II CSKP 1139/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
23 kwietnia 2025 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący)
SSN Adam Doliwa
SSN Krzysztof Wesołowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 23 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej M. P.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Bydgoszczy
z 23 kwietnia 2024 r., X Ca 79/24,
w sprawie z urzędu
z udziałem M. P.
o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego w trybie art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie
zdrowia psychicznego,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego
w Bydgoszczy na rzecz adwokat M. N. kwotę 240 (dwieście
czterdzieści) złotych powiększoną o stawkę podatku od towarów
i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej
uczestnikowi z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
M.L.
Adam Doliwa
Jacek Grela
Krzysztof Wesołowski
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 8 lutego 2024 r. Sąd Rejonowy w Bydgoszczy uznał za
uzasadnione przyjęcie uczestnika M. P. na Oddział Psychiatryczny Szpitala w B. w
II CSKP 1139/24
2
dniu 25 lutego 2023 r. bez jego zgody, w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia
psychicznego.
Postanowieniem z 23 kwietnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, po
rozpoznaniu apelacji uczestnika, pominął na podstawie art. 2352 § 1 pkt 5 k.p.c.
dowód z opinii biegłych psychiatrów spoza województwa […] na okoliczność
ustalenia, czy istniały przesłanki do umieszczenia uczestnika w dniu 25 lutego 2023
r. w szpitalu psychiatrycznym bez jego zgody oraz oddalił apelację.
Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia
faktyczne i przyjął je za podstawę także swojego rozstrzygnięcia. Sąd Okręgowy
podzielił również rozważania prawne Sądu Rejonowego, w szczególności co do
zaistnienia przewidzianych w art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego
przesłanek przyjęcia uczestnika do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności sporządzonych na
potrzeby postępowania opinii sądowo-psychiatrycznych, które w ocenie Sądu
odwoławczego Sąd Rejonowy słusznie uznał za miarodajne dla poczynienia ustaleń
faktycznych w sprawie, wynika, że u uczestnika postępowania stwierdzono chorobę
psychiczną - epizod maniakalny z objawami psychotycznymi w przebiegu zaburzeń
afektywnych dwubiegunowych.
Sąd Okręgowy dokonał ponownej oceny zeznań świadków i dokumentacji
medycznej, uznając, że brak jest podstaw do kwestionowania zeznań świadków,
którzy nie mieli żadnego interesu w tym aby sporządzać dokumentację medyczną
niezgodną z prawdą, a następnie składać niezgodne z prawdą zeznania. Sąd
Okręgowy wskazał, że uczestnik trafił do szpitala w stanie psychozy, był
pobudzony, rozkojarzony, wielowątkowy, wielomówny, dysfotyczny. Mówił
o interwencji w jego domu Straży Granicznej, o podtruwaniu go przez sąsiadów.
Uwaga o tym, że uczestnik zgłaszał myśli samobójcze znajduje się w dokumentacji
medycznej, a uczestnik nie podważył wiarygodności tej dokumentacji.
W ocenie Sądu Okręgowego nie jest zasadnym również zarzut
niewiarygodności obu opinii wydanych przez lekarzy psychiatrów. Zarzut ten opiera
się wyłącznie na domniemaniach i przypuszczeniach. To, że wszyscy biegli
zawiązani są z województwem […] nie przesądza zdaniem Sądu odwoławczego o
tym, że ich opinie są niewiarygodne. Skarżący nie wskazał również, na czym owa
II CSKP 1139/24
3
niewiarygodność ma polegać. Także to, że biegli opiniowali już uczestnika w innych
sprawach w żaden sposób nie przesądza o niewiarygodności wydanych przez nich
opinii. Samo niepoparte żadnymi wiarygodnymi dowodami, przekonanie uczestnika,
że biegli są stronniczy nie może stanowić zdaniem Sądu drugiej instancji podstawy
do zakwestionowania ich opinii.
Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do dopuszczenia dowodu z kolejnej
opinii biegłych, wskazując, że apelujący nie wykazał w jakiej części poprzednie
opinie są niepełne, czy niejasne. Tym samym Sąd odwoławczy uznał zarzut
naruszenia art. 2352 ust. 1 pkt 1 - 6 w zw. z art. 2352 ust. 2 w zw. z art. 227 k.p.c.
a contrario jako niezasadny. Z tych samych powodów Sąd drugiej instancji pominął
wniosek o dopuszczenie kolejnej opinii w sprawie.
