II CSKP 1/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
27 marca 2026 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 16 marca 2023 r., I ACa 776/22,
w sprawie z powództwa A.S. i R.S.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2700 (dwa
tysiące siedemset) zł, z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego
za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu
niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty, tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego.
Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Dariusz Zawistowski
[PG]
II CSKP 1/25
2
UZASADNIENIE
Powodowie A.S. i R.S. w pozwie skierowanym przeciwko Bank S.A. w W.
domagali
się
ustalenia,
że umowa kredytu budowlano-hipotecznego z dnia 22 kwietnia 2004 r. zawarta przez
nich z poprzednikiem prawnym pozwanego, tj. Bank1 S.A. w K. jest nieważna oraz
zasądzenia
kwoty
125 930,61
zł
wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 112 738,87 zł
od dnia 11 maja 2020 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 13 191,74 zł
od dnia 26 maja 2021 r. do dnia zapłaty.
Wyrokiem z 8 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim:
I. ustalił, że umowa kredytu budowlano-hipotecznego zawarta
w dniu 22 kwietnia 2004 r. pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym
pozwanego,
tj.
Bank1
S.A.
w
K.
jest nieważna; II. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę
125 930, 61 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 112 738,87 zł
od dnia 14 maja 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 13 191,74 zł
od dnia 2 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty; III. oddalił powództwo w pozostałym
zakresie; IV. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 7128 zł
tytułem kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 22 kwietnia 2004 r. powodowie
jako konsumenci zawarli z Bank1 S.A. w K. umowę kredytu budowlano-hipotecznego
w kwocie 50 169 CHF z przeznaczeniem na budowę
domu wolnostojącego, z 360 - miesięcznym okresem kredytowania. Integralną część
umowy stanowiły załączniki, w tym załącznik nr […] zawierający postanowienia
dotyczące kredytów walutowych, tj. oświadczenie kredytobiorców o świadomości
ryzyka zmiany kursu waluty i faktu, że ryzyko to będzie ponoszone przez nich oraz,
że kwota kredytu lub transzy kredytu wypłacona zostanie w złotówkach według kursu
kupna waluty kredytu obowiązującego w banku w dniu wypłaty kredytu lub transzy
II CSKP 1/25
3
kredytu, zaś spłata kredytu polega na przeliczeniu na złote po kursie sprzedaży
waluty kredytu obowiązującym w banku zgodnie z tabelą kursów walut
Bank S.A. ogłaszaną w siedzibie banku na koniec dnia. Powodowie podpisali
dokument o ryzyku wynikającym ze zmiany kursu waluty i oświadczyli,
że są świadomi ponoszenia przez nich tego ryzyka.
Tabela kursów walut obowiązująca w banku - kredytodawcy w chwili wypłaty
transzy kredytu/spłaty raty kredytowej nie odnosiła się do żadnych możliwych
do zweryfikowania przez powodów wskaźników. Postanowienia umowy
nie były ustalane indywidualnie z powodami, lecz były one stosowane przez
bank w obrocie powszechnym, w jednakowym brzmieniu i stanowiły wzorzec
w rozumieniu art. 384 k.c. Powodowie nie znali wysokości przeliczników względem
nich stosowanych ani zasad, według których bank-kredytodawca ustalał sposób
przeliczenia waluty przy wypłacie/spłacie kredytu. Bank dokonywał tej operacji mocą
własnej jednostronnej decyzji.
Dla powodów najważniejsza była wysokość raty, a kredyt we franku
szwajcarskim był dla nich jedyną możliwością. W czasie rozmów z pracownikami
banku nikt nie przedstawiał im wykresów, symulacji ani też nie mówił
jak może zmieniać się kurs waluty. Powód zapytał, czy może spłacać kredyt należną
kwotą CHF zakupionych przez niego we własnym zakresie, ale otrzymał odpowiedź
odmowną. Miał wpłacać PLN i jego obowiązkiem było zabezpieczenie na rachunku
bankowym odpowiedniej kwoty wystarczającej na spłatę miesięcznej raty, której
wysokość ustalał już bank.
W dniu 19 stycznia 2005 r. strony podpisały aneks nr […], w którym wskazano
m.in., że kwota kredytu wynosi 61 794,20 CHF.
