II CSKP 1035/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
23 czerwca 2026 r.
SSN Monika Koba (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Grzegorz Misiurek
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 23 czerwca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 14 stycznia 2022 r., I ACa 1056/20,
w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Bank spółki akcyjnej w W.
przeciwko M.Z.
o zapłatę,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 2717 (dwa
tysiące siedemset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia powodowi odpisu niniejszego wyroku do dnia zapłaty.
Dariusz Dończyk
Monika Koba
Grzegorz Misiurek
[A.T.]
II CSKP 1035/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 4 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Opolu oddalił powództwo
Bank spółki akcyjnej w W. (dalej: „Bank”) przeciwko M.Z. o zapłatę kwoty 155 905,19
zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i rozstrzygnął o kosztach
postępowania.
Wyrokiem z 14 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację
powoda i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Rozstrzygnięcie to zostało oparte na podzielonych i uznanych za własne przez
Sąd Apelacyjny ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy.
Z ustaleń tych wynika, że strony 23 stycznia 2008 r. zawarły umowę kredytu
w kwocie 136 650,53 zł indeksowanego kursem CHF, którego spłata miała nastąpić
w 180 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Pozwana (konsument) kredyt
zaciągnęła na spłatę swoich wcześniejszych zobowiązań. Oprocentowanie kredytu
było zmienne, na dzień zawarcia umowy wynosiło 7,16% w skali roku i składało się
z sumy obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży Banku, wynoszącej 4,32%
(§ 1.3). Bank obliczał indeks DBCHF dla każdego miesiąca jako średnią
arytmetyczną stawek LIBOR 3m (§ 13.2).
Rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu
w dacie sporządzenia umowy miała wynosić równowartość 566,44 CHF.
Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-odsetkowych miała
zostać określona w harmonogramie spłat. Kredytobiorczyni oświadczyła, że jest
świadoma ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej
w stosunku do złotego w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.
W § 6 ust. 1 umowy stwierdzono, że bankowa tabela kursów walut dla
kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut jest sporządzana przez
merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku
międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez
Narodowy Bank Polski ( dalej: „NBP”); tabela sporządzana jest o godz. 16.00
każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.
II CSKP 1035/23
3
Strony ustaliły, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej jego transzy kwota
wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut
określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 pkt.
2 umowy). Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość
wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży
walut określonego w bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz
indeksowanych kursem walut obcych do CHF obowiązującego w dniu spłaty.
Możliwe było przewalutowanie kredytu na wniosek pozwanej, pod warunkiem,
iż saldo kredytu po przewalutowaniu spełni warunki określone dla maksymalnej
kwoty kredytu w zakresie wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot
zabezpieczeń oraz pozytywnej weryfikacji zdolności kredytowej pozwanej
(§ 20 umowy).
Pozwana umowę podpisała w siedzibie pośrednika finansowego. Warunki
umowy nie były uzgadniane indywidualnie. Pozwana nie interesowała się zasadami
oraz ryzykiem związanym z zawarciem umowy kredytu indeksowanego do waluty
obcej. Nie rozumiała zasady indeksacji kredytu. Pośrednik poinformował ją, że rata
może wzrosnąć o 10% do 20%, ponieważ frank szwajcarski jest bardzo stabilną
walutą. Nie przedstawił jej żadnej symulacji spłaty na wypadek wzrostu kursu waluty.
Pozwana nie przypuszczała, że w wyniku zwyżki kursu CHF może się zwiększyć
kapitał do spłaty. Nie posiadała oszczędności w CHF ani nie zarabiała w tej walucie.
Miesięczna rata kredytu w toku wykonywania umowy na skutek wzrostu kursu CHF
z początkowych 1 200 - 1 300 zł została podwyższona do 2 200 zł.
W dniu 29 marca 2012 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy i zmieniły §
10 przyznając pozwanej możliwość spłaty kredytu w walucie CHF. Z aneksu
wynikało, że w przypadku spłaty w złotówkach, której to możliwości strony nie
wyłączyły, kurs, po którym Bank przeliczał zobowiązanie pozwanej nadal był ustalany
na podstawie tabel Banku. Z aneksu wynikało również, że obliczając kursy kupna lub
sprzedaży waluty (indeksacyjnej) Bank posługiwał się kursem rynkowym wymiany
walut, z tym, że w przypadku kursu kupna pomniejszał kurs rynkowy o wartość
spreadu walutowego wynoszącego 7%, a w przypadku kursu sprzedaży zwiększał
kurs rynkowy waluty o wartość spreadu walutowego wynoszącego 6% (§ 7 aneksu).
