II CSKP 1043/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 marca 2026 r.
SSN Marcin Krajewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Beata Janiszewska
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 marca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej A.W. i A.W.1.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 9 marca 2023 r., I ACa 441/22,
w sprawie z powództwa A.W. i A.W.1.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w punktach I i II oraz w punkcie III w
części, w której oddalono apelację powodów w całości, i w tym
zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie
do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Beata Janiszewska
Marcin Krajewski
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
UZASADNIENIE
II CSKP 1043/24
2
Wyrokiem z 9 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji
pozwanego i powodów, w punkcie I zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie
z 24 stycznia 2022 r. częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę
odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 704 482,62 zł za okres od 23 lutego
2022 r. do dnia zapłaty, w punkcie II uwzględnił podniesiony przez pozwanego zarzut
zatrzymania i ustalił, że zapłata zasądzonej na rzecz powodów przez Sąd Okręgowy
kwoty nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów na rzecz
pozwanego kwoty 1 200 000 zł, w punkcie III oddalił apelację powodów w całości
i apelację pozwanego w pozostałej części, a w punkcie IV rozstrzygnął o kosztach
postępowania apelacyjnego.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 13 września 2007 r. powodowie zawarli
z pozwanym umowę kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego w wysokości
1 050 000 zł. Aneksem z 12 września 2008 r. strony podwyższyły kwotę kredytu do
1 200 000 zł. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała zostać przeliczona na franki
według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie z tabelą kursów walut obcych
obowiązującą w banku w dniu uruchomienia kredytu (§ 2 ust. 2). Na podstawie
§ 7 ust. 1 umowy kredytobiorcy zobowiązali się spłacić kwotę kredytu w złotych
polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży franka szwajcarskiego obowiązującego
w dniu płatności raty kredytu zgodnie z tabelą kursów walut obcych pozwanego.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał za abuzywne
postanowienia umowy przyznające bankowi możliwość jednostronnego wpływania
na wysokość zobowiązania kredytobiorców. Uznanie tych postanowień
za niedozwolone doprowadziło – zdaniem Sądu – do sytuacji, w której umowa
nie może być wykonywana w pozostałym zakresie.
Sąd Okręgowy uwzględnił żądanie zwrotu nienależnie świadczonych
pozwanemu kwot na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,
zasądzając odsetki ustawowe za opóźnienie od 15 grudnia 2021 r., tj. od dnia
następnego po doręczeniu pozwanemu oświadczenia powodów, w którym należycie
poinformowani o skutkach nieważności umowy powodowie zażądali jej
unieważnienia.
II CSKP 1043/24
3
Rozpoznając apelacje obu stron, Sąd drugiej instancji w znacznym stopniu
podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy, w części dokonał
jednak odmiennej oceny prawnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nieważność umowy
była konsekwencją nie tyle abuzywności postanowień zawierających odesłania
do tabel kursowych banku, na podstawie których bank jednostronnie kształtował
rozmiar świadczenia kredytobiorców, ale raczej bezskuteczności abuzywnych
postanowień wprowadzających do umowy nieograniczone ryzyko kursowe i braku
dostatecznego pouczenia konsumentów o tym ryzyku wynikającym z powiązania
świadczeń w złotych polskich z walutą obcą. W ślad za Sądem Okręgowym Sąd
ad quem uznał, że wyeliminowanie z umowy abuzywnych klauzul określających
główne świadczenia stron powoduje, że umowa nie może dalej wiązać.
Sąd drugiej instancji podzielił ocenę Sądu Okręgowego co do momentu,
od którego należy naliczać odsetki ustawowe za opóźnienie w zwrocie przez bank
nienależnych świadczeń. Według Sądu Apelacyjnego dopiero od dnia następującego
po oświadczeniu przez konsumenta, należycie poinformowanego o konsekwencjach
prawnych nieważności umowy, pozwany może popaść w opóźnienie ze zwrotem
świadczeń. W niniejszej sprawie bank otrzymał przedmiotowe oświadczenie
14 grudnia 2021 r., dlatego Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu pierwszej
instancji, że odsetki ustawowe za opóźnienie należało zasądzić od 15 grudnia
2021 r. Konsekwencją tego stanowiska było oddalenie apelacji powodów.