Kredyt został wypłacony powodom w czterech transzach,
a to po 16 722,96 CHF 28 kwietnia 2004 r. i 26 czerwca 2004 r., 16 723,08 CHF
3 sierpnia 2004 r. i w kwocie 11 625,20 CHF 27 stycznia 2005 r. W okresie
od 25 maja 2004 r. do 30 kwietnia 2020 r. powodowie spłacili kwotę 175 878,07 zł.
Dnia 19 grudnia 2018 r. powodowie złożyli przeciwko pozwanemu w Sądzie
Rejonowym dla Warszawy-Woli w Warszawie wniosek o zawezwanie do próby
ugodowej kwoty 96 006,47 zł, ale przedstawiciel banku nie stawił się na wyznaczony
II CSKP 1/25
4
termin posiedzenia. Z kolei 23 kwietnia 2020 r. powodowie skierowali do pozwanego
wezwanie do zapłaty kwoty 112 738,87 zł.
Sąd Okręgowy kwalifikując zawartą przez strony umowę kredytu jako umowę
kredytu denominowanego w CHF wyjaśnił, że powodowie wykazali istnienie interesu
prawnego w żądaniu ustalenia nieważności tej umowy, gdyż rozstrzygnięcie
w tym zakresie ma znaczenie zarówno dla aktualnych, jak i przyszłych (możliwych),
ale obiektywnie prawdopodobnych stosunków prawnych oraz ich praw (sytuacji
prawnej). W dalszej kolejności Sąd pierwszej instancji, po przytoczeniu treści
art. 353¹ k.c. i art. 58 § 1 i 2 k.c. stwierdził, iż w przypadku tego typu kredytu
powodowie już na etapie jej zawierania powinni być odpowiednio poinformowani
przez kredytodawcę o zasadach związanych ze spłatą kredytu. Takich informacji
powodowie od kredytodawcy nie otrzymali, a umowa nie określała też wprost kwoty
podlegającej zwrotowi, gdyż każda rata była zależna od obowiązującej
w dniu jej spłaty tabeli kursu waluty. W ocenie Sądu a quo w świetle
art. 69 ust. 2 pkt 2 pr. bank. oznaczenie kwoty i waluty kredytu powinno obejmować
zarówno kwotę kredytu wypłaconego kredytobiorcy, jak i kwotę podlegającą
zwrotowi. Uzależnienie kwoty zwrotu kredytu od decyzji tylko jednej ze stron umowy,
w dodatku strony silniejszej względem drugiej strony - konsumenta, prowadzi
do wniosku, że od samego początku nie było obiektywnego mechanizmu, który
pozwoliłby ustalić świadczenie kredytobiorców w sposób niezależny od decyzji
kredytodawcy. Tym samym comiesięczny wymiar rzeczywistej spłaty
w PLN raty wyrażonej w CHF za każdym razem zależał od decyzji banku co do kursu
CHF. Takie postanowienie stanowi niedozwoloną klauzulę umowną w rozumieniu art.
385¹ § 1 k.c.
Sąd Okręgowy odwołał się również do przepisów dyrektywy Rady 93/13/EWG
z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podkreślając pierwszeństwo prawa unijnego
i konieczność dokonywania prounijnej wykładni obowiązujących przepisów. Zwrócił
też uwagę, że obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien
być wykonany przez kredytodawcę wobec konsumenta w sposób jednoznaczny
i zrozumiały, tak aby konsument, który nie posiada wiedzy ekonomicznej, wiedział,
II CSKP 1/25
5
że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu może spowodować, iż będzie on zmuszony
zwrócić kwotę wielokrotnie wyższą od tej, którą pożyczył, mimo regularnych
comiesięcznych spłat. W stanie faktycznym sprawy powodowie zostali pozbawieni
przez bank możliwości racjonalnego i świadomego podjęcia decyzji
o konsekwencjach zawarcia umowy w takim kształcie. W związku z tym w ocenie
Sądu pierwszej instancji istnieją podstawy do uznania spornej umowy kredytowej
za nieważną (na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c.
w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank.), ponieważ jej postanowienia pozwalały bankowi
kształtować wielkość zobowiązania powodów za pomocą ustalanej przez siebie
„Tabeli kursów walut”, zaś unieważnienie tej klauzuli umownej prowadziłoby
do zniknięcia (całkowitego zniesienia) ryzyka kursowego, gdy tymczasem klauzule
dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy i w konsekwencji
nie ma możliwości utrzymania tej umowy po wyeliminowaniu tych klauzul. W dalszej
kolejności Sąd a quo wskazał, że skoro powodowie wyrazili zgodę na przyjęcie przez
Sąd skutku nieważności umowy, to mogą oni dochodzić zwrotu wpłaconych
na rzecz pozwanego świadczeń wynikających z tej umowy, jako świadczeń
nienależnych w rozumieniu art. 410 § 2 k.c.
