II CSKP 1032/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
29 maja 2025 r.
SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący)
SSN Ewa Stefańska (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Wesołowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 maja 2025 r. w Warszawie
skarg kasacyjnych J.M. i A.M. oraz Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 25 listopada 2021 r., I ACa 382/20,
w sprawie z powództwa J.M. i A.M.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
1. odrzuca skargę kasacyjną powodów w pozostałym zakresie;
2. oddala skargę kasacyjną pozwanego;
3. wzajemnie znosi między stronami koszty postępowania
kasacyjnego.
Ewa Stefańska
Tomasz Szanciło
Krzysztof Wesołowski
ag
UZASADNIENIE
II CSKP 1032/23
2
Wyrokiem z 9 czerwca 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa
nr […] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] zawarta przez J.M. i A. M. z
Bankiem S.A. w W. jest nieważna (punkt 1); w pozostałym zakresie powództwo
oddalił (punkt 2) i orzekł o kosztach postępowania (punkt 3).
Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo zasługuje na uwzględnienie
w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy zawartej między stronami.
Wyjaśnił, że kredyt, który został udzielony powodom, należy określić jako kredyt
denominowany. Wskazany rodzaj kredytu nie posiada definicji legalnej wyrażonej
w ustawie, jednakże przyjmuje się, że jest to kredyt wyrażony w walucie obcej,
natomiast uruchamiany w walucie polskiej. Kredytobiorca dokonuje spłaty rat
kapitałowo-odsetkowych w walucie polskiej po przeliczeniu według kursu wymiany
walut na dany dzień. W wykonaniu umowy o kredyt denominowany bank nie kupuje
faktycznie waluty i nie sprzedaje jej klientowi, który dokonuje spłaty raty.
Sąd Okręgowy wskazał, że postanowienia zawarte w umowie, które dotyczą
dokonywania przeliczenia wartości zadłużenia kredytobiorcy na CHF oraz wysokości
rat spłaty kredytu z CHF na PLN, są jedynie elementem klauzuli waloryzacyjnej, która
służy ustaleniu i utrzymywaniu wartości świadczeń w czasie. Zdaniem Sądu
pierwszej instancji niezgodność z prawem klauzuli tak skonstruowanej, jak w umowie
kredytowej będącej przedmiotem sporu, jest wynikiem trzech czynników.
Po pierwsze, nie została ona zastrzeżona w celu ochrony kapitału głównego
powodów w umowie kredytowej. Wręcz przeciwnie, w okresie objętym umową
nie tylko nie miała miejsce inflacja, lecz wręcz aprecjacja wartości złotego (inflacja
zaczęła się w końcu 2018 r.). Oznacza to sprzeczność tak ukształtowanej klauzuli
zarówno z naturą stosunku prawnego, jak i zasadami współżycia społecznego.
Po drugie, tak ukształtowana umowa prowadziła do tego, że wysokość każdorazowej
raty miesięcznej była uzależniona od aktualnych zmian kursowych PLN/CHF,
a dodatkowo od subiektywnie określanej dodatkowej marży banku. Po trzecie, klient
banku zawierający umową kredytu denominowanego we frankach szwajcarskim
nie miał świadomości ryzyka walutowego.
Sąd Okręgowy stwierdził, że z art. 58 § 1 k.c. wynika, iż czynność prawna
sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba
II CSKP 1032/23
3
że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce
nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.
Zaś z § 3 tegoż artykułu wynika, że jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część
czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że
z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność
nie zostałaby dokonana. Dlatego Sąd Okręgowy powództwo uwzględnił odnośnie
do żądania stwierdzenia nieważności umowy.