Sąd Apelacyjny uwzględnił jednak podniesiony przez pozwanego zarzut
zatrzymania kwoty stanowiącej równowartość wypłaconego powodom kapitału,
wskazując, że umowa kredytu ma charakter wzajemny. Stwierdził, że wobec
podniesienia tego zarzutu nie można uznać, iż pozwany opóźniał się ze zwrotem
nienależnych świadczeń. Mając na względzie, że oświadczenie pozwanego
o skorzystaniu z prawa zatrzymania zostało doręczone powodom 22 lutego 2022 r.,
Sąd drugiej instancji uznał, że poczynając od 23 lutego 2022 r. żądanie powodów
zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie było bezzasadne.
Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,
zaskarżając wyrok w części, tj. w punkcie I, II oraz III w części, w jakiej oddalono
apelację powodów. W skardze zarzucili naruszenie:
II CSKP 1043/24
4
1) art. 410 § 1 w zw. z art. 405 w zw. z art. 455 w zw. z art. 385 § 1 i 2 k.c.,
art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez błędne określenie daty
wymagalności roszczeń powodów, co doprowadziło do nieprawidłowego
rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie;
2) art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw.
z art. 117, 118, 120, 123 i 124 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 ustawy
z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych
ustaw przez oddalenie zgłoszonego przez powodów zarzutu przedawnienia
roszczenia pozwanego, co doprowadziło do uwzględnienia zarzutu zatrzymania
podniesionego przez bank;
3) art. 69 Prawa bankowego w zw. z art. 487, 488, 490, 491 k.c. w zw.
z art. 496 i 497 k.c. przez uznanie umowy kredytu za wzajemną i uwzględnienie
zarzutu zatrzymania;
4) art. 5 k.c. przez pozbawienie powodów prawa do świadczenia odsetkowego
wywołanego przewlekłym prowadzeniem postępowania przez pozwanego i Sądy obu
instancji oraz uznanie, że odebranie od powodów oświadczenia co do świadomości
konsekwencji uznania umowy za nieważną było podyktowane „troską” o ich interesy.
Powodowie wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej
części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie
wyroku w zaskarżonej części oraz orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz
o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według
norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga okazała się uzasadniona, choć ocena ta nie dotyczy wszystkich jej
zarzutów.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do kwestii wymagalności roszczenia
konsumenta o zwrot nienależnych świadczeń spełnionych na rzecz banku, należy
wskazać, że roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter
bezterminowy, zaś termin wykonania zobowiązania z tego tytułu wyznacza się
II CSKP 1043/24
5
na podstawie art. 455 k.c. – świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie
po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Mimo że klauzula abuzywna
nie wywołuje wobec konsumenta żadnych skutków prawnych, co sąd ma obowiązek
uwzględnić z urzędu, a świadczenia spełnione na podstawie takiej klauzuli
są nienależne i podlegają zwrotowi, to jednak konsument, mając świadomość
niewiążącego charakteru niedozwolonego postanowienia, może wyrazić następczo
„świadomą, wyraźną i wolną” zgodę na związanie tym postanowieniem. W związku
z tym przyjmuje się niekiedy, że do postawienia roszczenia konsumenta o zwrot
świadczeń w stan wymagalności niezbędne jest złożenie przezeń oświadczenia,
z którego wynikać będzie rezygnacja z prawa do potwierdzenia związania
niedozwolonym postanowieniem.
Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy
i okoliczności, w których oświadczenie takie może być złożone, podlegało ewolucji,
przyjmuje się obecnie, że konsument może wyrazić wolę braku związania
niedozwolonym postanowieniem umownym przez każde zachowanie, które ujawnia
ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce taka wola konsumenta jest
wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których
konsument dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli
i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem
abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania
do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób,
z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony
charakter postanowień (zob. m.in. uchwałę z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz
wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23). Za wezwanie takie może też zostać
uznany pozew o zapłatę odpowiednich kwot tytułem zwrotu uiszczonych nienależnie
rat kredytu.
Mając na uwadze powyższe założenia, należy uznać, że w niniejszej sprawie
Sąd drugiej instancji nieprawidłowo oddalił powództwo co do odsetek ustawowych
za opóźnienie w zwrocie nienależnych świadczeń za okres przed 15 grudnia 2021 r.
Oznacza to, że zarzut nr 1 należało uznać za zasadny.
