II CSKP 1149/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 czerwca 2025 r.
SSN Władysław Pawlak (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Monika Koba
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej P. spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 27 kwietnia 2022 r., VII AGa 1079/21,
w sprawie z powództwa P. M.
przeciwko P. spółce akcyjnej w W.
o odszkodowanie,
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie przed Sądem
Apelacyjnym w Warszawie i przekazuje sprawę temu sądowi do
ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Dariusz Dończyk
Władysław Pawlak
Monika Koba
II CSKP 1149/23
2
UZASADNIENIE
W ostatecznie sprecyzowanym żądaniu pozwu powód P. M. domagał się
zasądzenia od Przedsiębiorstwa Państwowego […] w W. (obecnie P. S.A. w W.)
kwoty 211 000 zł, z czego 111 000 zł jako odszkodowania z tytułu zmniejszenia
wartości nieruchomości na skutek ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania
(dalej: „o.o.u.”), zaś pozostałych 100 000 zł jako odszkodowania związanego z
koniecznością poniesienia nakładów na zapewnienie właściwego klimatu
akustycznego w związku z ustanowieniem o.o.u., w obu przypadkach z ustawowymi
odsetkami.
Wyrokiem z 26 stycznia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził
od pozwanego na rzecz powoda kwotę 111 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia
21 maja 2014 r. do 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia
1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty z tytułu spadku wartości nieruchomości położonej
w W. obręb […] przy ul. […], zabudowanej domem mieszkalnym, na skutek objęcia
jej o.o.u. dla P. […] w W. (pkt 1) i oddalił powództwo o odszkodowanie z tytułu
rewitalizacji akustycznej budynku znajdującego się na przedmiotowej nieruchomości
(pkt 2) oraz orzekł o zasadzie ponoszenia kosztów procesu (pkt 3).
W apelacji strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu pierwszej instancji
w zakresie, w jakim powództwo zostało uwzględnienie i orzeczono o kosztach
procesu.
Wyrokiem z 27 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację
i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.
W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżając wyrok Sądu
odwoławczego w całości wniosła o jego zmianę i oddalenie powództwa w całości
oraz uwzględnienie kosztów procesu za obie instancje i postępowanie kasacyjne,
ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania wraz z pozostawieniem temu Sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Zarzuciła naruszenie prawa
materialnego, tj. art. 129 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r.- Prawo ochrony
II CSKP 1149/23
3
środowiska (dalej: „p.o.ś.”) przez przyjęcie, że na nieruchomości powoda występują
ograniczenia w korzystaniu z niej, wynikające z objęcia uchwałą Sejmiku
Województwa […] nr […] z dnia 20 czerwca 2011 r. w sprawie utworzenia o.o.u. dla
P. […] w sytuacji, gdy żadne ograniczenia w korzystaniu z nieruchomości powoda
zlokalizowanej w o.o.u. ustanowionego tą uchwałą poza strefą Z1i Z2, tj. nakazy czy
zakazy dotyczące sposobu korzystania z nieruchomości powoda, nie zostały tą
uchwałą wprowadzone, co w konsekwencji powoduje, że roszczenie o
odszkodowanie z tytułu spadku wartości nieruchomości na podstawie art. 129 ust. 2
p.o.ś. jest w stanie faktycznym sprawy bezpodstawne, zaś między spadkiem wartości
nieruchomości wywołanym ewentualnym: 1. zawężeniem prawa własności i brakiem
możliwości żądania zaniechania immisji, 2. „skażeniem” lokalnego rynku
nieruchomości w świadomości jego uczestników, 3. hałasem, a szkodą wynikająca z
art. 129 ust. 2 p.o.ś, brak jest związku przyczynowo - skutkowego określonego w art.
361 § 2 k.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I. Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną
w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, jednak w granicach zaskarżenia
bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Zaskarżony skargą kasacyjną wyrok (z 27 kwietnia 2022 r. ) został wydany
w składzie jednoosobowym z udziałem sędziego (w dacie tego wyroku
delegowanego do orzekania w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie), którego proces
nominacyjny na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego w [...] oraz delegacja
Ministra Sprawiedliwości do orzekania w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie, a także
jego udział w procesie nominacyjnym na stanowisko sędziego Sądu Apelacyjnego
w Warszawie (uchwała Krajowej Rady Sądownictwa z […] 2022 r.), są dotknięte
wadliwościami, które w tej sprawie doprowadziły Sąd Najwyższy do przyjęcia,
że powyższy wyrok Sądu odwoławczego nie został wydany przez sąd niezawisły,
bezstronny i ustanowiony na podstawie ustawy - w rozumieniu konstytucyjnym,
konwencyjnym i unijnym.
Sędzia X. Y. urodził się w 1974 r. Studia prawnicze ukończył
w 1997 r. na Uniwersytecie […] z wynikiem bardzo dobrym. Etatową aplikację
II CSKP 1149/23
4
sądową odbył w latach 1997-1999 w okręgu Sądu Okręgowego
w [...], a następnie zdał egzamin sędziowski z wynikiem dobrym. Asesorem sądowym
został mianowany […] 1999 r. Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
z […] 2003 r. uzyskał powołanie do pełnienia urzędu sędziego sądu rejonowego w
Sądzie Rejonowym w [...]. Od […] 2013 r. do […] 2014 r. pełnił funkcję zastępcy
przewodniczącego wydziału cywilnego. Od 1 lipca do 31 grudnia 2015 r. był
delegowany do orzekania w Sądzie Okręgowym w [...] w Wydziale Gospodarczym,
a ponadto był jeszcze delegowany do orzekania w tym Sądzie w ramach
jednodniowych delegacji.
W okresie od […] do […] 2018 r. został przydzielony
do orzekania w ¼ etatu w wydziale gospodarczym Krajowego Rejestru Sądowego
Sądu Rejonowego w [...], a ponadto w tym okresie pełnił również obowiązki
przewodniczącego tego wydziału; w okresie od […] 2018 r. do […] 2018 r. orzekał w
wydziale cywilnym i gospodarczym w wymiarze odpowiednio ¾ i ¼ etatu. Od 1
września 2019 r. do 31 marca 2021 r. był delegowany do pełnienia obowiązków
administracyjnych w Ministerstwie Sprawiedliwości, gdzie pełnił obowiązki głównego
specjalisty w Departamencie […]. W związku z tą delegacją nie orzekał. Ponadto od
[…] 2018 r. powierzono mu funkcję pełnomocnika sądowego do spraw wdrożeń
systemów teleinformatycznych w sądach powszechnych dla Sądu Okręgowego w
[...].
Kandydaturę do pełnienia obowiązków na stanowisku sędziego sądu
okręgowego w Sądzie Okręgowym w [...] Pan Sędzia zgłosił w związku
z obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z 4 stycznia 2019 r. (M.P. z 2019 r., poz.
52). Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z [...] 2020 r.
na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa z [...] 2020 r. został powołany do pełnienia
urzędu na stanowisku sędziego sądu okręgowego w Sądzie Okręgowym
w [...], przy czym w związku z delegacją w Ministerstwie Sprawiedliwości nie miał
przydzielanych w tym czasie spraw i nie orzekał w tym Sądzie. Z kolei [...] 2021 r.
Minister Sprawiedliwości delegował go do pełnienia obowiązków sędziego
w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie, przy czym Pan Sędzia zgłosił swoją
kandydaturę na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym
w Warszawie w związku z obwieszczeniem Ministra Sprawiedliwości z 24 marca
II CSKP 1149/23
5
2021 r. (M.P. z 2021 r., poz. 311). W okresie objętym wizytacją w celu sporządzenia
oceny kwalifikacyjnej (tj. od [...] do 30 maja 2021 r.) sędzia X. Y. załatwił 20 spraw z
repertorium AGa oraz 1 AGz i sporządził 8 uzasadnień – wszystkie z zachowaniem
terminu instrukcyjnego. Uchwałą nr [...] z dnia [...] 2022 r. Krajowa Rada
Sądownictwa przedstawiła Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o
powołanie sędziego X. Y. do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie. Postanowieniem Prezydenta
Rzeczypospolitej Polskiej z [...] 2023 r. został Pan Sędzia powołany na to stanowisko.
Wcześniej, bo [...] 2022 r. Minister Sprawiedliwości powołał go do pełnienia funkcji
wice-prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie na okres sześciu lat, począwszy od
[…] 2023 r.
Powyższe dane ustalono na podstawie akt osobowych sędziego X. Y. oraz
protokołów z jego procesów nominacyjnych na stanowisko sędziego sądu
okręgowego i sądu apelacyjnego zebranych przez Krajową Radę Sądownictwa.
II. Według art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego
i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy
(czyli zgodny z ustawą), niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei zgodnie
z art. 47 akapit drugi Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej podpisanej
7 grudnia 2000 r. (Dz. Urz. UE C 83 z 30 marca 2010 r.; dalej: „KPP”), która weszła
w życie 1 grudnia 2009 r., każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia
jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony
uprzednio na mocy ustawy. Natomiast stosownie do art. 6 ust. 1 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz.
284; dalej: „Konwencja”) każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego
rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd
ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze
cywilnym.
Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że przepisy art. 45 ust.
1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji i art. 47 KPP mają taką samą treść,
ustanawiając takie same gwarancje standardu dostępu do sądu niezawisłego
i bezstronnego oraz ustanowionego na podstawie ustawy (zob. wyroki z 11 marca
II CSKP 1149/23
6
2014 r., K 6/13, OTK-A 2014, Nr 3, poz. 29, z 14 kwietnia 2015 r., P 45/12, OTK-A
2015, Nr 4, poz. 46 oraz z 8 listopada 2016 r., P 126/15, OTK - A 2016, poz. 89).