Natomiast żądanie zasądzenia od pozwanego na rzecz powodów kwoty
wskazanej w pozwie Sąd Okręgowy oddalił z tej przyczyny, że w przypadku
stwierdzenia nieważności umowy strony powinny zwrócić sobie to, co wzajemnie
świadczyły. Zgodnie bowiem z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał
korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści
w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
Wyrokiem z 25 listopada 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok
Sądu Okręgowego w punkcie drugim w ten sposób, że zasądził od Banku S.A. w W.
na rzecz J.M. i A.M. kwotę 87 653,04 CHF oraz kwotę 27 270,13 zł wraz z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od 26 listopada 2021 r. do dnia zapłaty (punkt 1); oddalił
apelację powodów w pozostałym zakresie (pkt 2); oddalił apelację pozwanego (3) i
orzekł o kosztach postępowania.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego błędne jest stwierdzenie Sądu Okręgowego,
że zawarta umowa kredytu jest umową kredytu denominowanego. Kredyt, który
został udzielony powodom, należy określić jako kredyt indeksowany kursem waluty
obcej. Kwota kredytu określona w złotych polskich podlegała waloryzacji kursem
CHF. Pozwany nie wykazał, aby wywiązał się z obowiązku pouczenia powodów
o ryzyku kursowym w sposób wymagany przy umowie kredytu indeksowanego
do waluty obcej. Ogólnikowe oświadczenia powodów, ujęte w dokumentach
opracowanych przez pozwanego, czyli instytucję bankową, z których wynika,
iż powodowie zostali pouczeni o tym, że z zaciąganym kredytem wiąże się ryzyko
wynikające ze zmienności kursu waluty i zmiany wysokości spreadu walutowego oraz
przyjmują i akceptują to ryzyko, bez wskazania informacji pozwalających
na ustalenie skali tego ryzyka, nie mogło być uznane za wystarczający dowód
należytego pouczenia powodów o ryzyku kursowym.
II CSKP 1032/23
4
Według Sądu Apelacyjnego sam fakt zawarcia aneksu nr 1 do umowy,
umożliwiającego spłatę kredytu w CHF, nie zmienia oceny poszczególnych
postanowień umowy z punktu widzenia ich abuzywności. Nie sanuje bowiem
opisanych wyżej uchybień w poinformowaniu powodów jako konsumentów o ryzyku
kursowym. Nie uchyla również wskazanej przez Sąd Okręgowy swobody pozwanego
banku wynikającej z odwołania do kursów CHF z tabel banku, przy ustalaniu
wysokości zobowiązania powodów. Abuzywność postanowień umowy badana jest
bowiem na moment zawarcia umowy.
Sąd odwoławczy wskazał, że chociaż w umowie strony określiły wysokość
kredytu zaciąganego przez powodów na kwotę 663 940 zł, nie można tracić z pola
widzenia, iż strony uzgodniły, że na potrzeby spłaty kredytu kwota kredytu zostanie
przeliczona na walutę waloryzacji, a następnie raty kredytu, które powodowie mieli
spłacać, miały być ustalane w oparciu o kurs CHF z daty płatności poszczególnych
rat. Ustalany przez pozwany bank kurs franka miał zatem determinować wysokość
rat kredytu obciążających powodów. Co prawda w samej umowie strony dokonały
przeliczenia kwoty kredytu na CHF, ale to przeliczenie miało jedynie charakter
informacyjny. Z kolei z § 1 ust. 2A wynika, że wskazana kwota kredytu w walucie
waloryzacji ma charakter informacyjny i w dniu wypłaty kredytu mogła być różna
od podanej w umowie. Zawarcie aneksu nr 1 i uzgodnienie, że spłata kredytu będzie
następowała w CHF, mogłoby sanować ww. wadliwość umowy tylko wówczas, gdyby
powodowie mieli pełną świadomość tych wadliwości i świadomie godzili się na ich
sanowanie przez zawarcie aneksu nr 1. W ocenie Sądu Apelacyjnego analiza treści
aneksu nie pozwala stwierdzić, że podpisując aneks, powodowie mieli świadomość
abuzywności klauzul, a ich działania zostały ukierunkowane na przywrócenie tym
klauzulom skuteczności. Zawarcie aneksu nie usuwało zatem pierwotnej wady
mechanizmu przeliczeniowego ujętego w spornej umowie.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że postanowienia umowy kredytu, odsyłające
do tabel kursów walut pozwanego banku, pozostawiające bankowi swobodę
w określeniu kursów walut, pozwalały pozwanemu bankowi na wpływanie
na wysokość zobowiązań powodów. Ponadto, skoro umowa kredytu nie precyzuje,
w jaki sposób wskazane w regulaminie parametry ekonomiczne decydowały
o kursach walut z tabel pozwanego banku, kursy walut ustalane przez pozwanego
II CSKP 1032/23
5
były poza jakąkolwiek kontrolą powodów jako konsumentów. W ocenie Sądu
odwoławczego tego typu postanowienia mają abuzywny charakter.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy nie miał racji, kwestionując
dopuszczalność ujętej w umowie klauzuli waloryzacyjnej z uwagi na sprzeczność
jej istoty z rozumieniem waloryzacji wynikającym z art. 3581 § 2 k.c. Wyrażone
w zaskarżonym wyroku sugestie, co do dopuszczalnego brzmienia klauzul
waloryzacyjnych, pozostają w sprzeczności z art. 69 ust. 2 pkt 4a ustawy Prawo
bankowe w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia 2011 r., który nie uzależnia
możliwości zawierania umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego
do waluty innej niż waluta polska od sytuacji, w których nastąpi deprecjacja waluty,
w której wyrażona jest kwota kredytu.