II CSKP 1043/24
6
Odnosząc się w drugiej kolejności do możliwości skorzystania przez bank
z zarzutu zatrzymania, należy wskazać, że w uchwale składu siedmiu sędziów
z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy
stwierdził wprost, iż w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego
na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje
prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy
w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela stanowisko zajęte
w tej uchwale, co oznacza, że powołanie się przez bank na prawo zatrzymania
w niniejszej sprawie nie było możliwe. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy
jest to, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania
na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności
lub rozwiązania umowy wzajemnej.
Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości
powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej
sprawy pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem zajętym w postanowieniu Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym uznał on,
że art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się
przez instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem
żądającym stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona
dyrektywa nie stanowi wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku
prawnego stron, jednak należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego,
który jest zgodny z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach
ogólnie przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu
sędziów SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, dowiodła istnienia takiej możliwości.
Zarzut nr 3 należało zatem uznać za zasadny.
Wniosek, że pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania,
determinuje również rozstrzygnięcie co do odsetek ustawowych za opóźnienie.
Skoro pozwany nie mógł skutecznie podnieść zarzutu zatrzymania, nie można uznać
– wbrew temu, co twierdzi Sąd drugiej instancji – by w efekcie zgłoszenia tego
zarzutu powodom 22 lutego 2022 r. doszło do wstrzymania naliczania odsetek
ustawowych za opóźnienie.
II CSKP 1043/24
7
Powołując się w ramach zarzutu nr 2 na przedawnienie roszczenia banku
o zwrot wypłaconej nienależnie kwoty kapitału, skarżący starają się w rzeczywistości
podważyć rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji w zakresie uwzględnienia prawa
zatrzymania podniesionego przez bank. Przesądzenie, że pozwany nie mógł
skutecznie skorzystać z uprawnienia, o którym mowa w art. 496 k.c., wyłącza
konieczność wypowiadania się przez Sąd Najwyższy w przedmiocie zasadności tego
zarzutu.
Na uwzględnienie nie zasługiwał natomiast zarzut naruszenia art. 5 k.c.
(zarzut nr 4). W istocie skarżący próbują wykazać, że Sądy obu instancji, wymagając
złożenia przez dostatecznie poinformowanego konsumenta oświadczenia o tym,
że jest świadomy konsekwencji uznania umowy za nieważną, prowokowały zwłokę
banku w zwrocie nienależnego świadczenia i – w konsekwencji – pozbawiły
konsumenta odsetek ustawowych za opóźnienie za okres przed złożeniem
przedmiotowego oświadczenia. Choć nie sposób odmówić skarżącym racji
w zakresie, w jakim dostrzegają oni negatywne konsekwencje przyjmowania poglądu
o konieczności odebrania od konsumenta przedmiotowego oświadczenia, nie można
uznać, by Sądy meriti naruszyły w ten sposób art. 5 k.c. Przepis ten skierowany jest
do podmiotów prawa cywilnego, którym przysługuje prawo podmiotowe. Zasad
współżycia społecznego przy wykonywaniu prawa podmiotowego nie mogą
natomiast naruszyć organy ochrony prawnej, gdyż takie prawa tym organom nie
przysługują. Sądowi drugiej instancji nie przysługiwało żadne prawo podmiotowe,
z którego miałby korzystać w sposób sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym
przeznaczeniem czy z zasadami współżycia społecznego.
Mimo zgłoszonego przez powodów wniosku o orzeczenie reformatoryjne, jego
wydanie przez Sąd Najwyższy nie było w warunkach sprawy możliwe z uwagi
na niepoczynienie przez Sądy meriti koniecznych do tego ustaleń faktycznych,
do których dokonywania – w świetle art. 39813 § 2 k.p.c. – Sąd Najwyższy nie jest
co do zasady uprawniony. Wobec przesądzenia, że do postawienia roszczenia
kredytobiorców w stan wymagalności nie było potrzebne odebranie szczególnego
oświadczenia w zakresie ich świadomości co do konsekwencji uznania umowy
za nieważną, konieczne jest jednoznaczne ustalenie dat doręczeń pism, w których
powodowie wezwali pozwanego do uiszczenia odpowiednich kwot, a na tej
II CSKP 1043/24
8
podstawie ustalenie terminu spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.) oraz –
następującego po jego upływie – stanu opóźnienia, ze skutkiem powstania
roszczenia o zapłatę odsetek (art. 481 k.c.).
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok
w odpowiednim zakresie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., pozostawiając
mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Beata Janiszewska Marcin Krajewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk
(E.M.)
[SOP]