Podobnie też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje, że art. 47 KPP
stanowi odpowiednik art. 6 ust. 1 Konwencji (zob. wyroki z 29 lipca 2019 r., C-38/18
i z 19 listopada 2019 r., C - 585/18, C-624/18 i C-625/18). Według art. 19 ust.
1 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE 2016 C 202, s. 1; dalej: „TUE”) Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej zapewnia poszanowanie prawa w wykładni
i stosowaniu Traktatów, a Państwa Członkowskie ustanawiają środki niezbędne do
zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii.
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności jest
elementem polskiego porządku prawnego i na podstawie art. 91 ust. 2 w zw. z art.
241 ust. 1 Konstytucji RP ma pierwszeństwo przed ustawą, jeśli ustawy tej nie da się
pogodzić z postanowieniami Konwencji.
Wnioski wynikające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
są istotne również na płaszczyźnie prawa unijnego, ponieważ Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wielokrotnie wyjaśniał już, że ze względu na to,
iż w KPP zapisano prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym
w Konwencji, art. 52 ust. 3 tej Karty ma na celu zapewnienie spójności między
prawami w niej zawartymi a odpowiadającymi im prawami gwarantowanymi
w Konwencji w sposób nienaruszający autonomii prawa Unii, zaś art. 47 akapit drugi
KPP odpowiada art. 6 ust. 1 Konwencji, a w konsekwencji Trybunał jest zobowiązany
dbać o to, aby dokonywana przez niego wykładnia art. 47 akapit drugi KPP
zapewniała poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego
przez art. 6 ust. 1 Konwencji, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Europejski
Trybunał Praw Człowieka (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 26 marca 2020 r., C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II, Erik Simpson przeciwko Radzie
Unii Europejskiej i HG przeciwko Komisji Europejskiej z dnia 6 października 2021 r.,
C-487/19, W.Ż., pkt 123 i n. oraz z dnia 29 marca 2022 r., C-132/20, BN, DM, EN
przeciwko Getin Noble Bank S.A.). Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
poza mocą wiążącą w konkretnej sprawie, co wynika z art. 46 Konwencji, są źródłem
rozumienia przepisów tej Konwencji. Respektowanie postanowień Konwencji
z uwzględnieniem wykładni dokonanej przez Europejski Trybunał Praw Człowieka,
II CSKP 1149/23
7
jest obowiązkiem wykonywania umów międzynarodowych, o czym mowa w art.
9 Konstytucji RP i art. 26 Konwencji o prawie traktatów z 23 maja 1990 r. (Dz. U.
z 1990 r. Nr 74, poz. 439; zob. też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 marca 2005
r., P 8/03, OTK-A 2005, Nr 3, poz. 20).
Wprawdzie w kwestii nieprawidłowości procesu nominacyjnego sędziów
z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017
r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw
(Dz. U. z 2018 r. poz. 3; dalej: „ustawa/nowela z 8 grudnia 2017 r.”) Europejski
Trybunał Praw Człowieka oraz Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
wypowiadał się dotychczas jedynie w odniesieniu do udziału w takiej procedurze
nominacyjnej sędziów Sądu Najwyższego, ale przedstawiona w tych judykatach
wykładnia prawa co do spełniania przez sąd wymogów niezawisłości, bezstronności
i ustanowienia na podstawie ustawy, ma zastosowanie także do sędziów sądów
powszechnych, gdyż Konstytucja RP, KPP oraz Konwencja nie różnicują zasad
powoływania sędziów w ustawodawstwach krajowych zależnie od umiejscowienia
danego sądu w strukturze krajowego sądownictwa państwa - sygnatariusza
Konwencji oraz Państwa Członkowskiego Unii Europejskiej. Innym natomiast
zagadnieniem jest problematyka wpływu wadliwości procesu nominacyjnego
członków składu orzekającego w sądzie powszechnym na ważność postępowania
i wydanego z jego udziałem wyroku w konkretnej sprawie. Ta problematyka należy
bowiem co do zasady do krajowego porządku prawnego i na gruncie polskim
odzwierciedleniem tego jest uchwała składu połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-
4110-1/20, (OSNC 2020, nr 4, poz. 34), w której Sąd Najwyższy kierując się przede
wszystkim pragmatyką przyjął hybrydowe (bo z jednej strony stwierdził niezgodność
ukształtowania w 2018 r. Krajowej Rady Sądownictwa z Konstytucją RP,
potwierdzając brak wypełnienia - przez sąd z udziałem sędziego powołanego na to
stanowisko w takiej procedurze nominacyjnej - przesłanki sądu ustanowionego
na podstawie ustawy w rozumieniu konwencyjnym i unijnym, a z drugiej strony Sąd
Najwyższy nie dyskwalifikuje w każdym wypadku wydanego przez sąd powszechny
wyroku w składzie z udziałem sędziów powołanych na stanowisko sędziowskie
po rekomendacji tejże Krajowej Rady Sądownictwa) i zarazem tymczasowe
II CSKP 1149/23
8
rozwiązanie (do momentu wprowadzenia stosownych zmian ustawodawczych; zob.
też uzasadnienie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 23 listopada
2023 r., nr 50849/21, Wałęsa przeciwko Polsce) przeciwdziałające uznaniu za
nieważne wszystkich orzeczeń wydanych z udziałem sędziów sądów powszechnych,
którzy uzyskali stanowiska sędziowskie w wadliwej o charakterze fundamentalnym
procedurze nominacyjnej. Sąd Najwyższy przesądził, że udział osoby, powołanej
do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady
Sądownictwa ukształtowanej na podstawie przepisów noweli z 8 grudnia 2017r.
w składzie Sądu Najwyższego prowadzi w każdym przypadku do sprzeczności
składu tego Sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c., natomiast
w przypadku sądów powszechnych tego rodzaju sprzeczność składu orzekającego
z przepisami prawa w rozumieniu tego przepisu zachodzi, jeżeli wadliwość procesu
powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu
niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP
oraz art. 6 ust. 1 Konwencji, przy czym powyższy skutek sprzeczności składu
orzekającego z przepisami prawa odnosi się do orzeczeń wydanych po dacie tej
uchwale.
Zróżnicowanie w tej uchwale sankcji w odniesieniu do bytu prawnego
orzeczeń wydanych przez sędziów Sądu Najwyższego i sądów powszechnych,
powołanych w wadliwej procedurze nominacyjnej, wynika z konstytucyjnej roli Sądu
Najwyższego jako organu sprawującego nadzór nad działalnością sądów
powszechnych w zakresie orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Oczywistym jest
więc, że w Sądzie Najwyższym, jako sądzie „ostatniej instancji”, w sprawowaniu
nadzoru judykacyjnego nad sądami powszechnymi nie powinni uczestniczyć
sędziowie wadliwie powołani na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego.
Uchwała ta uzyskała status zasady prawnej, zgodnie z art. 87 § 1 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (dalej - „u.S.N.”), a Sąd Najwyższy
nie odstąpił od niej w przepisanym trybie, w związku z czym wiąże wszystkie składy
tego Sądu (art. 88 u.S.N). Uchwały tej nie mógł podważyć wyrok Trybunału
Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61, jako
wykraczający poza konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego
określone w art. 188 Konstytucji, co szczegółowo zostało już wyjaśnione
II CSKP 1149/23
9
w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. zasadniczą argumentację
w postanowieniach Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK
2021, nr 10, poz. 41, z 29 września 2021 r., V KZ 47/21 i, z 21 stycznia 2022 r., III
CO 6/22 i III CO 37/22 oraz w wyroku Sądu Najwyższego z 26 lipca 2022 r., III KK
404/21 i uchwałach Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, OSNP 2022,
nr 10, poz. 95, składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r.,
I KZP 2/22, OSNKW 2022, nr 6, poz. 22; zob. też wyrok Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z 22 lipca 2021 r. nr 43447/19, Reczkowicz p. Polsce). Niezależnie
od tego, powołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjny jest też obarczony
wadliwością formalną, a to ze względu na udział w składzie m.in. sędziego Mariusza
Muszyńskiego. W wyroku z 7 maja 2021 r., nr 4907/18, Xero Flor sp. z o.o. z siedzibą
w Polsce p. Polsce, który stał się ostateczny 7 sierpnia 2021 r., Europejski Trybunał
Praw Człowieka, oceniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego, w składzie którego
uczestniczył sędzia Trybunału Konstytucyjnego Mariusz Muszyński, orzekł, że doszło
do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji, w zakresie prawa do sądu ustanowionego
ustawą, z powodu naruszenia procedury wyboru trzech sędziów, w tym sędziego
Mariusza Muszyńskiego do Trybunału Konstytucyjnego, którego dokonano w dniu
2 grudnia 2015 r., a naruszenia te były na tyle poważne, że podważały legitymację
procedury wyboru i istotę prawa do „sądu ustanowionego przez ustawę”. Trybunał
wyjaśnił, że działania władzy ustawodawczej (Sejmu RP) i wykonawczej (Prezydenta
RP) stanowiły bezprawny zewnętrzny wpływ na Trybunał Konstytucyjny ze względu
na niewykonanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego z 3 i 9 grudnia 2015 r.
dotyczących ważności wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Mianowicie
w dniu 2 grudnia 2015 r. miał miejsce wybór i zaprzysiężenie trzech sędziów
Trybunału Konstytucyjnego tuż przed wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny
w dniu 3 grudnia 2015 r. wyroku w sprawie K 34/15. Nieuprawniona ingerencja Sejmu
i Prezydenta w proces wyboru sędziów konstytucyjnych stanowiła naruszenie prawa
krajowego, które Europejski Trybunał Praw Człowieka zakwalifikował jako dotyczące
fundamentalnej zasady procedury wyboru, a mianowicie, że sędziego Trybunału
Konstytucyjnego wybiera Sejm tej kadencji, w trakcie której przypada dzień
powstania wakatu na tym stanowisku sędziowskim. Sejm RP VIII kadencji, dokonując
wyboru trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego w dniu 2 grudnia 2015 r., dopuścił
II CSKP 1149/23
10
się naruszenia tej podstawowej zasady, ponieważ stanowiska, na które zostali oni
rzekomo wybrani, zostały już obsadzone przez trzech sędziów wybranych przez
poprzedni Sejm, od których Prezydent odmówił przyjęcia ślubowania. Europejski
Trybunał Praw Człowieka podkreślił również, że badanie zachowania wymogów
„sądu ustanowionego ustawą” wiąże się z systematyczną analizą, czy zarzucona
nieprawidłowość w danej sprawie jest na tyle poważna, aby miała podważyć wyżej
wymienione podstawowe zasady i zagrażać niezależności danego sądu.