Gdy chodzi o przyjęty sposób określenia świadczeń, który odwoływał się
do tabeli własnej banku, Sąd Apelacyjny zauważył, że pozostawienie oznaczenia
świadczenia osobie trzeciej, czy jednej ze stron stosunku zobowiązaniowego,
występuje zarówno w rozwiązaniach międzynarodowych, jak i uznawane jest
w prawie polskim. Analiza art. 3851-3853 k.c. może wskazywać na dopuszczalność
takiej konstrukcji również w relacjach z konsumentami. Skłania to do wniosku, że
sięgnięciu przez strony do tabeli kursów pozwanego, która miała charakter ogólny
i regulowała stosunki danego rodzaju – analogicznie, jak w przypadku cenników
powszechnie stosowanych przez przedsiębiorców w relacjach z kontrahentami
– co do zasady nie sprzeciwiały się bezwzględnie obowiązujące przepisy.
Sąd Apelacyjny wskazał następnie, że po wejściu w życie art. 3851 k.c. przepis
ten traktowany jest jako norma szczególna w stosunku do art. 58 § 2 k.c. Zdaniem
tego Sądu postanowienia umowy zawartej przez strony odwołujące się do kursów
walut z tabel banku, bez sprecyzowania w umowie zasad ustalania tych kursów,
a tym samym przyznające bankowi prawo kształtowania kursów CHF w sposób
pozostający poza wiedzą i kontrolą powodów, nie dają podstaw do uznania
bezwzględniej nieważności umowy kredytu. W ocenie Sądu Apelacyjnego
postanowienia te powinny zostać uznane za abuzywne.
Sąd drugiej instancji zanegował stanowisko Sądu Okręgowego, że sporne
postanowienia nie określają głównego świadczenia stron. Klauzula waloryzacyjna
związana jest z samym charakterem zobowiązania dłużnika, współokreśla je, a przez
II CSKP 1032/23
6
to powinna być traktowana jako główny element umowy kredytowej. Taka kwalifikacja
nie wyłącza kontroli abuzywności, gdy weźmie się pod uwagę sposób sformułowania
klauzul waloryzacyjnych. Wymóg wyrażenia warunku umownego prostym
i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w przejrzysty sposób
konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także,
w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem
przewidzianym w innych warunkach, tak aby konsument był w stanie oszacować,
w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Ten warunek w przypadku powodów nie został
spełniony.
W konsekwencji postanowienia umowy kredytu, w których występuje element
ryzyka kursowego, a więc klauzule indeksacyjne, podlegają ocenie w kontekście
naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.), ponieważ
nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Sąd Apelacyjny uznał, że skoro
postanowienia odnoszące się do ustalania kwoty kredytu w oparciu o kurs CHF
określają główny przedmiot umowy, to utrzymanie umowy bez tych postanowień
nie jest możliwe, bowiem poprzez usunięcie mechanizmu indeksacji doszłoby
do zmiany istoty postanowień umowy określających główny przedmiot umowy.
Sąd Apelacyjny wskazał następnie, że kredytodawca może żądać zwrotu
świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna.
Z uwagi na sankcję bezskuteczności umowy ex tunc, ze względu na brak możliwości
jej utrzymania po eliminacji abuzywnych postanowień, przy kwalifikacji świadczenia
powodów jako nienależnego najbardziej odpowiednią kondykcją spośród
wymienionych w art. 410 § 2 k.c. jest condictio sine causa.