II CSKP 1035/23
4
W dniu 4 maja 2015 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy. Bank udzielił
pozwanej w związku ze zmianą kursu CHF karencji w spłacie kapitału przez okres
3 miesięcy. Od daty zawarcia aneksu, pozwana spłacała kredyt we frankach
szwajcarskich. W sierpniu 2016 r. przestała spłacać kredyt, ponieważ zachorowała.
Pismem z 14 grudnia 2016 r. została zobowiązana, pod rygorem wypowiedzenia
umowy, do uregulowania w terminie 14 dni zaległości określonej w treści wezwania.
Bank poinformował pozwaną o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację
zadłużenia. Pozwana nie uregulowała zadłużenia, dlatego oświadczeniem
z 19 stycznia 2017 r., doręczonym pozwanej 31 stycznia 2017 r., powód
wypowiedział umowę kredytu. W dniu 19 kwietnia 2017 r. wezwał pozwaną do
zapłaty 146 530 zł tytułem należności kapitałowej, 2 544,61 zł tytułem odsetek
umownych, 2 011,12 zł tytułem odsetek podwyższonych oraz 13,41 zł + 3,14 zł
tytułem kosztów i opłat za czynności Banku.
W dniu 17 sierpnia 2017 r. powód wystawił wyciąg z ksiąg banku, według
którego zadłużenie pozwanej na ten dzień wynosiło łącznie 155 905,19 zł, w tym:
146 530 zł ( niespłacony kapitał), 2 544,61 zł ( odsetki umowne za okres korzystania
z kapitału w wysokości 3,54% od 1 września 2016 r. do 2 marca 2017 r.),
6 814,03 zł ( odsetki za opóźnienie w wysokości 7,08% od 1 września 2016 r.
do 3 marca 2017 r. oraz w wysokości 10% od 4 marca 2017 r. do 16 sierpnia
2017 r.), 16,55 zł ( opłaty i prowizje).
W dniu 5 lutego 2018 r. pozwana złożyła oświadczenie o uchyleniu się od
skutków prawnych oświadczenia woli złożonego 23 stycznia 2008 r. skutkującego
zawarciem umowy kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF.
Sąd drugiej instancji ustalił dodatkowo, że pozwana do 30 marca 2012 r.
spłaciła tytułem rat kredytowo-odsetkowych kwotę 76 268, 62 zł oraz 24 538 CHF.
Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że zakwestionowane
przez pozwaną klauzule indeksacyjne, które określają główne świadczenie i nie
zostały sformułowane jednoznacznie, są abuzywne ( art. 3851 k.c.), a umowa kredytu
po ich wyeliminowaniu i wobec stanowiska pozwanej nie wyrażającej zgody na
potwierdzenie abuzywnych klauzul, nie może być utrzymana w mocy.
Bezskuteczność klauzul określających sposób przeliczenia salda kredytu i rat
II CSKP 1035/23
5
kapitałowo-odsetkowych według ustalonego przez powoda kursu CHF skutkuje
bowiem wyeliminowaniem mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych,
a także wyeliminowanie ryzyka kursowego. Kwota zobowiązania kredytowego byłaby
zatem wyrażona w walucie polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu
oprocentowania opartego o stawkę bazową LIBOR 3M. Taki skutek zdaniem Sądu
Apelacyjnego prowadziłby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby
w sprzeczności z jego naturą.
Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowienia umowy nie zawierały
obiektywnych kryteriów w oparciu o które Bank ustala stosowane przez siebie kursy
waluty CHF. Definicja tabeli kursów dla walut dewizowych oraz indeksowanych
kursem walut precyzowała tylko godzinę na którą sporządzana jest tabela kursów
(§ 6 ust. 1 umowy). W definicji brak natomiast wyjaśnienia jaki zasięg ma wskazany
w tabeli kursów walut rynek międzybankowy i w jakim stosunku ustalana przez
merytoryczną komórkę Banku tabela kursów powinna pozostawać w stosunku do
kursów obowiązujących na rynku międzybankowym.
Na mocy spornych postanowień Bank mógł arbitralnie, a przy tym w sposób
wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość
zobowiązania pozwanej, a tym samym mógł wpływać na wysokość tego świadczenia.
Umowa kredytu nie przedstawiała zatem w sposób przejrzysty konkretnych działań
mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by pozwana była w stanie samodzielnie
oszacować w oparciu o zrozumiałe kryteria jej konsekwencje ekonomiczne. Tego
rodzaju zapisy umowy Sąd Apelacyjny uznał za sprzeczne z dobrymi obyczajami,
bowiem Bank w sposób jednostronny i arbitralny ustalił swoje uprawnienie do
kształtowania wysokości raty według kryteriów zależnych jedynie od niego.
Wprawdzie w aneksie do umowy pozwany precyzyjnie określił zasady
ustalania kursów walut, jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego jest to pozbawione
istotnego znaczenia skoro oceny zgodności postanowień umowy z dobrymi
obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy.