W odniesieniu do wyrażenia „sąd ustanowiony na podstawie ustawy” Europejski
Trybunał Praw Człowieka odniósł ją do wymogu w postaci ochrony sądownictwa
przed wpływami zewnętrznymi, w szczególności ze strony władzy wykonawczej,
ale także ustawodawczej lub wpływami w ramach samego wymiaru sprawiedliwości.
Istnieje współzależność między wymogiem istnienia „sądu ustanowionego ustawą”
a warunkami niezależności i bezstronności i chociaż prawo do „sądu ustanowionego
ustawą” jest autonomicznym prawem wynikającym z art. 6 ust. 1 Konwencji,
to istnieje ścisły związek między tym szczególnym prawem a gwarancjami
„niezależności” i „bezstronności”.
Należy też odnotować, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku
z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. p. Polsce, nr 1469/20, odniósł się do
działalności Trybunału Konstytucyjnego związanej z wydawaniem wyroków
uniemożliwiających wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
i ograniczających jurysdykcję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
na podstawie art. 19 i art. 32 Konwencji w odniesieniu do Polski (pkt 320).
Zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unijnego, w razie niemożności
dokonania wykładni uregulowania krajowego w sposób zgodny z wymogami
określonymi w prawie Unii Europejskiej sąd krajowy, do którego należy w ramach
jego kompetencji stosownie przepisów Unii, jest zobowiązany zapewnić pełną ich
skuteczność, w razie potrzeby nie stosować, z własnej inicjatywy, wszystkich
sprzecznych z nimi przepisów prawa krajowego, także późniejszych, bez
konieczności żądania uprzedniego uchylenia tych przepisów w drodze
ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym ani bez konieczności
oczekiwania na takie uchylenie. W konsekwencji każdy sąd krajowy, orzekający
w ramach kompetencji ma, ściślej rzecz ujmując jako organ państwa członkowskiego,
II CSKP 1149/23
11
obowiązek odstąpić od stosowania wszelkiego przepisu krajowego sprzecznego
z bezpośrednio skutecznym przepisem prawa Unii w ramach toczącego się przed
tym sądem sporu (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 19 listopada 2019 r., C - 585/18, C-624/18 i C-625/18 i z 24 czerwca 2019 r., C -
573/17 pkt 58-61). W odniesieniu do art. 47 KPP z utrwalonego orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że postanowienie to jest samo
w sobie wystarczające i nie potrzebuje doprecyzowania w przepisach prawa Unii lub
prawa krajowego, aby przyznać jednostkom prawo, na które mogą się one
bezpośrednio powołać (por. wyroki z 17 kwietnia 2018 r., C - 414, pkt. 78 oraz
z 29 lipca 2019 r., C - 556/17, pkt 56). Zatem, gdy okazuje się, że przepis krajowy
zastrzega właściwość do rozpoznania sporu na rzecz organu, który nie spełnia
wymogów niezawisłości lub bezstronności ustanowionych w prawie Unii,
w szczególności w art. 47 KPP, inny organ, przed który wniesiono taki spór, ma
obowiązek, w celu zagwarantowania skutecznej ochrony sądowej w rozumieniu art.
47 KPP i w myśl zasady lojalnej współpracy zapisanej w art. 4 ust. 3 TUE, odstąpić
od stosowania tego przepisu prawa krajowego, ażeby spór ten mógł zostać
rozpatrzony przez sąd, który spełnia powyższe wymogi i który byłby właściwy w danej
dziedzinie, gdyby wspomniany przepis nie stał temu na przeszkodzie (zob. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej [wówczas Europejskiego Trybunału
Sprawiedliwości] z 22 maja 2003 r., C - 462/99, pkt 42 oraz z 2 czerwca 2005 r., C -
15/04, pkt 32 i n.). Dlatego, gdy okaże się, że orzeczenie zostało wydane przez organ
niebędący niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym na mocy ustawy
w rozumieniu prawa Unii, nie będzie można skutecznie powoływać się w takim
przypadku na jakiekolwiek względy wywodzone z zasady pewności prawa
(zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 6 października 2021 r.,
C - 487/19, pkt 160).
Cechą ustrojową wymiaru sprawiedliwości jest prawo do sądu właściwego,
obejmującego pojęcie sądu właściwego do rozpoznania sprawy ze względu na jego
właściwość miejscową, rzeczową i funkcjonalną oraz orzekającego we właściwym
składzie i w zgodzie ze swoją kompetencją. Sąd właściwy to sąd należycie
obsadzony przez sędziów, którzy są legitymowani do orzekania w danym sądzie,
II CSKP 1149/23
12
w danej instancji i w danej sprawie, czyli dysponują należytą legitymacją swojej
władzy jurysdykcyjnej w konkretnej sprawie.
Proces mianowania sędziów z definicji stanowi element pojęcia ustanowienia
sądu ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji oraz art. 47 KPP. W tym miejscu
należy też doprecyzować, że pojęcie właściwego sądu, o którym mowa w art. 45 ust.
1 Konstytucji RP trzeba identyfikować z sądem ustanowionym zgodnie z ustawą,
z ty ze przy ustalaniu, czy sąd jest ustanowiony ustawą, przez ustawę należy
rozumieć wszelkie przepisy prawa krajowego (na czele z Konstytucją RP) dotyczące
niezawisłości i niezależności członków składu sądu, które w przypadku ich
naruszenia czyniłyby udział jednego lub większej liczby sędziów w rozpoznaniu
sprawy nieprawidłowym. Istnieje ścisły związek między prawidłowością powołania
sędziego a oceną, czy sąd może być uznany za niezawisły w rozumieniu art. 6 ust.
1 Konwencji i art. 47 KPP, gdyż u podstaw każdego z tych wymagań leży potrzeba
utrzymania zaufania publicznego do sądownictwa i zapewnienia jego niezależności
od pozostałych władz (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
z 1 grudnia 2020 r., nr 26374/18, Gudmundur Andri Astradsson v. Islandia oraz wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2020 r., C - 542/18 RX-II
i C- 543/18 RX - II, Eric Simpson v. Radzie UE i HG v. Komisji Europejskiej).
Prawo do sądu ustanowionego ustawą jest samodzielnym prawem na
podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji, przy czym podkreśla się ścisłe powiązanie między
tym prawem a gwarancjami niezawisłości i bezstronności. Badanie w ramach
wymogu sądu ustanowionego ustawą polega na tym, czy domniemana
nieprawidłowość w danej sprawie jest na tyle poważna, aby podważyć wyżej
wymienione podstawowe zasady i zagrozić niezależności danego sądu (zob. wyrok
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma
sp. z o.o. p. Polsce, nr 1469/20, pkt 294-298).
Dla ustalenia czy sąd może zostać uznany za niezawisły w rozumieniu
art. 6 ust. 1, należy zwrócić uwagę m.in. na sposób powoływania jego członków
i długość ich kadencji, na istnienie gwarancji chroniących ich przed naciskami
z zewnątrz oraz na to, czy dany organ przejawia oznaki niezależności, przy czym
w tym ostatnim względzie chodzi o samo zaufanie, jakie każdy sąd powinien budzić
II CSKP 1149/23
13
w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym (por. wyroki Europejskiego
Trybunału Praw Człowieka z 21 czerwca 2011 r., Fruni p. Słowacja, z 6 listopada
2018 r., Ramos Nunes de Calvarho e SA v. Portugalia). Z kolei przesłankę
bezstronności w rozumieniu art. 6 ust. 1 ocenia się przez podejście subiektywne,
uwzględniające osobiste przekonania i zachowanie sędziego, tj. przez zbadanie,
czy wykazał on stronniczość lub osobiste uprzedzenia w danej sprawie, jak również
przez obiektywne podejście polegające na ustaleniu, czy sąd zapewnia,
w szczególności z uwagi na swój skład, gwarancje wystarczające do wykluczenia
wszelkich uzasadnionych wątpliwości co do jego bezstronności. Jeśli chodzi
o obiektywną ocenę, polega ona na zadaniu sobie pytania, czy niezależnie
od indywidualnego zachowania sędziego, pewne weryfikowalne fakty dają podstawy
do podejrzeń co do jego stronniczości. W tym zakresie nawet pozory mogą mieć
znaczenie. Również i tutaj stawką jest zaufanie, jakie w społeczeństwie
demokratycznym sądy powinny budzić w jednostkach, poczynając od stron
postępowania (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 6 maja 2003
r., Kleyn i in. p. Niderlandy). Pojęcia niezawisłości i obiektywnej bezstronności są ze
sobą ściśle powiązane, co z reguły prowadzi do ich wspólnego badania.