Powodowie wnieśli skargę kasacyjną, w której zaskarżyli wyrok Sądu
Apelacyjnego w części, tj. w zakresie punktów 1 i 2. Powodowie zarzucili naruszenie
art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c. oraz art. 476 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy
93/13 i art. 3851 k.c.; art. 2 oraz art. 76 Konstytucji RP oraz art. 12 i art. 169 Traktatu
o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zw. z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej
w zw. z art. 38 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 3851 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13. Na tej podstawie wnieśli o uchylenie wyroku
Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i jego zmianę przez zasądzenie na ich
II CSKP 1032/23
7
rzecz dochodzonej kwoty z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 24 grudnia
2016 r. do dnia zapłaty, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części
i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie.
Pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu
Apelacyjnego w części, tj. co do punktu 1,3 i 4. Pozwany zarzucił naruszenie
art. 278 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., art. 189 k.p.c., art. 385 1 § 1 k.c., art. 69 ust. 3
w zw. z art. 75b ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym
od 26 sierpnia 2011 r. w zw. z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie
ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw; art. 3851 § 2 k.c. w zw.
z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 w zw.
z art. 75b ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia
2011 r. w zw. z art. 1 i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo
bankowe oraz niektórych innych ustaw; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13; art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7 ustawy
Prawo bankowe. Na tej podstawie pozwany wnosił o uchylenie wyroku Sądu
Apelacyjnego w zaskarżonej części i jego zmianę przez oddalenie powództwa
w pozostałej części, ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Warszawie do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna powodów podlegała odrzuceniu także w pozostałym
zakresie, z uwagi na obarczenie jej nieusuwalnymi wadami konstrukcyjnymi.
Skarga kasacyjna jest wysoce sformalizowanym nadzwyczajnym środkiem
zaskarżenia prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, który musi spełniać
wymagania stawiane pismu procesowemu (zob. art. 3984 § 3 k.p.c.), a ewentualne
braki formalne skargi w tym zakresie podlegają usunięciu lub poprawieniu zgodnie
z art. 3986 § 1 k.p.c., a także wymagania konstrukcyjne skargi kasacyjnej
(art. 3984 § 1 k.p.c.), których wady nie podlegają naprawieniu, lecz skutkują
obligatoryjnym odrzuceniem skargi na podstawie art. 3986 § 2 lub 3 k.p.c.
Zgodnie z art. 3984 § 1 k.p.c. do konstrukcyjnych wymagań skargi kasacyjnej
należy oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono
zaskarżone w całości, czy w części (pkt 1), oraz zawarcie w niej wniosku o uchylenie
II CSKP 1032/23
8
lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia
i zmiany (pkt 3). Jeżeli skarżący objął zaskarżeniem jedynie część prawomocnego
orzeczenia sądu drugiej instancji, obowiązany jest dokładnie i jednoznacznie
wyartykułować, którą część orzeczenia (składającego się z określonych jednostek
konstrukcyjnych tekstu orzeczenia – punktów oznaczonych numerami lub literami
i tym podobne) obejmuje zaskarżeniem oraz jasno sprecyzować – korelujący
z zakresem zaskarżenia – wniosek kasacyjny. Jeżeli zatem w tej sprawie powodowie
objęli zakresem zaskarżenia jedynie część wyroku Sądu drugiej instancji, obowiązani
byli dokładnie i jasno wskazać, jaką część wyroku zaskarżyli oraz, stosownie do
wskazanego zakresu zaskarżenia, sformułować wniosek o uchylenie i przekazanie
sprawy w tej części do ponownego rozpoznania lub uchylenie i zmianę określonej
(zaskarżonej) części wyroku Sądu Apelacyjnego, czego nie uczynili. Wniosek
kasacyjny musi odpowiadać wskazanemu zakresowi zaskarżenia wyroku Sądu
drugiej instancji, albowiem determinuje zakres orzekania przez Sąd Najwyższy
i zakres dopuszczalnej ingerencji Sądu Najwyższego w prawomocne orzeczenie
sądu drugiej instancji (zob. postanowienie SN z 11 stycznia 2011 r., V CSK 272/10).