Zdaniem Sądu Okręgowego, okoliczność, że uczestnik pozostaje pod stałą
opieką psychiatry nie przesądza również o tym, że faktycznie zażywa leki
w sposób, w jaki mu zalecono, skoro występują u niego omamy (podtruwanie
gazem, włamanie przez sąsiadów do jego mieszkania, wizyta Straży Granicznej).
Odnosząc się zatem do zarzutu naruszenia przepisu art. 23 ust. 1 ustawy
o ochronie zdrowia psychicznego Sąd odwoławczy zauważył, że z obu opinii
biegłych wynika, iż z uwagi na nieprzewidywalność zachowania uczestnika, stanowi
on zagrożenie dla swojego życia i zdrowia innych osób oraz wymaga dalszego
leczenia w warunkach szpitalnych. Biegli T. S. i L. G. podtrzymali swoją opinię
składając, na wniosek uczestnika, opinię uzupełniającą ustną na rozprawie z 31
października 2023 r.
Skargę kasacyjną w sprawie wywiódł uczestnik, który oparł ją na zarzutach
naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania, a to:
- art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przez jego niewłaściwe
zastosowanie i uznanie, że przyjęcie uczestnika do szpitala psychiatrycznego
w dniu 25 lutego 2023 r. było uzasadnione, w sytuacji, gdy nie stanowił on
bezpośredniego zagrożenia dla swojego życia bądź życia lub zdrowia innych osób
w czasie zatrzymania, a opinie biegłych takiego bezpośredniego zagrożenia nie
potwierdziły;
- art. 235² § 1 pkt 5 w zw. z art. 227 k.p.c. a contrario przez pominięcie dowodu
z opinii biegłych psychiatrów spoza województwa […], zgodnie z wnioskiem
II CSKP 1139/24
4
uczestnika;
- art. 327¹ § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy
prawnej orzeczenia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie jest zasadna.
W pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutów naruszenia przepisów
postępowania.
Formułując zarzut naruszenia art. 235² § 1 pkt 5 w zw. z art. 227 k.p.c.
a contrario, skarżący nie podważył rzetelności, fachowości czy logiczności
wydanych opinii. Tylko w takiej sytuacji mógłby oczekiwać powołania kolejnego
biegłego. Skarżący nie może oczekiwać, powołania biegłych z innych województw
tylko dlatego, że nie znają oni uczestnika, czy psychiatrów z województwa […].
Kwestia wyłączeń biegłych w sprawach o przyjęcie do szpitala osoby chorej
psychicznie bez jej zgody unormowana jest w art. 46 ust. 2 zd. 2 ustawy o ochronie
zdrowia psychicznego, zgodnie z którym biegłym nie może być osoba, która
uczestniczyła w podjęciu decyzji o przyjęciu lub odmowie wypisania osoby chorej
psychicznie ze szpitala psychiatrycznego. Brak jest innych ograniczeń odnoszących
się do jakiejkolwiek innej aktywności czy miejsca wykonywania zawodu przez
powołanych biegłych. Okoliczność, że powołani przez Sąd biegli wykonują zawód
na terenie województwa […], a nawet i to, że pracują w placówce do której
uczestnik został przyjęty, nie może być sam w sobie podstawą zarzutu.
Podobnie, podstawą taką w świetle przytoczonego przepisu nie może być
okoliczność wcześniejszego diagnozowania uczestnika. Należy podkreślić, że
z uwagi na zarzuty i wątpliwości uczestnika, w sprawie został przeprowadzony
dowód z dwóch opinii, porządzonych przez czterech biegłych lekarzy psychiatrów,
którzy zgodnie stwierdzili, że przyjęcie uczestnika do szpitala psychiatrycznego było
uzasadnione. Tymczasem, zgodnie z art. 46 ust. 2 zd. 1 powołanej ustawy
wystarczające byłoby sporządzenie jednej opinii przez jednego biegłego. Słusznie
zatem Sąd Okręgowy zauważył, że nie jest rzeczą sądu dopuszczanie kolejnych
opinii biegłych do czasu, aż wnioski tej opinii będą satysfakcjonujące dla
uczestnika.
II CSKP 1139/24
5
Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 327¹ § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1
k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy prawnej orzeczenia, zauważyć należy, że od
7 listopada 2019 r. (tj. od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 4 lipca 2019 r.
o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw)
treść uzasadnienia rozstrzygającego apelację orzeczenia sądu drugiej instancji jest
w wyczerpujący sposób uregulowana w art. 387 § 21 k.p.c. Sąd drugiej instancji
może zatem na płaszczyźnie konstrukcji uzasadnienia orzeczenia dopuścić się
jedynie naruszenia art. 387 § 21 k.p.c. (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego
z 13 września 2022 r., II CSKP 709/22). Artykuł 387 § 21 k.p.c. jest przepisem
szczególnym względem art. 3271 k.p.c. Sąd Okręgowy nie mógł wobec tego
naruszyć art. 3271 k.p.c., gdyż przepisu tego w ogóle nie stosuje (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2024 r., I CSK 1367/24).