W celu dokonania oceny czy nieprawidłowości w danej procedurze powołania
sędziów były na tyle poważne, by pociągnąć za sobą naruszenie prawa do sądu
ustanowionego ustawą oraz czy władze państwowe zachowały równowagę między
konkurującymi zasadami, Europejski Trybunał Praw Człowieka opracował test
składający się z trzech kryteriów rozpatrywanych łącznie. W ramach pierwszego
etapu należy ocenić, czy naruszenie prawa krajowego jest oczywiste, w tym
znaczeniu, że naruszenie to musi być obiektywne i rzeczywiście możliwe
do zidentyfikowania. Jednak brak takiego stwierdzenia nie wyklucza możliwości
naruszenia prawa do sądu ustanowionego ustawą, ponieważ procedura, która
wydaje się zgodna z przepisami krajowymi, może przynieść rezultaty niezgodne
z przedmiotem i celem tego prawa. W takim przypadku należy przeprowadzić dalsze
badanie w ramach drugiej i trzeciej części testu. W ramach drugiego stopnia
naruszenie należy oceniać w świetle przedmiotu i celu wymogu sądu ustanowionego
ustawą, tj. w celu zapewnienia zdolności władzy sądowniczej do wykonywania jej
obowiązków bez zbędnej ingerencji innych władz, a tym samym w celu zachowania
II CSKP 1149/23
14
praworządności i podziału władzy. W konsekwencji naruszenia, które całkowicie
pomijają najbardziej podstawowe zasady powołania lub naruszenia, które w inny
sposób mogą podważyć cel i skutek wymogu „sądu ustanowionego ustawą”, należy
uznać za naruszenie tego wymogu konwencyjnego. Po trzecie, kontrola dokonywana
przez sądy krajowe, jeśli została przeprowadzona w odniesieniu do praw jednostki
wynikających z Konwencji i dotycząca naruszenia krajowego przepisu regulującego
powoływania sędziów odgrywa znaczącą role w określeniu, czy takie uchybienie
stanowiło naruszenie prawa do sądu ustanowionego ustawą (zob. wyroki Trybunału
Praw Człowieka z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. p. Polsce, nr 1469/20,
z 22 lipca 2021 r., Reczkowicz p. Polsce, nr 43447/19, z 8 listopada 2021 r. Dolińska-
Ficek i Ozimek p. Polsce, nr 49868/19 i 57511/19).
W wyroku z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance Pharma sp. z o.o. p. Polsce,
nr 1469/20, który stał się ostateczny 3 maja 2022 r. Europejski Trybunał Praw
Człowieka, w odniesieniu do składu Sądu Najwyższego, w którym uczestniczyli
sędziowie powołani na wniosek wadliwie ukształtowanej Krajowej Rady
Sądownictwa, stwierdził, że doszło do oczywistego naruszenia prawa krajowego,
które miało negatywny wpływ na podstawowe zasady procedury powołania sędziów
Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. Po pierwsze, powołanie nastąpiło na podstawie
rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ustanowionej na mocy ustawy
nowelizującej KRS r., czyli organu, który nie dawał już wystarczających gwarancji
niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Po drugie, polski
ustawodawca ingerował w proces nominacji poprzez wygaszenie skutków toczącej
się kontroli sądowej uchwały Krajowej Rady Sądownictwa nr 330/2018, a Prezydent
RP pomimo faktu, że wykonanie tej uchwały - na mocy, której siedmiu sędziów Izby
Cywilnej, zostało zarekomendowanych do powołania, w tym ci, którzy rozpoznawali
sprawę skarżącej spółki - zostało wstrzymane przez Naczelny Sąd Administracyjny
(ostatecznie w wyrokach z 6 maja 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił
uchwałę Krajowej Rady Sądownictwa nr 330/2018 w części dotyczącej wniosku
o powołanie siedmiu kandydatów do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, uznając,
że Krajowa Rada Sądownictwa nie dawała wystarczających gwarancji niezależności
od władzy ustawodawczej oraz wykonawczej) i że ważność tej uchwały nie została
II CSKP 1149/23
15
jeszcze oceniona przez ten Sąd, powołał ich na stanowiska sędziowskie
z oczywistym lekceważeniem praworządności.
W świetle aktualnego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka,
na gruncie art. 6 ust. 1 Konwencji, jeżeli nieprawidłowości w procesie nominacyjnym
sędziów mają taką wagę, że podważają sama istotę prawa do bycia sądzonym przed
sądem ustanowionym zgodnie z ustawą, to te same nieprawidłowości mają również
wpływ na niezawisłość i bezstronność samego sądu i nie wymagają już dalszego
badania (zob. wyrok z 1 grudnia 2020 r., Gudmundur Andri Astradsson p. Islandii,
nr 26374/18, pkt 295 i pkt 314 ppkt 1,2). Chodzi jednak o poważne (rażące)
naruszenie prawa krajowego, czyli o naruszenie obowiązujących przepisów
krajowych dotyczących ustanawiania „sądu”, które mają charakter fundamentalny
i które stanowiły integralną część regulacji w zakresie tworzenia i funkcjonowania
systemu sadowego.
Z kolei w wyroku z 19 listopada 2019 r. w sprawie A.K. przeciwko Krajowej
Radzie Sądownictwa i CP i DO przeciwko Sądowi Najwyższemu (C-585/18, C-
624/18 i C-625/18), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 47 KPP
należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by spory
dotyczące stosowania prawa Unii mogły należeć do wyłącznej właściwości organu
niestanowiącego niezawisłego i bezstronnego sądu w rozumieniu tego przepisu.
Do tej ostatniej sytuacji dochodzi wówczas, gdy obiektywne okoliczności, w jakich
został utworzony dany organ, oraz jego cechy, a także sposób, w jaki zostali powołani
jego członkowie, mogą wzbudzać w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości
co do niezależności tego organu od czynników zewnętrznych, w szczególności
od bezpośrednich lub pośrednich wpływów władzy ustawodawczej i wykonawczej,
oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów, i prowadzić
w ten sposób do braku przejawiania przez ten organ oznak niezależności
i bezstronności, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić
w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym. Trybunał zwrócił uwagę,
że z uwagi na to, że decyzje Prezydenta RP w sprawach powołania sędziów Sądu
Najwyższego nie mogą być przedmiotem kontroli sądowej, do sądu krajowego należy
ustalenie, czy sposób w jaki ustawa o Krajowej Radzie Sądownictwa określa w swoim
art. 44 ust. 1 i 1a zakres odwołania, które przysługuje od uchwały Krajowej Rady
II CSKP 1149/23
16
Sądownictwa obejmującej rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o powołanie
do pełnienia urzędu sędziego tego sądu, umożliwia zapewnienie skutecznej kontroli
sądowej takich uchwał, przynajmniej w zakresie pozwalającym na ustalenie, że nie
doszło do przekroczenia uprawnień lub nadużycia władzy, naruszenia prawa
lub popełnienia oczywistego błędu w ocenie. Niezależnie od przeprowadzenia tego
badania dotyczącego okoliczności, w jakich zostali powołani nowi sędziowie oraz roli
odgrywanej w tym zakresie przez Krajową Radę Sądownictwa, sąd krajowy może
zostać skłoniony - dla celów ustalenia, czy ten organ sądowy i jego członkowie
spełniając wymogi niezawisłości i bezstronności wynikające z art. 47 KPP - do
wzięcia pod uwagę także innych czynników charakteryzujących wspomniany organ
sądowy w sposób bardziej bezpośredni. Ponadto uzależnienie samej możliwości
powołania sędziego Sądu Najwyższego przez Prezydenta od istnienia rekomendacji
Krajowej Rady Sądownictwa może w sposób obiektywny zakreślić ramy uznania,
jakim dysponuje Prezydent RP przy wykonywaniu powierzonej mu w ten sposób
prerogatywy. Może być tak wyłącznie, w szczególności, pod warunkiem, że sam ten
organ będzie wystarczająco niezależny od władzy ustawodawczej i wykonawczej
oraz od organu, któremu ma przedłożyć taki wniosek o powołanie. Stopień
niezależności Krajowej Rady Sądownictwa od władzy ustawodawczej i wykonawczej
przy wykonywaniu zadań powierzonych jej przez ustawodawstwo krajowe jako
organowi, któremu na mocy art. 186 Konstytucji RP powierzono misję stania
na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, może mieć bowiem
znaczenie przy dokonywaniu oceny, czy wyłonieni przez nią sędziowie będą w stanie
spełnić wymogi niezawisłości i bezstronności wynikające z art. 47 KPP. Do sądu
krajowego należy ustalenie - na podstawie wszystkich okoliczności zarówno
faktycznych, jak i prawnych, dotyczących zarazem okoliczności, w jakich członkowie
Krajowej Rady Sądownictwa zostali wybrani, oraz sposobu, w jaki organ ten
konkretnie wypełnia wyznaczoną mu role - czy Krajowa Rada Sądownictwa daje
wystarczające gwarancje niezależności od organów władzy ustawodawczej
i wykonawczej. O ile pojedynczo każdy z wyróżnionych przez sąd krajowy czynników
może sam w sobie nie podlegać krytyce i wchodzić w tym wypadku w zakres
kompetencji państw członkowskich oraz dokonywanych przez nią wyborów, o tyle ich
zbieg, w połączeniu z okolicznościami, w jakich wyborów tych dokonano, może
II CSKP 1149/23
17
jednak prowadzić do powzięcia wątpliwości co do niezależności organu biorącego
udział w procedurze powoływania sędziów, nawet jeśli taki wniosek nie nasuwałby
się, gdyby czynniki te były rozpatrywane oddzielnie. Do celów całościowej oceny sąd
krajowy może także zasadnie uwzględnić sposób, w jaki wspomniany organ wypełnia
swoje konstytucyjne zadania stania na straży niezależności sądów i niezawisłości
sędziów oraz wykonuje swoje poszczególne kompetencje, a w szczególności,
czy czyni to w sposób, który może poddać w wątpliwość jego niezależność od władzy
ustawodawczej i wykonawczej.