Sąd Apelacyjny dodatkowo stwierdził, że pozwana nie została także w dacie
zawarcia umowy poinformowana o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na
zmiany kursów wymiany walut. W przypadku kredytu indeksowanego, wzrost kursu
II CSKP 1035/23
6
waluty oznacza natomiast jednoczesny wzrost wysokości zadłużenia (salda kredytu).
Kwestionowane postanowienia prowadzą zatem do nierównomiernie rozłożonego
ryzyka, ponieważ kurs CHF wskazany w umowie podlegał nieograniczonym
zmianom - bez zagwarantowania pozwanej w umowie jakichkolwiek mechanizmów,
które mogłyby ograniczyć ponoszone przez nią ryzyko.
Wobec braku podania informacji o ryzyku kursowym i braku określenia przez
Bank na etapie zawierania umowy w sposób precyzyjny i kompleksowy na czym
polegał mechanizm indeksacyjny i jakie ryzyko za sobą niesie, doszło w ocenie Sądu
Apelacyjnego do nierówności informacyjnej stron. Brak pełnej i transparentnej
informacji odnośnie do ryzyka kursowego stanowi działanie, które wykorzystuje brak
doświadczenia konsumenta, a w konsekwencji wprowadza do umowy zapisy
kształtujące prawa i obowiązki konsumenta z pominięciem jego słusznych interesów.
Pozwany Bank nie dopełnił wymaganych od instytucji finansowych obowiązków
informacyjnych. Pozwala to na przyjęcie, że zastrzeżenie indeksacji kredytu było
w świetle art. 3851 § 1 k.c. sprzeczne z dobrymi obyczajami.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że istotnym dla oceny - czy dane postanowienie
umowy jest niedozwolone jest zgodnie z art. 3852 k.c. stan z chwili zawarcia umowy.
Ustalenie podstaw abuzywności nie może więc nastąpić dopiero w oparciu o rezultaty
stosowania postanowień umowy, a zatem nie ma znaczenia to, w jaki sposób Bank
rzeczywiście ustalał wewnętrznie kurs waluty, do której kredyt był indeksowany.
Zarzucane w apelacji nieuwzględnienie możliwości uzupełnienia umowy przez
zastosowanie kursu średniego NBP i istnienia podstawy do zastosowania art. 358 §
2 k.c. ocenił jako chybione. Stwierdził, że nie jest możliwe wbrew woli konsumenta
zastąpienie abuzywnych postanowień innymi normami o charakterze
dyspozytywnym.
W konsekwencji żądanie zapłaty należności wynikającej z umowy kredytu
uznał za bezzasadne, powodowi przysługuje bowiem jedynie zwrot nienależnego
świadczenia odpowiadającego kwocie wypłaconego pozwanej kapitału, jednak
żądanie takie nie mieściło się w podstawie faktycznej dochodzonego żądania.
W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości
wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
II CSKP 1035/23
7
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego ewentualnie
uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu
Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
1. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z postanowieniami
§ 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3 umowy kredytu, poprzez wadliwą ich
wykładnię wyrażającą się w błędnym przyjęciu, że postanowienia indeksacyjne
kredytu rażąco naruszały dobre obyczaje i jednocześnie interes kredytobiorcy
jako konsumenta, ponieważ pozwalały Bankowi jednostronnie i w sposób niczym
nieograniczony ustalać kursy waluty, do której był indeksowany kredyt, podczas
gdy umowa kredytu wskazywała, że kursy te były kształtowane w oparciu o rynek
międzybankowy, zatem na podstawie czynników obiektywnych i niezależnych od
powoda, a dalej, że abuzywność klauzuli różnicy kursowej skutkuje
abuzywnością klauzuli ryzyka walutowego (klauzuli indeksacji), podczas gdy Sąd
powinien dokonać analizy przesłanek abuzywności każdej z klauzul oddzielnie,
gdyż brak jest podstaw do automatycznego uznania klauzuli indeksacji za
abuzywną, w sytuacji gdy za abuzywny uznany zostanie jedynie sposób
kształtowania kursów w bankowej tabeli kursów;
2. art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie i uznanie, że
skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień indeksacyjnych jest
niemożność dalszego trwania umowy w ustalonym przez strony kształcie, czyli
jej nieważność, podczas, gdy taki skutek przez art. 3581 § 1 k.c. nie jest
przewidziany;
3. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX
ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny
poprzez ich niezastosowanie do spornej umowy w sytuacji, gdy rekonstrukcja
norm umownych w oparciu o powołane przepisy doprowadziłaby do utrzymania
umowy i jej charakteru z wzięciem pod uwagę zgodnego zamiaru stron, celu
umowy oraz z uwzględnieniem pozostałych postanowień umowy;
II CSKP 1035/23
8
4. art. 3851 § 1 i 2 k.c. poprzez dokonanie ich niewłaściwej wykładni polegającej na
przyjęciu, że utrzymanie umowy w pozostałym zakresie po wyeliminowaniu z jej
treści postanowień niedozwolonych nie jest możliwe, podczas gdy prawidłowa
wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że w razie stwierdzenia
abuzywności niektórych postanowień umownych, wykładnia pozostałej części
umowy powinna być dokonywana z uwzględnieniem celu, jakim jest - obok
utrzymania obowiązywania umowy - przywrócenie równowagi kontraktowej
stron;
5. art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z § 9 ust. 2 w zw. z oraz § 10 ust. 3 umowy kredytu
polegające na wadliwej ich wykładni poprzez przyjęcie, że postanowienia
indeksacyjne zawarte w spornej umowie kredytu stanowią świadczenie główne
umowy, podczas gdy prawidłowa ich interpretacja prowadzi do wniosku, że były
one umownymi postanowieniami waloryzacyjnymi;
6. art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95,
str. 29 - dalej: "Dyrektywa") poprzez jego zastosowanie w okolicznościach
sprawy, w sytuacji, w której Dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji
horyzontalnej między stronami.
Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Postanowieniem z 6 września 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie
kasacyjne wobec ogłoszenia upadłości powoda (art. 174 § 1 pkt 4 w związku
z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.), wezwał do udziału w sprawie syndyka masy
upadłości
powoda
Bank
spółki
akcyjnej
w
W.
(art. 174 § 3 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.) oraz podjął postępowanie
kasacyjne z udziałem syndyka (art. 180 § 1 pkt 5b w związku z art. 391 § 1 i art. 39821
k.p.c.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że klauzula pozwalająca na
pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną,
II CSKP 1035/23
9
kształtując prawa i obowiązki konsumenta
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego interesy
(art. 3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty, jak i
przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat służy bowiem określeniu
wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne uprawniające bank do
jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne, pozwalają bowiem bankowi na
arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście
do wysokości kosztów kredytu obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów
koszty wynikające z zawartej z konsumentem umowy powinny być możliwe do przewidzenia. Jest
tak także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób ograniczona,
przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego określaniu, jeżeli nie precyzuje
ona wszystkich czynników ustalanych przez bank
w celu oznaczenia kursu wymiany. Sytuacja, w której konsument dowiaduje się
o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego
rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle art. 3851 k.c.
Wbrew stanowisku skarżącego określanie kursów w oparciu o rynek międzybankowy i po
ogłoszeniu kursów średnich przez NBP oraz ustalenie momentu w czasie, którego jest uwzględniana
wartość tego miernika, a także wskazanie czasu obowiązywania określonego notowania w tabeli
kursów ( § 6 ust. 1 w związku
z art. 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 w zw. z art. 6 ust. 1 umowy), nie jest wystarczające. Postanowienia
umowy nie przewidywały bowiem, aby kurs CHF ustalony przez Bank pozostawał w określonej
relacji do aktualnego kursu tej waluty ukształtowanego przez rynek walutowy lub publikowanego
przez NBP. Marża kupna (sprzedaży) była zależna jedynie od Banku, a umowa w żaden sposób nie
określała sposobu jej ustalania.
Tego rodzaju klauzula – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny - pozwalała zatem dowolnie
ustalać kryteria wyboru kursów walut a także wysokość marży, narażając kredytobiorcę na
nieograniczoną arbitralność decyzji Banku, bez możliwości zweryfikowania prawidłowości kursu
ustalonego przez Bank oraz wysokości marży za dokonanie transakcji kupna (sprzedaży) waluty, a
tym samym nie pozwalała na przewidzenie skutków umowy. Należy ją zatem kwalifikować, jako
zawierającą treść niedozwoloną, co wielokrotnie badając analogiczne zarzuty stwierdzał Sąd
Najwyższy, w zasługującym na podzielenie orzecznictwie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22
stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.; z 19
września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.;
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,
OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.;
z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września
2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
II CSKP 1035/23
10
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej (dalej: „TSUE”) dotyczącym postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść
klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i
sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i
zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu
i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej,
stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili
samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę ( zob. m.in. wyrok z 18 listopada
2021 r., C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).
Bez znaczenia jest przy tym to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował abuzywne
postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy
opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest
niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz
orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały). Okoliczność zatem, że
uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę Banku w zakresie określania kursu waluty,
zapobiegając zasadniczym odstępstwom od kursów stosowanych w praktyce bankowej (kursu
średniego NBP), nie oznacza, iż sporne postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały
Bankowi czerpanie korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie
waloryzacyjnego charakteru indeksacji do CHF, a których rozmiar zależał od jego decyzji i polityki
finansowej (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. oraz
postanowienie TSUE z 18 października 2023 r.,
C-117/23, Eurobank Bulgaria).