Skarga kasacyjna, w której wniosek kasacyjny nie odpowiada zakresowi
zaskarżenia, podlega odrzuceniu przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 3986 § 3
w zw. z art. 3984 § 1 pkt 3 k.p.c., bez wzywania do uzupełnienia tego braku, albowiem
nie jest rolą Sądu Najwyższego rekonstruowanie ustawowych wymagań
konstrukcyjnych skargi, które powinny być jednoznacznie w niej sformułowane
(zob. postanowienia SN: z 22 września 2006 r. I CSK 192/06; z 13 lipca 2007 r.,
V CSK 214/07, z 12 października 2007 r., V CSK 309/07, OSNC-ZD 2008, nr 3,
poz. 81; z 2 lipca 2009 r., III UZ 5/09). Taka sytuacja dotyczyła skargi kasacyjnej
powodów, co skutkowało jej odrzuceniem.
Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego nie są zasadne.
Chybiony jest zarzut skarżącego naruszenia przepisów postępowania,
tj. art. 278 w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. W myśl art. 278 § 1 k.p.c. o potrzebie
zasięgnięcia opinii biegłego rozstrzyga sąd. Opinia biegłego nie ma w sprawie
rozstrzygającego znaczenia i podlega ocenie, jak każdy środek dowodowy. Przepis
ten nie nakłada na sąd obowiązku dopuszczenia dowodu z opinii biegłego,
lecz określa przesłanki dopuszczenia takiego dowodu w sytuacji, gdy zgodnie
II CSKP 1032/23
9
z art. 6 k.c. i art. 232 zdanie pierwsze k.p.c. strona wnioskuje o jego przeprowadzenie,
zaś rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Ustawodawca celowo
użył w art. 278 § 1 k.p.c. sformułowania "może", podkreślając stosunkowo szeroki
margines swobody dla sądu rozpoznającego sprawę, który może ocenić,
czy w danym wypadku zachodzi potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii biegłego
(zob. wyrok SN z 6 lutego 2025 r., II CSKP 1965/22). W okolicznościach sprawy taka
potrzeba nie zachodziła, dlatego Sąd odwoławczy nie naruszył wskazanych
przepisów prawa procesowego.
Nie jest natomiast zrozumiałe powołanie się przez skarżącego na naruszenie
art. 233 § 1 k.p.c. Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą
być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy jest
związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia
(art. 39813 § 2 k.p.c.). W szczególności podstawą skargi nie może być naruszenie
233 § 1 k.p.c., tego rodzaju zarzut jest niedopuszczalny.
Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, trzeba podkreślić,
że problematyka, na którą powołuje się skarżący, była już przedmiotem wypowiedzi
Sądu Najwyższego. Rozwój orzecznictwa na temat tzw. „kredytów frankowych”
osiągnął swoje apogeum 25 kwietnia 2024 r., gdy doszło do powzięcia przez ten Sąd
uchwały w składzie całej Izby Cywilnej w sprawie III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,
poz. 118), mającej moc zasady prawnej ex lege (art. 87 ustawy o SN).
W powołanej uchwale Sąd Najwyższy podsumował dotychczasową linię
orzeczniczą, przyjmując że:
1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub
II CSKP 1032/23
10
część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne
roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.
4. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru
jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych
z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,
w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie
postanowieniami umowy.
5. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru
jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron
odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych
w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia
w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Odstąpienie od zasady prawnej przyjętej przez skład całej izby Sądu
Najwyższego jest zaś możliwe tylko przez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym
składzie (art. 88 ustawy o SN), co do dnia rozpoznawania skargi kasacyjnej
w niniejszej sprawie nie nastąpiło.
Zarzuty materialnoprawne podniesione w skardze kasacyjnej, w świetle
stanowiska wyrażonego w powyższej uchwale, nie mogły więc odnieść skutku
pożądanego przez skarżącego. Przyglądając się treści sformułowanych zarzutów
skargi kasacyjnej, trzeba bowiem wskazać, że ponieważ niektóre postanowienia
umowy łączącej strony niewątpliwie miały abuzywny charakter, nie było możliwości
jej dalszego trwania po wyeliminowaniu tych klauzul, czy zastąpienia
wyeliminowanych postanowień, tak jak i nie nastąpiło naruszenie prawa
materialnego co do sposobu rozliczenia stron. Rozstrzygnięcie Sądów meriti
dostrzega wynikające z tego konsekwencje i jest w tym zakresie poprawne.