W powyższym wyroku z 19 listopada 2019 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej skoncentrował się wyłącznie na wymogach niezawisłości
i bezstronności sądu, uznając je za punkt wyjścia (pkt 131).
Jednak w późniejszych judykatach Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
inspirując się orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w zakresie
oceny przesłanki „sądu ustanowionego uprzednio ustawą” orzekał,
że nieprawidłowość, której dopuszczono się przy powołaniu sędziów w ramach
danego systemu sądownictwa, pociąga za sobą naruszenie wymogu dotyczącego
ustanowienia sądu na mocy ustawy, w szczególności gdy nieprawidłowość ta ma taki
charakter i wagę, że stwarza ona rzeczywiste ryzyko, iż pozostałe władze,
w szczególności władza wykonawcza, będą mogły skorzystać z nienależnych ich
uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego prowadzi
procedura powołania, i wzbudzając w ten sposób w przekonaniu jednostek
uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności danego sędziego lub
danych sędziów, co ma miejsce, gdy dotyczy podstawowych norm stanowiących
integralną część ustroju i funkcjonowania tego systemu sądownictwa (por. wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2020 r., C - 542/18 RX-II
i C - 543/18 RX -II, pkt 73-75, z 6 października 2021 r., C-487/19, pkt 130).
W ostatnim z tych wyroków Trybunał zwrócił uwagę na wątpliwości w odniesieniu
do Krajowej Rady Sądownictwa, która przedstawia wniosek o powołanie sędziego,
wypływające z faktu, że przewidziana w art. 187 ust. 3 Konstytucji RP trwająca
wówczas czteroletnia kadencja niektórych członków wchodzących wcześniej w skład
Krajowej Rady Sądownictwa została skrócona, oraz z drugiej strony z faktu,
że w następstwie zmian, wprowadzonych do ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa,
II CSKP 1149/23
18
piętnastu członków Krajowej Rady Sądownictwa, którzy są sędziami i byli wcześniej
wyłaniani przez środowisko sędziowskie, zostało w wypadku nowej Krajowej Rady
Sądownictwa wybranych przez polską władze ustawodawczą z tym skutkiem,
że 23 z 25 członków Krajowej Rady Sądownictwa w nowym składzie zostało
wskazanych przez polską władzę wykonawczą i ustawodawczą lub są członkami
organów tej władzy (pkt 146). W związku z czym Trybunał uznał w wyroku
z 6 października 2021 r., C-487/19, że powołanie na stanowisko sędziego Sądu
Najwyższego nastąpiło z rażącym naruszeniem podstawowych norm stanowiących
integralną część ustroju funkcjonowania polskiego systemu sądownictwa oraz,
że zagrożona została prawidłowość skutku, do którego doprowadził wspomniany
proces, przez co w przekonaniu jednostek mogły powstać uzasadnione wątpliwości
co do niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego, który uzyskał
nominację na skutek udziału w procedurze powołania przez nową Krajową Radę
Sądownictwa i dlatego wydane przez niego orzeczenie nie może być uznane
za wydane przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy
w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (pkt 161; zob. także uzasadnienie wyroku
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 grudnia 2023 r., C - 718/21,
w którym Trybunał uznał wniosek prejudycjalny - przedstawiony przez Sąd
Najwyższy Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w składzie sędziów
powołanych na to stanowisko po rekomendacji nowej Krajowej Rady Sądownictwa -
za niedopuszczalny, ponieważ tak ukształtowanego składu sądu nie można uznać
za „sąd” w rozumieniu art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz za
sąd niezawisły i bezstronny ustanowiony uprzednio na podstawie ustawy
w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 akapit drugi KPP, pkt 40-41,
77-78).
Aktualnie więc zarówno w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko,
że jeśli uchybienia w procedurze nominacyjnej sędziów są poważne (fundamentalne),
to skład sądu z udziałem takich sędziów nie może być kwalifikowany jako sąd
ustanowiony ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji i art. 47 KPP, co oznacza,
że te uchybienia również mają bezpośredni wpływ na brak przymiotów w postaci
niezawisłości i bezstronności takiego sądu i nie wymagają one już dalszego badania.
II CSKP 1149/23
19
Natomiast gdy uchybienia w procedurze nominacyjnej nie mają charakteru
kardynalnego (istotnego), to same w sobie nie dyskwalifikują jeszcze przesłanki sądu
ustanowionego na podstawie ustawy i wówczas zachodzi konieczność badania,
czy te uchybienia miały w konkretnych okolicznościach wpływ na dochowanie
przymiotów niezawisłości i bezstronności przez konkretnych sędziów.
Krajowa Rada Sądownictwa stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości
sędziów (art. 186 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 187 ust. 1 Konstytucji RP
Krajowa Rada Sądownictwa składa się z: 1) Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego,
Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby
powołanej przez Prezydenta RP, 2) piętnastu członków wybranych spośród sędziów
Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów
wojskowych, 3) czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz
dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów. Kadencja wybranych
członków Krajowej Rady Sądownictwa trwa cztery lata (art. 187 ust. 3 Konstytucji
RP). Ustrój, zakres działania i tryb pracy Krajowej Rady Sądownictwa oraz sposób
wyboru jej członków określa ustawa (art. 187 ust. 4 Konstytucji RP).
W wyroku z 18 lipca 2007 r., K 25/07, OTK-A 2007, Nr 7, poz. 80, Trybunał
Konstytucyjny potwierdził, że sędziowie wybierają członków do Krajowej Rady
Sądownictwa spośród siebie.
Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa
(art. 7 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 10 ust. 1 i 2 Konstytucji RP ustrój
Rzeczypospolitej Polskiej opiera się na podziale i równowadze władzy
ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej. Władzę ustawodawczą
sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent RP i Rada Ministrów,
a władzę sądowniczą sądy i trybunały. Jak stanowi art. 60 Konstytucji RP obywatele
polscy korzystający z pełni praw publicznych mają prawo dostępu do służby
publicznej na jednakowych zasadach.
Pierwsze normatywne uregulowanie w Polsce Krajowej Rady Sądownictwa
miało miejsce - po przemianach polityczno-ustrojowo-gospodarczych z przełomu lat
80 i 90 ubiegłego wieku - w ustawie z 20 grudnia 1989 r. (Dz. U. z 1989 r., Nr 73, poz.
435 ze zm.; ustawodawca nie zdecydował się wówczas na konstytucyjną regulację
II CSKP 1149/23
20
tego organu; do dnia wejścia w życie Konstytucji RP z 1997 r. obowiązywała Ustawa
Konstytucyjna z 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą
ustawodawczą i wykonawczą RP oraz samorządzie terytorialnym - tzw. Mała
Konstytucja [Dz. U. z 1992 r., Nr 84, poz. 426], która pozbawiła częściowo [art. 77]
mocy Konstytucji RP z 1952 r., która była nowelizowana w 1989 r. - Dz. U. Nr 19,
poz. 101 i Dz. U. Nr 75, poz. 444) jako organu mającego strzec niezawisłości
sędziowskiej i niezależności sądów (art. 1 ust. 2). W skład Rady wchodzili: Pierwszy
Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracami Izby
Wojskowej Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, dwóch
sędziów Sądu Najwyższego, sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego, jedenastu
sędziów sądów powszechnych, sędzia sądu wojskowego, czterech posłów, dwóch
senatorów, osoba wskazana przez Prezydenta RP oraz Minister Sprawiedliwości
(art. 4 ust. 1). Przewidziano, że kadencja Rady trwa cztery lata (art. 5). Członków
Rady spośród posłów wybierał Sejm RP, spośród senatorów- Senat, a spośród
sędziów Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - zgromadzenie
ogólne sędziów tych sądów (art. 6 ust. 1). Członków Rady spośród sędziów sądów
powszechnych wybierało: dwóch członków spośród sędziów sądów apelacyjnych -
zebranie zgromadzeń ogólnych sędziów sądów apelacyjnych; dziewięciu członków -
zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów w sądach wojewódzkich,
ze swojego grona, zaś członka Rady spośród sędziów sądów wojskowych -
zgromadzenie sędziów tych sądów (art. 6 ust. 2).
W ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (jedn. tekst:
Dz. U. z 2010 r., nr 11, poz. 67 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1 października
2001 r. i zastąpiła ustawę z 20 grudnia 1989 r., uregulowane zostały szczegółowo
zasady wyboru członków KRS spośród sędziów poszczególnych sądów przez
zgromadzenia ogólne sędziów odpowiednio Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu
Administracyjnego, sądów apelacyjnych, sędziów okręgów (art. 7-8 ) oraz wypadki
wygaśnięcia mandatu wybieranego członka Rady przed upływem czteroletniej
kadencji (art. 10).