Sposób wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla pozwanej różnic między
kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez powoda kurs rynkowy przy
rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez pozwaną umowy, interes Banku, który w relacji z
konsumentami stosował klauzule niedozwolone a także ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez
konsumentów na podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które spełnialiby na podstawie
innej umowy zawartej z tym samym bankiem, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności.
Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem brak indywidualnego
uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące
naruszenie interesów konsumenta. Poza zakresem oceny pozostaje także czy konsumenci
faktycznie ponieśli straty w toku wykonywania umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę
pozwalającą na zawarcie umowy bez abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Obowiązkowi
przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić do stwierdzenia abuzywności postanowienia
umownego nie odpowiada bowiem obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich starań by
zapobiec powstaniu takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony konsumenckiej (zob.
m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo przytoczone
w jego uzasadnieniu).
II CSKP 1035/23
11
Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania ze względów konstrukcyjnych
oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero
po wykonaniu umowy w całości, kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego
postanowienia, co pozostawałoby
w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji dotykających wadliwych czynności
prawnych (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III
CZP 29/17 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).
Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny prawidłowo zatem stwierdził, że
zastosowany w umowie łączącej strony mechanizm ustalania kursów waluty jest sprzeczny z
dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy pozwanej i równowagę stron, pozostawiając
kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczając kredytobiorczynię nieprzewidywalnym
ryzykiem. Klauzule kursowe składając się na mechanizm indeksacji, są bowiem niejednoznaczne i
jako określające sposób oznaczenia kursu miarodajnego do przeliczenia walutowego nie poddają
się obiektywnej weryfikacji. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie budzi
wątpliwości, że możliwość dowolnego kształtowania przez Bank tabeli kursów była rażąco
niekorzystna dla pozwanej jako konsumentki.
Nie ma również podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego odnośnie do
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Apelacyjny nie negował dopuszczalności zawarcia
umowy kredytu indeksowanego do CHF, którego integralną częścią jest klauzula ryzyka
walutowego, lecz stwierdził jej abuzywność
w okolicznościach sprawy z uwagi na jej wprowadzenie do umowy z rażącym naruszeniem praw
pozwanej przez jej narażenie na nieograniczone ryzyko kursowe.
W tym kontekście dostrzeżenia wymaga, że okoliczność, iż każdy przeciętny, racjonalnie
działający konsument zdaje sobie sprawę ze zmienności kursu walutowego w czasie, nie może być
identyfikowane z akceptacją nieuczciwego postanowienia umownego pozwalającego na
nieograniczony wzrost zobowiązania bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego
konsumenta i w oderwaniu od jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy. Ryzyko
kursowe towarzyszące umowom kredytowym indeksowanym do waluty obcej zawieranym na
bardzo długi okres jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony kredytobiorca, to
jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie umowy musi być poprzedzona
wykonaniem obowiązków informacyjnych przez kredytodawcę.
Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia nie wynika
natomiast, by Bank udzielił pozwanej informacji, która umożliwiłyby jej rozeznanie, jak duże jest
ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach wzrost ten może nastąpić, uwzględniając
wieloletni okres związania stron umową.
W okolicznościach sprawy ograniczono się w istocie do odebrania od pozwanej formalnego
oświadczenia o ryzyku kursowym, eksponowania stabilności waluty indeksacji oraz jej atrakcyjności
w stosunku do kredytów złotowych.
Pozwana nie była zatem w stanie ocenić wysokości swojego zobowiązania,
a co za tym idzie ryzyka ekonomicznego związanego z zawarciem umowy w sytuacji silnej
II CSKP 1035/23
12
deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. W konsekwencji nie otrzymała wystarczającej
informacji o ryzyku walutowym, w sposób uzasadniający przyjęcie, że główne świadczenie zostało
sformułowane w sposób jednoznaczny. Okoliczności te przesądzają o braku transparentności
postanowień umownych dotyczących ryzyka walutowego, a skarżąca w toku postępowania nie
przedstawiła dowodów przeciwnych.
W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające – jak to miało miejsce w
okolicznościach sprawy - deklaratywne oświadczenie pozwanej, że została poinformowana o ryzyku
walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne
informacje spoczywa na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest
wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została wyrażona jasno
i jednoznacznie. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej
deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania
w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. W konsekwencji nie może polegać na
upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka jedynie
hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja powinna uświadamiać
konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar deprecjacji waluty indeksacji może
spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko
utraty nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.