Niezależnie od tego, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że
naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia
orzeczenia jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę
kasacyjną, co ma miejsce wówczas, gdy wskutek uchybienia wymaganiom
stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej
(postanowienia SN: z 16 listopada 2022 r., I CSK 2887/22; z 24 maja 2022 r., I CSK
1434/22). Wbrew ocenie skarżącego analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku
nie wskazuje na istnienie uchybień konstrukcyjnych, które uniemożliwiają
jednoznaczne określenie podstawy faktycznej sprawy i stanowiska prawnego
przyjętego w sprawie przez Sąd Okręgowy. Dokonując oceny uzasadnienia
postanowienia Sądu Okręgowego należy wziąć pod uwagę, że Sąd ten wskazał, iż
zaakceptował i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, które
były szczegółowe. W światle tych ustaleń nie powinno budzić wątpliwości, że
w sprawie zaistniały przesłanki z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia
psychicznego. W szczególności należy uznać, że o bezpośredniości zagrożenia
stanowiły następujące ustalenia faktyczne: zgłaszanie myśli samobójczych,
nieprzewidywalność w zachowaniu ze względu na doznania psychotyczne
i odmowę stosowania farmakoterapii zgodnie z zaleceniami. Ponadto ustalono, że
w niedalekiej przeszłości, uczestnik w stanie podobnego zaostrzenia objawów
choroby pomylił hotel z myjnią samochodową i wjechał samochodem do hotelu.
II CSKP 1139/24
6
Spowodował też wypadek ze skutkiem śmiertelnym. Uczestnik kilkukrotnie był
hospitalizowany w Centrum Medycznym G. Sp. z o.o. w B., przy czym w stanie
wyżu choroby nie czuje, że zachowuje się nieprawidłowo i dopiero w stanie
depresyjnym zdaje sobie sprawę z tego, że jest chory. Niewątpliwie powyższe
ustalenia stwarzały podstawę do uznania, że uczestnik stanowił co najmniej
bezpośrednie zagrożenie dla swojego życia bądź zdrowia.
W świetle powyższych ustaleń dokonanych przez Sąd pierwszej instancji,
a przyjętych za własne przez Sąd Apelacyjny, bezzasadny jest także zarzut
naruszenia art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przez jego
niewłaściwe zastosowanie. Twierdzenia skarżącego, że nie stanowił on
bezpośredniego zagrożenia dla swojego życia bądź życia lub zdrowia innych osób
w czasie zatrzymania, a zatem brak było spełnienia podstawowej przesłanki
zastosowania przepisu, stanowią niedopuszczalną na etapie postępowania
kasacyjnego polemikę z oceną dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Także okoliczność,
że opinie biegłych nie zawierają sformułowania o bezpośrednim zagrożeniu,
w sytuacji istnienia realności zagrożenia, pozostaje bez znaczenia. Przyjmuje się
bowiem, że bezpośredniość zagrożenia dla życia lub zdrowia oznacza, że musi być
ono realne, czyli wysoce prawdopodobne i może wydarzyć się w najbliższym
czasie, niezwłocznie. Ocena przesłanek z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia
psychicznego na etapie postępowania sądowego należy do sądu, który ocenia
całokształt okoliczności sprawy.
W literaturze przedmiotu podnosi się, że nagłe pojawienie się myśli
i tendencji samobójczych, szczególnie jeżeli towarzyszą one nowo zdiagnozowanej
chorobie psychicznej lub jej nawrotowi, wymaga intensywnych działań mających na
celu zapewnienie bezpieczeństwa pacjentowi (T. Pawelczyk, Zagrożenie
samobójstwem – praktyczne postępowanie, Psychiatria po Dyplomie 2018, Nr 6,
s. 27, 29). Wśród czynników ryzyka wymienia się m.in. poczucie braku oparcia
społecznego (rodziny, przyjaciół), poczucie samotności, obniżenie statusu
społecznego (utrata pracy), które to czynniki występowały w przypadku uczestnika
postępowania.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c. oddalił
skargę kasacyjną.
II CSKP 1139/24
7
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu
w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na podstawie art. 29 ust. ustawy z dnia
26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2024 r., poz. 1564).
M.L.
[r.g.]
Adam Doliwa
Jacek Grela
Krzysztof Wesołowski