Ustawa ta obowiązywała do dnia wejścia w życie ustawy z 12 maja 2011 r.
o Krajowej Radzie Sądownictwa, które stanowiła, że: Zgromadzenie Ogólne Sędziów
Sądu Najwyższego wybiera spośród sędziów tego Sądu dwóch członków Rady
II CSKP 1149/23
21
(art. 11 ust. 1); Zgromadzenie ogólne Sędziów Naczelnego Sadu Administracyjnego
wspólnie z przedstawicielami zgromadzeń ogólnych wojewódzkich sadów
administracyjnych wybiera spośród sędziów sądów administracyjnych dwóch
członków Rady (art. 11 ust. 2); zebranie przedstawicieli ogólnych sędziów sądów
apelacyjnych wybiera spośród sędziów sądów apelacyjnych dwóch członków Rady
(art. 11 ust. 3); zebranie przedstawicieli zgromadzeń ogólnych sędziów okręgów
wybiera spośród swego grona ośmiu członków Rady (art. 11 ust.4); Zgromadzenia
Sędziów Sądów Wojskowych wybierają spośród swego grona jednego członka Rady
(art. 11 ust. 5). Zgromadzenia ogólne sędziów wojewódzkich sądów
administracyjnych wybierają spośród swoich członków po dwóch przedstawicieli
(art. 12 ust. 1). Zgromadzenia ogólne sędziów sądów apelacyjnych (zebrania
sędziów sądów apelacyjnych) wybierają przedstawicieli zgromadzeń ogólnych
sędziów sądów apelacyjnych w liczbie jednej piątej liczby tych sędziów (art. 13 ust.
1), natomiast zgromadzenia ogólne sędziów okręgów wybierają przedstawicieli
zgromadzeń ogólnych sądów okręgu spośród swych członków w liczbie jednej
pięćdziesiątej liczby sędziów okręgu (art. 13 ust. 2). W art. 14 uregulowano przypadki
wygaśnięcia mandatu wybieranego członka Rady przed upływem kadencji (ust. 1)
i zasady wyboru nowego członka (ust. 3).
Wyrokiem z 20 czerwca 2017 r., K 5/17, OTK-A 2017, poz. 48, Trybunał
Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność: art. 11 ust. 3 i 4 w zw. z art. 13 ust.
1 i 2 ustawy z 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa z art. 187 ust. 1 pkt
2 i ust. 4 w zw. z art. 32 Konstytucji RP; art. 11 ust. 2 w zw. z art. 12 ust. 1 ustawy
z 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa z art. 187 ust. 1 pkt 2 i ust.
4 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP; art. 13 ust. 3 ustawy z 12 maja 2011 r.
o Krajowej Radzie Sądownictwa rozumiany w ten sposób, że kadencja członków
Krajowej Rady Sądownictwa wybieranych spośród sędziów sądów powszechnych
ma charakter indywidualny jest niezgodny z art. 187 ust. 3 Konstytucji RP.
W uzasadnieniu Trybunał zauważył, że w Konstytucji nie ma zapisu o wyborze
członków KRS spośród sędziów przez sędziów. Sędzią sprawozdawcą był Mariusz
Muszyński, a jednym z członków pięcioosobowego składu orzekającego był sędzia
Lech Morawski, który podobnie jak sędzia Mariusz Muszyński został wadliwie
powołany na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego, a zatem jak to wynika
II CSKP 1149/23
22
z wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 7 maja 2021 r., Xero Flor sp.
z o.o. p. Polsce, nr 4907/18, Trybunał Konstytucyjny w takim składzie nie był sądem
ustanowionym na podstawie ustawy w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji.
Ustawą z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa
oraz niektórych innych ustaw uchylono art. 11-13 ustawy o Krajowej Radzie
Sądownictwa i wprowadzono zasadę, że Sejm wybiera spośród sędziów Sądu
Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych
piętnastu członków Rady na wspólną czteroletnią kadencję i dokonując tego wyboru,
Sejm w miarę możliwości uwzględnia potrzebę reprezentacji w Radzie sędziów
poszczególnych rodzajów i szczebli sądów (art. 9a). Podmiotami uprawnionymi
do zgłaszania kandydatów na członka Rady jest grupa co najmniej: - dwóch tysięcy
obywateli RP, którzy ukończyli osiemnaście lat, mają pełną zdolność do czynności
prawnych i korzystają z pełni praw publicznych; - dwudziestu pięciu sędziów,
z wyłączeniem sędziów w stanie spoczynku (art. 11a).
Powyższa zmiana ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, będąca także
skutkiem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 czerwca 2017 r.,
K 5/17, doprowadziła do ewidentnego naruszenia konstytucyjnej zasady trójpodziału
władzy i stanowiła też rażące naruszenie art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP. Jak już
była o tym mowa wyżej przed wejściem w życie Konstytucji RP (październik 1997 r.)
przepisy dotyczące Krajowe Rady Sądownictwa były zawarte w ustawie z 20 grudnia
1989 r., w tym normujące m.in. skład oraz zasady wyboru jej członków zwłaszcza
sędziów. Na gruncie tej ustawy nie budziło jakichkolwiek wątpliwości ówczesnej
władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz partii politycznych, że członków - sędziów
Krajowej Rady Sądownictwa wybierają sędziwie. W takim kształcie konstrukcyjnym
jak w ustawie z 20 grudnia 1989 r. podstawowe zasady dotyczące Krajowej Rady
Sądownictwa zostały wprowadzone do Konstytucji RP. Znowu żadna władza
ustawodawcza i wykonawcza sprawująca władzę od dnia wejścia w życie Konstytucji
do zmiany władzy pod koniec 2015 r., nie miała wątpliwości, że członkowie Krajowej
Rady Sądownictwa w osobach sędziów są wybierani przez sędziów.
Należy uwypuklić, że na przestrzeni lat 1990-2015 w Polsce rządziły różne opcje
polityczne, od lewicy, aż po prawicę. Zatem wskazuje to na jednoznaczną wolę w tej
materii nie tylko ustawodawcy, który uchwalił Konstytucję, ale także wolę realizowaną
II CSKP 1149/23
23
przez ustawodawcę przed (od ustawy z 20 grudnia 1989 r.) i po uchwaleniu
Konstytucji aż do 2015 r. Wobec tego sposób postępowania przez władze
ustawodawcze przed 2015 r. potwierdza, że sędziowie - członkowie Krajowej Rady
Sądownictwa są wybierani przez sędziów. Analizując treść art. 187 ust. pkt 1-3
Konstytucji i mając też na uwadze wynikający z art. 186 ust. 1 Konstytucji RP cel
utworzenia Krajowej Rady Sądownictwa oraz art. 2, art. 7 i art. 10 Konstytucji RP
oczywistym jest, że członków Krajowej Rady Sądownictwa, o których mowa
w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP wybierają sędziowie. Z treści i układu jednostek
redakcyjnych art. 187 ust. 1 Konstytucji jasno i wyraźnie wynika, że ustawodawca w
strukturze osobowej Krajowej Rady Sądownictwa przewidział członkostwa dla
organów wchodzących w jej skład z urzędu (pkt 1) oraz pochodzących z wyboru
(pkt 2 i 3), przy czym jeśli posłów i senatorów - członków Krajowej Rady Sądownictwa
wybiera odpowiednio Sejm i Senat (pkt 3), to jedyny normatywnie uzasadniony
wniosek - w odniesieniu do członków Krajowej Rady Sądownictwa, o których mowa
w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji (sędziowie), jest taki, że są oni wybierani przez
sędziów. Skoro bowiem sędziowie nie wybierają członków Krajowej Rady
Sądownictwa spośród posłów czy senatorów, a czynią to odpowiednio posłowie
(w odniesieniu do członków KRS - posłów) i senatorowie (w odniesieniu do członków
KRS - senatorów), to posłowie nie mogą wybierać członków KRS spośród sędziów.
Brak wyraźnego zapisu w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji, że wyboru członków-
sędziów dokonują sędziowie w żaden sposób nie uprawnia do wniosku, że czyni
to Sejm, który przecież dokonuje wyboru członków, o których stanowi art. 187 ust.
1 pkt 3 Konstytucji. Ustawa nowelizująca KRS doprowadziła do stanu rażąco
naruszającego zasadę równowagi władz, gdyż Sejm jako organ władzy
ustawodawczej wybiera aż 19 z 25 członków Krajowej Rady Sądownictwa, dalszych
dwóch Senat, czyli władza ustawodawcza wybiera 21 z 25 członków, zaś władza
wykonawcza ma jeszcze dwóch członków w Krajowej Radzie Sądownictwa
(tj. Ministra Sprawiedliwości i przedstawiciela Prezydenta).
Każdy rodzaj wykładni art. 187 ust. 1 Konstytucji RP, a także dotychczasowy
sposób rozumienia tego przepisu (tj. do 2015 r.), kreujący też swoisty zwyczaj
konstytucyjny, wskazuje na oczywistość wniosku, że członków Krajowej Rady
II CSKP 1149/23
24
Sądownictwa, o których mowa w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji wybierają sędziowie,
a nie Sejm czy też inny organ władzy ustawodawczej lub wykonawczej.
Zgodnie z art. 179 Konstytucji RP sędziowie są powoływani przez Prezydenta
Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Wprawdzie prezydencki
akt powołania na stanowisko sędziego nie podlega kontroli sądowej, to jednak
- z uwagi na okoliczność, że Prezydent podpisał ustawę nowelizującą KRS, która
była oczywiście sprzeczna z Konstytucją i z dotychczas niebudzącą wątpliwości wolą
ustawodawcy konstytucyjnego z 1997 r., a także z uwagi na podkreślane przez
Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 3 lutego 2022 r., Advance Pharma
sp. z o.o. p. Polsce, nr 1469/20 oczywiste lekceważenie praworządności przez
Prezydenta m.in. w związku z nominacjami w 2018 r. do Izby Cywilnej Sądu
Najwyższego - tak powołanych przez Prezydenta sędziów nie można uznać za
spełniających konstytucyjnie, konwencyjne i unijne przymioty sądu niezawisłego
i bezstronnego ustanowionego uprzednio na podstawie ustawy.
W konsekwencji prezydencki akt powołania na stanowisko sędziego
- na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (art. 179 Konstytucji RP), lecz wadliwie
ukształtowanej na podstawie ustawy nowelizacyjnej KRS z 8 grudnia 2017 r.