Nie doszło więc w sprawie do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej
przepisów prawa materialnego.
Przedmiotem oceny postanowienia umowy z punktu widzenia jego
abuzywności jest treść normatywna danego postanowienia, a więc to, w jaki sposób
ukształtowano w nim prawa i obowiązki stron (zob. uzasadnienie uchwały
SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, i powołane tam
orzecznictwo). Bez znaczenia z tej perspektywy pozostają wskazywane przez
II CSKP 1032/23
11
skarżącego korzyści, które miałby osiągnąć kredytobiorca na skutek zawarcia
umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej zamiast kredytu złotowego.
Można przy tym zauważyć, że sporne postanowienia zostały ocenione jako
abuzywne nie ze względu na zastosowanie w umowie mechanizmu indeksacji,
ale ze względu na jego treść, polegającą na przyjęciu jednostronnych, niemożliwych
do zweryfikowania przez kredytobiorcę kryteriów ustalenia wysokości jego
świadczeń, jak również ryzyko kursowe w całości przerzucone na konsumenta,
o czym nie został on właściwie poinformowany.
Nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 w zw. z art. 75b ustawy
Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym od 26 sierpnia 2011 r. w zw. z art. 1
i art. 4 powołanej wyżej ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że oceny, czy postanowienie umowne jest
niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy
(zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).
Nowelizacja prawa bankowego z 29 lipca 2011 r. przyznała kredytobiorcom jedynie
dodatkowe uprawnienie do spłacania rat kredytu indeksowanego lub
denominowanego do waluty obcej bezpośrednio w tej walucie, co nie znaczy,
że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej formy spłaty, albo że wyłączyła
możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających
wymagań stawianych umowom kredytu w stosunkach z konsumentami
(zob. np. wyroki SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 324/22, i z 30 października 2024 r.,
II CSKP 2237/22).
Niezasadny jest także kolejny zarzut – wadliwej wykładni pojęcia „główne
świadczenia stron”. W aktualnym orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że klauzula
ryzyka walutowego i klauzula kursowa określają główne świadczenia stron
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (zob. np. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22,
i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, oraz tam przywoływane orzecznictwo
krajowe i unijne; zob. też wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19).
II CSKP 1032/23
12
Kolejne zarzuty skarżącego zmierzały do podważenia ustaleń Sądów obu
instancji co do wykonalności umowy i możliwości jej utrzymania w mocy pomimo
stwierdzenia abuzywności jej części postanowień. Także te zarzuty nie zasługiwały
na uwzględnienie.
Należy przede wszystkim stwierdzić, że uznanie postanowień określających
zasady przeliczania kwoty kredytu udzielonego w CHF na złote polskie oraz
uiszczanych spłat na walutę obcą za niedozwolone postanowienia umowne oznacza,
że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one strony powodowej. Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do
zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec
konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru
takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji
prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku
(zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15). Również
w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się stanowisko, że konsekwencją
stwierdzenia, iż dane postanowienie umowne ma charakter niedozwolony
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności
niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c.
zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np. uchwałę
SN z 29 czerwca 2007 r., III CZmbaP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87; uchwałę
składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz.
56;
a także wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,
II CSKP 978/22).
Aktualnie w orzecznictwie dominuje stanowisko, że wspomniana zasada
związania stron umową w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.) nie ma
zastosowania w razie uznania za niedozwolone postanowień umowy kredytu
indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu
waluty obcej. W takim wypadku, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale pełnego
składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w obowiązującym stanie
II CSKP 1032/23
13
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie
niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu
indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do możliwości
wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu
walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby wyliczeń
średniego kursu NBP. Poza tym nie można nie zauważyć, że nawet gdyby doszło do
wprowadzenia średniego kursu NBP dla franka szwajcarskiego, to zostałaby
rozwiązana kwestia wyłącznie spreadu walutowego, natomiast kluczowa jest
klauzula ryzyka kursowego, której takie działanie by nie wyeliminowało (zob. np.
wyroki SN z 12 września 2024 r., II CSKP 189/24, i z 19 grudnia 2024 r.,
II CSKP 243/24).
Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
przyjmuje się, że modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna
z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą Dyrektywy 93/13.
Przedsiębiorca, mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować
nieuczciwe praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną karą
byłoby zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez
wpływu na ważność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika
z ugruntowanego orzecznictwa tego Trybunału, zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy
mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, takie
uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego
w art. 7 Dyrektywy 93/13 (zob. np. wyroki TSUE: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10;
z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17).
Dodatkowo Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną
wskazuje, że skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego
przez kredytobiorcę może powodować znaczną nierówność praw i obowiązków stron
ze szkodą dla konsumenta. W ocenie Sądu Najwyższego, gdyby rzeczywiście
zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka,
to racjonalny kredytobiorca nie zdecydowałby się na kredyt powiązany z kursem
waluty obcej w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba że
II CSKP 1032/23
14
z okoliczności sprawy wyraźnie wynikałoby co innego. Poza tym, gdyby kredytujący
bank zamierzał w wystarczający sposób poinformować kredytobiorcę będącego
konsumentem o niebezpieczeństwach wynikających z długoterminowego kredytu
powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich
umów kredytowych, zdając sobie sprawę jako profesjonalista, że umowa taka może
zostać oceniona jako nieuczciwa (zob. np. wyrok SN z 29 października 2019 r.,
IV CSK 309/18). Kluczowa kwestia ryzyka kursowego została szeroko opisana m.in.
w powołanych wcześniej wyrokach Sądu Najwyższego, jak i w innych, np. wyrokach
z 29 maja 2024 r., II CSKP 1048/23, czy z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 514/23.
Chybione były również zarzuty skarżącego dotyczące standardu
informacyjnego wymaganego od banku przy zawieraniu rozważanego rodzaju umów.
Kwestia zakresu obowiązku informacyjnego banku wobec konsumenta w sposób
jednoznaczny została rozstrzygnięta w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej oraz Sądu Najwyższego. Do kwestii tej odniosły się Sądy obu instancji.
Uzupełniająco zatem należy wskazać, że z orzecznictwa tego wynika, iż konsument
musi mieć zapewnioną możliwość zrozumienia, do czego się zobowiązuje
(zob. wyrok TSUE z 18 listopada 2021 r., C-212/20), a ciężar dowodu, że klauzula
umowna w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 była jasna i zrozumiała spoczywa
na przedsiębiorcy (zob. wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19, C-782/19).
Jednocześnie wyjaśniono, że z art. 3 i 5 Dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l oraz
pkt 2 lit. b i d załącznika do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania
wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje
w sposób przejrzysty powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej,
a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł
przewidzieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tego faktu konsekwencje ekonomiczne” (zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13).
Bezpodstawny okazał się także ostatni z podniesionych zarzutów. Według
art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo bankowe bank obowiązany jest ogłaszać
w miejscu wykonywania czynności, w sposób ogólnie dostępny, między innymi,
stosowane kursy walutowe. W art. 5 ust. 2 pkt 7 tej ustawy do czynności bankowych
II CSKP 1032/23
15
zaliczono, wykonywane przez banki, prowadzenie skupu i sprzedaży wartości
dewizowych. W ocenie Sądu Najwyższego, nie można przyjąć, aby postanowienia
umowy kredytu odsyłające do kursu stosowanego przez bank były
odzwierciedleniem ogólnej normy, przewidującej prowadzenie skupu i sprzedaży
walut obcych oraz obowiązek ogłaszania ich kursów (zob. m.in. wyrok SN
z 22 sierpnia 2024 r., II CSKP 191/23).
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił
skargę kasacyjną pozwanego.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 100 k.p.c.
poprzez ich wzajemne zniesienie między stronami, mając również na uwadze
okoliczność, że skarga kasacyjna powodów została odrzucona.
Ewa Stefańska
Tomasz Szanciło
Krzysztof Wesołowski
(M.T.)
[r.g.]