Konieczne jest zatem przedstawienie mu nie tylko danych z okresu kiedy nie miały miejsca
zdarzenia powodujące istotne wahania kursu lecz także przedstawienie zagrożeń będących
wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200 % wzrost kursu waluty (zob.
m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;
z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz
Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca
Românească SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego
z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl.).
Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana przez TSUE – w tym
także w zakresie dotyczącym spoczywającego na Banku obowiązku informacyjnego - ma charakter
deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem zastosowanie – poza sytuacjami, gdy
Trybunał zdecyduje się na ograniczenie skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni -
także do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia
1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de Navigation Aerienne
Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04, Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i
Marina Stöffler przeciwko Finanzamt Bonn-Innenstadt).
Nie zasługują na podzielenie także zarzuty skargi dotyczące stwierdzenia przez Sąd
Apelacyjny abuzywności całej klauzuli indeksacji bez dostatecznego uwzględnienia, że składa się a
nią klauzula kursowa i klauzula ryzyka walutowego. W aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się
abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji
(klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących obciążenia konsumenta
II CSKP 1035/23
13
negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę
procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca
Romaneascu; z 22 lutego
2018 r., C-119/17; i z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko Terez Illyez i
in.).
Klauzula spreadowa i klauzula ryzyka walutowego w ramach przyjętego
w umowie mechanizmu indeksacji – są jednak ze sobą ściśle powiązane, co ma
istotne znaczenie z perspektywy możliwości utrzymania umowy w mocy wobec
stwierdzenia abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować
bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia
wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie,
w której nie zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia
konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule
przeliczeniowe i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach
kredytowych mechanizm indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich
rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym. Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli
przeliczeniowej prowadzi, w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumentów
niedozwolonych postanowień umowy, do jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;
z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r.,
II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.;
i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
Zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., w związku z § 9 ust. 2 w związku
z § 6 ust. 1 oraz § 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust. 1 umowy, a także w zw. z art. 3851 k.c. nie zasługiwał
zatem na uwzględnienie.
Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy
jednak postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym
orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd - który podziela skład
orzekający w niniejszej sprawie - że zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego
II CSKP 1035/23
14
do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne
świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r.,
III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,
I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak
przeciwko Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-
19, VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko
BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République). Odnoszą się one
bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu
bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost
kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka
walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,
określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;
z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,
a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko
Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni
przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas
Personal Finance SA, Procureur de la République).
W konsekwencji zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku
z postanowieniami § 9 ust. 2 w związku z § 10 ust. 3 przez przyjęcie, że
postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie kredytu stanowią świadczenie
główne umowy nie zasługiwał na uwzględnienie.
Nie ulega jednak wątpliwości, że klauzule składające się na mechanizm
indeksacji mogą być poddane badaniu, pod kątem abuzywności, skoro nie zostały
sformułowane jednoznacznie. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny trafnie
przyjął, że klauzule indeksacyjne zawarte w umowie łączącej strony nie zostały
wyrażone w sposób jednoznaczny, a to otwiera dopuszczalność ich badania pod
kątem abuzywności (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Wymóg by warunek umowny był
wyrażony prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 Dyrektywy), obejmuje bowiem
nie tylko to by był on zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego (językowego)
II CSKP 1035/23
15
punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne
działania mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był
w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające
dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, które mogą być trudne do
udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje
wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.
W konsekwencji – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny klauzule składające się na mechanizm
indeksacji kredytu do CHF w umowie łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść pozwanej, która mogła udzielić następczo świadomej i
wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną.
Strony pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe (zob.
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna – z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Stanowisko powoda, że Dyrektywa i jej interpretacja przyjęta w orzecznictwie TSUE nie
powinna być w sprawie uwzględniana są chybione. Okoliczność, że Dyrektywa nie jest bezpośrednio
stosowana jest bez znaczenia, skoro jej właściwa implementacja powinna być oceniana z
uwzględnieniem jej celów i postanowień,
a zatem dorobku orzeczniczego TSUE, który musi być uwzględniony w ramach prounijnej wykładni
art. 3851 § 1 k.c. Zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 Dyrektywy nie zasługuje zatem także na
uwzględnienie.