- nie sanuje braków w zakresie przesłanek sądu niezawisłego, bezstronnego
i ustanowionego na podstawie ustawy w rozumieniu konstytucyjnym, konwencyjnym
i unijnym. Dotyczy to zarówno sędziów Sądu Najwyższego, jak i sędziów sądów
powszechnych w taki sposób powołanych.
Zważywszy na fundamentalny charakter wadliwości składu sądu z udziałem
sędziego powołanego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej na
podstawie ustawy nowelizującej KRS z 8 grudnia 2017 r., nie jest możliwa
konwalidacja tych uchybień poprzez ograniczenie się sądu badającego w konkretnej
sprawie kwestię nieważności postępowania wyłącznie do przesłanek bezstronności
i niezawisłości, gdyż sąd orzekający nie ma kompetencji do zastępowania Krajowej
Rady Sądownictwa i dokonywania samodzielnej oraz następczej oceny, czy sędzia
wadliwie powołany zostałby jednak powołany na dane stanowisko sędziowskie także
przy hipotetycznym założeniu, iż KRS nie byłaby wadliwym organem.
II CSKP 1149/23
25
III. W powołanej uchwale połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20), Sąd Najwyższy
w stosunku do sędziów sądów powszechnych orzekających w sprawach, w których
ma zastosowanie kodeks postępowania cywilnego, wyjaśnił, że sprzeczność składu
orzekającego z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także
wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego
w sądzie powszechnym na wniosek KRS ukształtowanej w trybie określonym
przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r., jeżeli wadliwość procesu powoływania
prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości
i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP oraz art.
6 ust. 1 Konwencji, przy czym w uzasadnieniu Sąd Najwyższy skonstruował
specyficzny mechanizm ustalania przesłanek stosowania art. 379 pkt 4 k.p.c., który
polega na ocenie zarówno stopnia wadliwości poszczególnych postępowań
konkursowych, jak i okoliczności odnoszących się do samych sędziów biorących
w nich udział oraz charakteru spraw, w których orzekają lub orzekały sądy z ich
udziałem i ostatecznie nie jest wykluczone, że mimo powstania zasadniczych
wątpliwości co do tego, czy dochowany zostaje standard niezawisłości
i bezstronności danego sędziego sądu powszechnego, uczestniczącego
w postępowaniu konkursowym przeprowadzonym w sposób ustalony w ustawie
z 8 grudnia 2017 r., to w konkretnych okolicznościach wątpliwości te nie zostaną
potwierdzone, co będzie równoznaczne z koniecznością przyjęcia, że skład sądu
z jego udzielam spełnia minimalne wymagania dla zachowania przymiotów
niezawisłości i bezstronności. Sąd Najwyższy wskazał przykładowo okoliczności,
które powinny być objęte tym badaniem, a mianowicie: zaangażowanie sędziego
w jednostkach Ministerstwa Sprawiedliwości, stosunek sędziego do dokonywanych
zmian w sądownictwie wyrażany publicznie, zajmowane stanowiska funkcyjne,
charakter sprawy (np. z powództwa Skarbu Państwa albo przeciwko niemu),
czy strona zgłaszała w konkretnej sprawie wniosek o wyłączenie takiego sędziego
w trybie art. 48 i art. 49 k.p.c., czy sędzia brał już udział w wadliwej procedurze
nominacyjnej na stanowisko sędziowskie, a także miejsce w strukturze sądownictwa
powszechnego sądu, do którego sędzia uzyskał nominację sędziowską.
II CSKP 1149/23
26
W wyroku z 16 listopada 2021 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
orzekł, że art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w świetle art. 2 tego
Traktatu i art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343
z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmacniania niektórych aspektów domniemania
niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym, należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym,
zgodnie z którymi minister sprawiedliwości państwa członkowskiego może, na
podstawie kryteriów, które nie zostały podane do publicznej wiadomości, z jednej
strony delegować sędziego do sądu krajowego wyższej instancji na czas określony
albo na czas nieokreślony, zaś z drugiej strony w każdym czasie, na podstawie
decyzji, która nie zawiera uzasadnienia, odwołać sędziego z tego delegowania,
niezależnie od tego, czy nastąpiło ono na czas określony, czy na czas nieokreślony.
Chodzi więc o normatywne zapewnienie gwarancji niezawisłości i bezstronności
w celu uniknięcia ryzyka wykorzystywania takiego delegowania do politycznej
kontroli orzeczeń sądowych (por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 18 maja 2021 r., C-83/19, pkt 198).
Wprawdzie powyższy wyrok zapadł na gruncie sprawy karnej, ale nie ma
uzasadnionych racji ignorowania go w odniesieniu do sprawy cywilnej. Stosownie do
art. 77 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów
powszechnych (dalej: „u.s.p”) Minister Sprawiedliwości może delegować sędziego,
za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego lub czynności administracyjnych
w innym sądzie równorzędnym lub niższym, a w szczególnie uzasadnionych
wypadkach także w sądzie wyższym, mając na względzie racjonalne wykorzystanie
kadr sądownictwa powszechnego oraz potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami
poszczególnych sądów, na czas określony, nie dłużej niż 2 lata, albo na czas
nieokreślony.
Należy jednak podkreślić, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie
zakwestionował co do zasady prawa Ministra Sprawiedliwości państwa
członkowskiego do delegowania sędziego do sądu wyższej instancji, lecz wskazał
na niezgodność prawa krajowego z prawem unijnym, w zakresie w jakim tego rodzaju
delegowanie odbywa się na podstawie kryteriów, które nie zostały podane
do publicznej wiadomości, a ponadto minister sprawiedliwości może takiego
II CSKP 1149/23
27
sędziego odwołać w każdym czasie na podstawie decyzji, która nie zawiera
uzasadnienia. W perspektywie unijnej oceny sądu (ustanowionego na podstawie
ustawy, niezawisłego i bezstronnego - art. 47 KPP) z udziałem sędziego
delegowanego, nie można więc porównywać z kwalifikacją sądu, w składzie którego
bierze udział sędzia po rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej
w wyniku nowelizacji ustawy z 8 grudnia 2017 r., gdyż w tym drugim wypadku
wadliwość procesu nominacyjnego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa na
stanowisko sędziego ma fundamentalny charakter.
W konsekwencji delegowanie sędziego do orzekania w sądzie wyższej
instancji przez Ministra Sprawiedliwości na podstawie art. 77 § 1 pkt 1 u.s.p. nie
oznacza jeszcze, że wyrok sądu odwoławczego z udziałem takiego sędziego jest
dotknięty nieważnością w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. Jest to więc sąd
ustanowiony na podstawie ustawy, pomimo braku podania do publicznej wiadomości
przez Ministra Sprawiedliwości kryteriów, którymi kieruje się przy delegacjach
oraz mimo braku określenia przyczyn, z powodu których może odwołać sędziego
z delegacji. W takim jednak przypadku należy ocenić, czy te braki miały w danych
okolicznościach wpływ na dochowanie przez konkretnego sędziego delegowanego
wymogów niezawisłości i bezstronności. Jeżeli w odniesieniu do sędziego
delegowanego braki te miały wpływ na niedochowanie przez niego przymiotów
niezawisłości i bezstronności, wówczas wyrok wydany z udziałem takiego sędziego
jest dotknięty nieważnością w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.
W uzasadnieniu powołanego wyroku z 16 listopada 2021 r. Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje, że w ostatecznym rozrachunku to do
sądu krajowego należy wypowiedzenie się, czy ogół warunków, na jakich Minister
Sprawiedliwości może delegować sędziego do sądu wyższej instancji i odwołać
sędziego z tego delegowania, prowadzi do wniosku, że w okresie delegowania
sędziowie ci nie są objęci gwarancjami niezawisłości i bezstronności (pkt 74). Także
Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreśla, że stwierdzenie naruszenia art. 6 ust.
1 Konwencji, w warunkach rozstrzygniętej sprawy, nie zawsze powinno być
poczytywane per se jako źródło obowiązku ponownego rozpoznania sprawy
(por. wyrok z 1 grudnia 2020 r., Gudmundur Andri Astradsson p. Islandii, nr 26374/18,
pkt 301).
II CSKP 1149/23
28
W przypadku oceny dochowania standardu niezawisłości i bezstronności
w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji
przez sędziów delegowanych do orzekania w sądach wyższego rzędu w strukturze
sądownictwa powszechnego również ma odpowiednie zastosowanie uchwala
połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia
23 stycznia 2020 r., w zakresie w jakim odnosi się do orzeczeń wydanych z udziałem
sędziów sądów powszechnych, powołanych na ten urząd na wniosek Krajowej Rady
Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami noweli z 8 grudnia
2017 r. Oczywiście część z kryteriów tej oceny jest nieadekwatna w przypadku
sędziów delegowanych, ale znaczna ich część może być w stosunku do sędziów
delegowanych stosowana analogicznie. Niewątpliwym jest, że istotne znaczenie
będą miały takie okoliczności, jak: zaangażowanie sędziego w jednostkach
Ministerstwa Sprawiedliwości, zajmowane stanowiska funkcyjne i okoliczności ich
objęcia, stosunek sędziego do dokonywanych zmian w sądownictwie wyrażany
publicznie, charakter sprawy, czy strona zgłaszała w konkretnej sprawie wniosek
o wyłączenie takiego sędziego w trybie art. 48 i art. 49 k.p.c., a także to, jakie
stanowisko w strukturze sądownictwa miał sędzia przed reformami w wymiarze
sprawiedliwości (rozpoczętymi w 2017 r.) i do jakiego sądu został delegowany.
