postanowień umownych;
4) art. 496 i 497 w zw. z art. 455 k.c. przez ich błędną wykładnię, polegającą
na przyjęciu, że podniesiony przez Pozwanego zarzut zatrzymania jest niezasadny
i niedopuszczalny, z uwagi na brak wykazania przez Pozwanego wymagalności
roszczenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
3. Zarzuty kasacyjne można ująć w trzy grupy. Dwa pierwsze kwestionują
stanowisko Sądu Apelacyjnego co do abuzywności postanowień umowy. Zarzut
trzeci dotyczy niezastąpienia przez Sąd Apelacyjny abuzywnych postanowień
umowy treścią odpowiednich przepisów ustaw. Zarzut czwarty dotyczy
nieuwzględnienia przez Sąd Apelacyjny zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez
pozwanego.
Zagadnienia będące istotą zarzutów kasacyjnych zostały już wyjaśnione
w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Zagadnienia dotyczące zarzutów nr 1-3 zostały
wyjaśnione w uchwale składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22 (OSNC 2024, Nr 12, poz. 118). Skład orzekający w niniejszej sprawie
jest związany tą uchwałą z mocy art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym, tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622).
4. Zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy
93/13 są bezzasadne. Zarzuty te sprowadzają się do kwestionowania możliwości
uznania za abuzywne klauzuli walutowej zamieszczonej w umowie stron,
z uzasadnieniem, że jest to postanowienie główne umowy, a przy tym zostało
sformułowane w sposób jednoznaczny.
Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem
nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy
(niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających
II CSKP 131/23
4
główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny.
Stanowisko skarżącego, że klauzule waloryzacyjne zawarte w ocenianej
umowie określają główne świadczenia stron jest trafna (zob. pkt II uzasadnienia
uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, III CZP 25/22). Należało
zatem ocenić kwestie jednoznaczności ich sformułowań.
Niejednoznaczność sformułowań umowy zawartej z konsumentem zachodzi
nie tylko, gdy nie są one sformułowane prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13), lecz także, gdy umowa nie przedstawia w sposób przejrzysty
konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej (zob. wyrok TSUE
z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13). W szczególności zatem niejednoznaczność
postanowień umowy zachodzi w odniesieniu do klauzul walutowych umożliwiających
bankowi arbitralne określanie wysokości kursów (pkt II uzasadnienia uchwały składu
całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, III CZP 25/22).
Oceniana w niniejszej sprawie klauzula indeksacyjna została określona
w sposób niejednoznaczny, ponieważ postanowienia umowy odwoływały się do
kursów CHF obowiązujących w banku, lecz zasady ustalania tych kursów nie zostały
określone w umowie kredytu, co pozwalało stronie pozwanej na samodzielne
określanie danych istotnie wpływających na wymiar zobowiązania kredytobiorców.
Tego rodzaju postanowienia umowy kształtują więc prawa i obowiązki konsumenta
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, gdyż
uzależniają wysokość świadczenia banku oraz wysokość świadczenia konsumenta
od swobodnej decyzji banku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 5 września 2025 r.,
II CSKP 276/25).
Wyłączenie spod kontroli klauzuli indeksacyjnej, tj. postanowień głównych
umowy nie może obejmować postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku
konsument nie ma możliwość łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego
relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Z tą ostatnią sytuacją mamy do
czynienia w przypadku zastosowanej przez pozwanego w niniejszej sprawie klauzuli
przeliczeniowej. Nie można bowiem uznać, aby konsument był w stanie oszacować,
w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z umowy
II CSKP 131/23
5
konsekwencje ekonomiczne. Powodowie nie byli w stanie na podstawie umowy
oszacować kwoty, którą będą musieli świadczyć w przyszłości. W rezultacie klauzule
przeliczeniowe jako sformułowane w sposób niejednoznaczny podlegają ocenie pod
kątem abuzywności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 sierpnia 2025 r.,
II CSKP 180/24).
5. Istota zarzutu naruszenia art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i 358 § 2 k.c.
w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 sprowadza się do tego, że Sąd Apelacyjny
nie dokonał wykładni umowy stron zgodnie z tymi przepisami i w konsekwencji nie
zastąpił postanowień abuzywnych umowy przepisami ustaw wskazanymi w zarzucie.
Zarzut ten jest bezzasadny. Zgodnie bowiem z tezą 1 uchwały składu całej
Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie
uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego
odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone
postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie
można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu
waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Stosownie zaś do tezy 2
tej uchwały w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
6. Bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 496 i 497 w zw. z art. 455 k.c.
przez nieuwzględnienie zarzutu zatrzymania.
Zgodnie z art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają
dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo
zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia
albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Stosownie zaś do art. 497 k.c. przepis
artykułu poprzedzającego stosuje się odpowiednio w razie rozwiązania lub
nieważności umowy wzajemnej.
Problematyka zarzutu zatrzymania była przedmiotem uchwały składu siedmiu
sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), gdzie Sąd
Najwyższy stwierdził wprost, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia
spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi
II CSKP 131/23
6
nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c.
Podstawowym argumentem przeciwko przyjęciu, iż bank może skutecznie podnieść
zarzut zatrzymania, jest uznanie, że umowa kredytu nie ma charakteru umowy
wzajemnej. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela to
stanowisko.
Umowa jest bowiem wzajemna, jeżeli strony zobowiązują się w ten sposób,
że ich świadczenia są swoimi odpowiednikami (zob. art. 487 § 2 k.c.). Zgodnie zaś
z art. 69 ust. 1 pr.bank. przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do
dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych
z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania
z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu
wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od
udzielonego kredytu.
W uzasadnieniu wyroku z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23, Sąd Najwyższy
wyjaśnił, że sens gospodarczy umowy wzajemnej polega na tym, iż na skutek jej
wykonania dochodzi do wymiany świadczenia jednej ze stron na świadczenie drugiej
strony. Ustawa nie wymaga expressis verbis, aby świadczenia stron umowy
wzajemnej były świadczeniami różnego rodzaju, jednak taka konieczność wynika
z ekonomicznego celu umowy wzajemnej. Jeżeli świadczenia dotyczyłyby pieniędzy
lub tego samego rodzaju rzeczy oznaczonych co do gatunku, przy równej wysokości
świadczeń wymiana byłaby niecelowa; różnorodność świadczeń stron jest więc
esencją, istotą umowy wzajemnej. Jeżeli zaś wysokość świadczeń byłaby różna,
trudno mówić, aby świadczenia te były swoimi odpowiednikami.
W umowie kredytu bankowego świadczenie banku musi być rozumiane jako
wypłata kwoty kredytu, a świadczenie kredytobiorcy jako jej zwrot wraz z odsetkami,
a ewentualnie także z opłatami i prowizjami. Zasadniczo właśnie takich zachowań
(świadczeń) mogą dochodzić od siebie przed sądem strony umowy kredytu.
Przyjęcie powyższego założenia oznacza zatem, że umowa kredytu nie może zostać
uznana za umowę wzajemną. Podobnie jak w przypadku umowy pożyczki wypłata
kapitału kredytu nie stanowi odpowiednika jego zwrotu wraz z odsetkami i opłatami.
7. Wobec bezzasadności zarzutów, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną
II CSKP 131/23
7
na podstawie art. 39814 k.p.c.
O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie
art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie.
[a.ł]
Ireneusz Kunicki
Krzysztof Wesołowski
Marcin Trzebiatowski
(E.C.)