Na podzielenie nie zasługują także dalsze zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa
materialnego skoncentrowane na kwestionowaniu stanowiska Sądu Apelacyjnego o niemożności
utrzymania umowy w mocy i przesłankowego stwierdzenia jej nieważności. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego jednolity jest bowiem pogląd – z którym koresponduje stanowisko przyjęte w
zaskarżonym orzeczeniu - że po wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem
szwajcarskim niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej
kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez bank,
utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym zakresie nie jest możliwe, co dotyczy zarówno kredytów
indeksowanych jak i denominowanych
w walucie obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja
2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r.,
II CSKP 722/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r.,
II CSKP 1753/22; z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r.,
II CSKP 1560/22; i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
II CSKP 1035/23
16
Nie zasługuje na podzielenie stanowisko skarżącego, że w okolicznościach niniejszej sprawy
istniała możliwość zastąpienia przez Sąd Apelacyjny postanowień niedozwolonych innymi i tym
samym utrzymania umowy w mocy. Skarżący nie uwzględnia w tym zakresie wynikających z prawa
unijnego warunków dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie z którymi, jest to
możliwe tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta, przez upadek umowy
w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące jest w tym przedmiocie zdanie
konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné
Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,
z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank
International AG; z 8 września 2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-
6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,
z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in. przeciwko Luminor Bank AS oraz
postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc Gómez del Moral Guasch przeciwko
Bankia SA).
Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego jest
dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie przedsiębiorcy. Ponadto
opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu mu koniecznych informacji o
konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy, jest w największym stopniu powołany do
tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej
materii powinna być respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd
oceniał sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że
w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień umownych – takich jakie wystąpiły w
umowie łączącej strony - doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej
treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane
pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja
2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z 24
października 2018 r.,
II CSK 632/17). Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej
obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające
zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie
udzielając następczo świadomej
i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą
wsteczną (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z
16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Pozwana zgody takiej nie udzieliła domagając się
konsekwentnie stwierdzenia upadku umowy.
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia
II CSKP 1035/23
17
mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio
– do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją
kredytu do waluty (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21;
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22,
niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r.,
I CSK 3629/22, niepubl.).
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że
niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt
złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka
kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,
byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką
należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do
wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej
całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,
niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).
W konsekwencji w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje
także pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie
niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty
wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez
NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu
Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu
Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22,
II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22;
i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).
II CSKP 1035/23
18
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wykluczono również możliwość
wypełnienia luki w umowie po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez
odwołanie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego. Przyjęto, że wejście w życie ustawy
z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw
( Dz.U. z 2011 r., Nr 165, poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”) nie pozwala
w pełni wyeliminować z umowy postanowień zawierających niejasne reguły
przeliczania należności kredytowych. Sankcje będące konsekwencją abuzywności
postanowień umownych działają bowiem ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że
zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy
– z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla stwierdzenia
abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy postanowienie jest
niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).
Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze
dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowach
kredytowych (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22, niepubl.).
Dotyczy to także sytuacji, gdy strony - tak, jak ma to miejsce w okolicznościach
sprawy - zawarły aneks do umowy. Wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy należy bowiem
dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia
nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez strony w drodze
umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej
znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby
stwierdzony, chyba że konsument przez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował
z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy
do sądu krajowego. Jednakże z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie
nieuczciwego charakteru pierwotnego warunku umownego miałoby co do zasady
skutek w postaci unieważnienia umowy, jeżeli zmiana tego warunku pozwala na
przywrócenie równowagi między obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi
II CSKP 1035/23
19
z umowy i na usunięcie wady obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE
z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A.).
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b Prawa bankowego
i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej dodatkowych uprawnień nie pozbawia
zatem pozwanej uprawnienia do kontroli abuzywności postanowień umowy i zgłoszenia roszczeń
na tle umowy nie spełniającej wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach
z konsumentami. Uznaniu klauzuli kursowej za abuzywną nie sprzeciwia się to, że pozwana w toku
wykonywania umowy – wskutek zmian ustawodawczych - mogła wybrać bezpośrednią spłatę w
walucie obcej. Znaczenie w kontekście abuzywności miałoby jedynie to, że konsument wybrał
spłatę w złotych po kursie, który w dacie zawarcia umowy był mu znany.
Ani z treści aneksów zawartych przez strony ani z okoliczności sprawy, nie wynikało by
pozwana zawierając aneksy do umowy zrezygnowała w drodze wolnej
i świadomej zgody z przysługujących jej uprawnień, to jest przywrócenia sytuacji
w jakiej znajdowałaby się w braku nieuczciwych warunków. Przeciwnie, nie potwierdzając umowy i
nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na klauzule niedozwolone tym samym odmówiła
przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną.
Możliwości utrzymania umowy w mocy i usunięcia z niej luk nie stwarza także
art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.
ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz
ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), czyli po dacie
zawarcia przez strony umowy (23 stycznia 2008 r.). Dotyczy on zobowiązań
wyrażonych w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta
obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie
polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Ponadto,
zamiarem powoda nie było stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli
Banku, co miało mu zapewnić wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie
w drodze wykładni, że wolą stron było w istocie stosowanie średniego kursu NBP
zamiast kursu jednostronnie określonego przez Bank, pozostawałoby
w sprzeczności z rzeczywistą wolą stron wyrażoną w umowie.
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za
kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa
międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie
zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.
Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie
II CSKP 1035/23
20
wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie
natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu
niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,
że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do
którego dałoby się zastosować wymieniony przepis (zob. m.in. wyrok Sądu
Najwyższego z 28 marca 2024 r., II CSKP 1308/22, niepubl.).
Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 § 2
k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia
kursu CHF. Sprowadzało by się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej,
prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości
rynkowej CHF lub kursu średniego NBP. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy
w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się – jak to czyni skarżący - do hipotetycznej
woli stron groziłoby to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony
dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie
umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem.
Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest
przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje, czego Sąd Apelacyjny nie stwierdził (zob. wyroki TSUE
z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r.,
C – 19/20, Bank BPH).
Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku
zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie przepisów prawa krajowego, które mogłyby
mieć zastosowanie do umowy tylko odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę
II CSKP 1035/23
21
obowiązująca
w krajowym prawie zobowiązań ( zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B.
przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy w
postaci zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych
postanowień umownych.
W konsekwencji wykluczyć należy także usunięcie luk w umowie przy zastosowaniu per analogiam
art. 41 Prawa wekslowego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl. i z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 12 września 2023 r.,
I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok TSUE z 8 września
2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu Trybunał podkreślił
niedopuszczalność sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni
sądowej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że przyjęcie
skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji
i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której
określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz przez
zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na nieograniczone
ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie
sankcji, jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez
przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez
sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać
realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do
wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez
zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten
sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby
miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona
w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej
ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów ( zob. m.in. wyroki TSUE
z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r.,
C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;
z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia
SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i
z 28 lipca 2023r., II CSKP 611/22, niepubl.).
II CSKP 1035/23
22
Zarzut skargi dotyczący sankcji związanej z wystąpieniem w umowie kredytowej klauzul
niedozwolonych ( art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 k.c.) jest bezzasadny. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że odpowiada ona bezskuteczności zawieszonej, co oznacza, że czynność
nie wywołuje skutków prawnych aż do ewentualnego złożenia przez konsumenta oświadczenia woli
związania postanowieniem umownym, co spowoduje, że uzyska ono pełną skuteczność ex tunc.
Sankcja ta przypomina sankcję nieważności bezwzględnej jednak konsument może swym
oświadczeniem doprowadzić do związania umową. Szczególna sankcja mająca niwelować
niekorzystne skutki dotyczące klauzul abuzywnych, ma w zakresie swojego zastosowania,
pierwszeństwo względem przepisów regulujących naruszenia ograniczeń swobody umów
wynikających
z właściwości ( natury) stosunku prawnego ( art. 3531 k.c.) czy zasad współżycia społecznego ( art.
58 § 2 k.c.). Do niedozwolonych postanowień umownych nie ma zatem zastosowania art. 58 § 3
k.c., a przepisy dotyczące skutków zawarcia
w umowie klauzul abuzywnych mają charakter szczególny względem art. 58 § 1 i 2 k.c. (zob. m.in.
uchwała Sądu Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18).
W konsekwencji wykładnia art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego w zw.
z art. 3531 k.c. musi uwzględniać szczególną regulację prawną zawartą w art. 3851 i nast. k.c., która
wprowadza mechanizm wzmocnionej względem zasad ogólnych kontroli postanowień umów
zawartych przez przedsiębiorcę z konsumentami. Nie oznacza to jednak – jak wydaje się zakładać
skarżący - że skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie może być
nieważność ( trwała bezskuteczność) obejmującej je umowy ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się wystąpienie
z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność
umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r.,
II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl.
i z 28 lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego
z 23 września 2020 r., III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14; z 15 września
2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11; z 19 października 2023 r.,
III CZP 12/23; z 25 października 2023 r., III CZP 10/23 oraz wyrok Sądu Najwyższego
z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15. Brak było zatem przeszkód prawnych by Sąd
Apelacyjny przesłankowo przyjął, że doszło do trwałej bezskuteczności umowy
kredytu w skutkach odpowiadających w istocie sankcji nieważności.
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98
II CSKP 1035/23
23
§ 1 i 3, art. 98 § 11 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6
i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.).
Dariusz Dończyk
Monika Koba
Grzegorz Misiurek
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
niemożność podpisania uzasadnienia
wyroku przez sędziego SN Grzegorza Misiurka
z powodu długotrwałej nieobecności
Monika Koba
(M.M.)
[SOP]