IV. W kontekście kryteriów oceny niezawisłości i bezstronności sędziego
wskazanych w uchwale połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r. sędzia X. Y. nie przeszedł pozytywnie testu
w zakresie spełnienia wymogu niezawisłości i bezstronności. Oczywiście udział
sędziego w procesie nominacyjnym przed Krajową Radą Sądownictwa
ukształtowaną ustawą z 8 grudnia 2017 r., w ramach sądownictwa powszechnego i
uzyskanie pozytywnej jej rekomendacji na stanowisko sędziowskie, jakkolwiek
wadliwy, sam w sobie - w świetle powołanej uchwały Sądu Najwyższego z 23
stycznia 2020 r. - nie powoduje jeszcze nieważności orzeczenia wydanego
z udziałem takiego sędziego (zob. też uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego
z 7 lutego 2024 r., II CSKP 1891/22 i II CSK 2040/22), podobnie jak i w przypadku
wyroku wydanego przez sędziego w ramach delegacji do sądu wyższej instancji
w strukturze sądownictwa powszechnego (zob. też uzasadnienie wyroku Sądu
Najwyższego z 19 grudnia 2023 r., II CSKP 2186/22). Natomiast w perspektywie
II CSKP 1149/23
29
oceny powyższych przymiotów sędziowskich decydujące znaczenie mają
okoliczności związane z powołaniem na stanowisko wyższej instancji (w niniejszej
sprawie na stanowisko sędziego sądu okręgowego w Sądzie Okręgowym
w [...]) i z delegacją Ministra Sprawiedliwości do orzekania w sądzie wyższej instancji
(w niniejszej sprawie w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie), a także te okoliczności,
które miały miejsce już po wydaniu zaskarżonego orzeczenia (powołanie na
stanowisko sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym
w Warszawie i wiceprezesura w tym Sądzie).
Do czasu rozpoczęcia wprowadzania reform w wymiarze sprawiedliwości
ustawami z 2017 r. sędzia X. Y. był sędzią Sądu Rejonowego od 2003 r. (przy czym
w 1999 r. uzyskał nominację na stanowisko asesora sądowego) oraz pełnił funkcję
zastępcy przewodniczącego wydziału i orzekał w Sądzie Okręgowym
w […] w ramach półrocznej delegacji oraz kilkunastu delegacji jednodniowych.
Natomiast począwszy od 2018 r. kariera Pana Sędziego potoczyła się błyskawicznie.
Mianowicie został przewodniczącym wydziału w Sądzie Rejonowym
i pełnomocnikiem sądowym do spraw wdrożeń systemów teleinformatycznych
w Sądzie Okręgowym w [...], zaś w okresie od 1 września 2019 r. do 31 marca 2021
r. był delegowany do czynności administracyjnych w Ministerstwie Sprawiedliwości
w Departamencie [...], gdzie powierzono mu stanowisko głównego specjalisty.
Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z [...] 2020 r.
(po rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa z [...] 2020 r.) został powołany do
pełnienia obowiązków sędziego sądu okręgowego w Sądzie Okręgowym
w [...]. Od [...] 2021 r. został delegowany przez Ministra Sprawiedliwości do orzekania
w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie i uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa z [...]
2022 r. został rekomendowany na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie
Apelacyjnym w Warszawie. Rok później Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wydał
postanowienie o powołaniu sędziego X. Y. na stanowisko sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie.
Pod koniec 2022 r. Minister Sprawiedliwości powierzył Panu Sędziemu funkcję
wiceprezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie. Pan Sędzia po otrzymaniu nominacji
na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego nie orzekał w Sądzie Okręgowym, lecz
uzyskał delegację do orzekania w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie. Z uzasadnienia
II CSKP 1149/23
30
uchwały nr [...] Krajowej Rady Sądownictwa z [...] 2022 r. wynika, że okres
wizytacyjny do wydania oceny kwalifikacyjnej obejmował jedynie dwa miesiące.
Z kolei z uzasadnienia uchwały nr [...] Krajowej Rady Sądownictwa z [...] 2020 r. w
ogóle nie wynika, ile Pan Sędzia załatwił spraw w okresie poprzedzającym delegację
w Ministerstwie Sprawiedliwości, w sytuacji, gdy jak wskazano w tym uzasadnieniu
miał on od [...] 2018 r. orzekać w wydziale cywilnym w wymiarze 50% i w wydziale
gospodarczym Krajowego Rejestru Sądowego ze wskaźnikiem 100% spraw, w
których konieczne było wydanie orzeczenia przez sędziego.
Powyższe wskazuje, że zwłaszcza związki i praca w Ministerstwie
Sprawiedliwości (Departament […]) w sposób istotny pomogły Panu Sędziemu
w awansach w strukturach sądownictwa powszechnego w pionie (z sędziego Sądu
Rejonowego na sędziego sądu okręgowego i po wcześniejszej delegacji na sędziego
sądu apelacyjnego, w tym ostatnim przypadku zgłosił swoją kandydaturę tuż
po ogłoszeniu obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości i otrzymaniu od Ministra
Sprawiedliwości delegacji, przy braku orzekania jako sędzia sądu okręgowego
w Sądzie Okręgowym; zaś zakończenie delegacji w Ministerstwie Sprawiedliwości,
w ramach funkcji administracyjnych, zbiegło się z delegacją do orzekania w Sądzie
Apelacyjnym w Warszawie, a z kolei czasokres wizytacji obejmował jedynie dwa
miesiące pracy Pana Sędziego w ramach delegacji w Sądzie Apelacyjnym ), a także
w poziomie (przewodniczący wydziału w Sądzie Rejonowym i wiceprezes w Sądzie
Apelacyjnym, w tym przypadku powołanie od Ministra Sprawiedliwości uzyskał
jeszcze jako sędzia delegowany do orzekania w Sądzie Apelacyjnym). Z kolei
o powszechnie znanych związkach niektórych członków Krajowej Rady Sądownictwa
ukształtowanej nowelą z 8 grudnia 2017 r. z ówczesnymi przedstawicielami
Ministerstwa Sprawiedliwości wspominał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej
uchwały połączonych trzech izb.
Ilość i ciężar gatunkowy wskazanych wyżej okoliczności w procesach
nominacyjnych Pana Sędziego nie mogły doprowadzić do innej konkluzji w kwestii
spełnienia przez niego przymiotów niezawisłości i bezstronności tylko na tej
podstawie, że strony nie zgłosiły wniosku o wyłączenie sędziego, ani też nie
podnosiły zarzutów z tym związanych. Przede wszystkim bowiem - jak już
II CSKP 1149/23
31
wspomniano - Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia i podstaw bierze pod
rozwagę z urzędu nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji.
Na marginesie powyższych uwag należy też podkreślić, że eksponowane
w uchwałach Krajowej Rady Sądownictwa certyfikaty potwierdzające uczestnictwo
Pana Sędziego w szkoleniach podnoszących jego kwalifikacje zawodowe, a także
staż pracy sędziowskiej, nie są wystarczającymi przymiotami sędziego
uzasadniającymi awanse zawodowe w strukturze sądownictwa. Długoletni staż
sędziowski, podobnie jak i stopnie czy tytuły naukowe oraz zaświadczenia
o uczestniczeniu w różnego rodzaju szkoleniach zawodowych, jeśli za nimi nie idzie
lepsze (a przynajmniej podobne) wykonywanie pracy sędziowskiej w porównaniu
z kandydatami, którzy takimi osiągnięciami nie dysponują, nie powinny mieć
decydującego znaczenia. Pracę sędziego w porównaniu z innymi kandydatami na
dane stanowisko sędziowskie, niezależnie od podstawowego wymogu w postaci
legitymowania się nieskazitelnym charakterem, łatwo bowiem zweryfikować i ocenić
pod względem: ilościowym (w znaczeniu liczby zakończonych spraw, przede
wszystkim poprzez wydanie orzeczenia co do istoty sprawy); jakościowym
(stabilność orzecznictwa plus poziom wszechstronności i rzeczowości wyrażany
w pisemnych motywach rozstrzygnięć); sprawności postępowań w poszczególnych
sprawach (w sensie celowości i trafności podejmowanych czynności procesowych
z punktu widzenia istoty danej sprawy i mających znaczenie dla rozstrzygnięcia danej
sprawy) oraz szybkości podejmowanych czynności procesowych (w tym odnośnie do
zachowania terminów wynikających z przepisów ustawowych i z szeroko
rozumianych regulaminów oraz instrukcji wewnętrznych).
Uzasadnienia uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, w kontekście także braku
uzasadnienia aktu delegacji do orzekania w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie nie
dają podstaw do przyjęcia, że wyniki pracy orzeczniczej Pana Sędziego na tyle
wyróżniały go, że miałby on szanse na rekomendację na stanowisko sędziego sądu
okręgowego i sądu apelacyjnego (a wcześniej na delegację do tego sądu) także
w przypadku, gdyby Krajowa Rada Sądownictwa została obsadzona zgodnie
z Konstytucją RP i mogli zgłosić kandydaturę ci wszyscy sędziowie, a także
kandydaci z innych profesji prawniczych, którzy zaniechali tego ze względu
na upolitycznienie tego organu.
II CSKP 1149/23
32
Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 386 § 2 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. art. 398²¹ k.p.c., a o kosztach
postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ k.p.c.
i art. 391 § 1 k.p.c.
W skardze kasacyjnej strona pozwana zawarła także wniosek restytucyjny,
ale z uwagi na kasatoryjny wyrok Sądu Najwyższego adresatem tego wniosku jest
Sąd odwoławczy, co wynika z art. 39815 § 1 zdanie trzecie k.p.c. Sąd Najwyższy jest
właściwy w sprawie takiego wniosku w razie wydania orzeczenia reformatoryjnego
(art. 39816 zdanie drugie k.p.c.).
Dariusz Dończyk
[PG]
[r.g.]
Władysław Pawlak
Monika Koba