Sąd Okręgowy nie uznał za zasadny podniesiony przez pozwanego zarzut
przedawnienia. W kwestii rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia konsumenta
przeciwko bankowi o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy
kredytowej Sąd pierwszej instancji powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego
wyrażone w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, iż termin ten może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez
kredytobiorcę - konsumenta wiążącej decyzji co do sanowania niedozwolonej
klauzuli i co do akceptacji konsekwencji całkowitej nieważności umowy, ponieważ
dopiero wtedy można uznać, iż brak podstawy prawnej świadczenia
stał się definitywny.
Wyrokiem z 16 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację
pozwanego i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej
instancji oraz podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego odnośnie
II CSKP 1/25
6
do niedozwolonego charakteru postanowień umownych i ich skutków
dla bytu prawnego umowy kredytu. Sąd odwoławczy nie zaakceptował natomiast
stanowiska Sądu Okręgowego w zakresie, w jakim nieważność umowy kredytowej
została wywiedziona z art. 353¹ k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. oraz z art. 58 § 1 k.c.
w zw. z art. 69 pr. bank.
Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych naruszenia prawa materialnego
Sąd Apelacyjny wskazał, że pierwotna umowa kredytowa została zawarta 22 kwietnia
2004 r., a zatem przed przystąpieniem RP do UE (1 maja 2004 r.). W związku
z tym nie ma do niej zastosowania dyrektywa 93/13, natomiast dyrektywa
ta ma zastosowanie do aneksu do tej umowy z 19 stycznia 2005 r. Jednakże
w dacie zawarcia umowy kredytowej w jej pierwotnej postaci obowiązywał
już art. 385¹ i n. k.c., który został wprowadzony do krajowego porządku prawnego
ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów
oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny
(Dz. U. Nr 22, poz. 271) i miała ona na celu przedakcesyjne wdrożenie do polskiego
systemu prawnego dyrektywy 93/13. Dlatego też w ocenie Sądu ad quem mając
na uwadze także stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku
z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16 oraz konieczność zapewnienia jednolitej wykładni
przepisów k.c., znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie zarówno w okresie
przed wstąpieniem Polski do UE, jak i po tej akcesji, a także mając na względzie
zobowiązanie wynikające z art. 68 Układu Europejskiego ustanawiającego
stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami
Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, sporządzonego
w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U. z 1994 r., Nr 11, poz. 38)
oraz zobowiązanie do prowadzenia negocjacji akcesyjnych w dobrej wierze,
przy wykładni art. 385¹ i n. k.c. należy kierować się wskazówkami wynikającymi
z prawa unijnego oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że wobec konsumenckiego charakteru
przedmiotowej umowy kredytowej nie sposób było pominąć standardów ochrony
konsumentów, wynikającymi z norm zawartych w art. 76 Konstytucji RP, który
stanowi, że władze publiczne chronią konsumentów przed działaniami zagrażającymi
ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami
II CSKP 1/25
7
rynkowymi, zaś zakres tej ochrony określa ustawa. Z uwagi na istniejącą z natury
rzeczy nierównowagę informacyjną w stosunkach prawnych pomiędzy
konsumentami a przedsiębiorcami, art. 385¹ k.c., w kontekście norm
konstytucyjnych, należy interpretować jak najszerzej w celu zagwarantowania
konsumentowi właściwej ochrony prawnej. W konsekwencji Sąd drugiej instancji,
mając na względzie datę zawarcia umowy kredytu, stwierdził, że ocena zakresu
uprawnień powodów jako konsumentów w relacji z pozwanym bankiem powinna
uwzględniać szczególną ich ochronę wynikającą z porządku konstytucyjnego,
zaś do norm prawa unijnego oraz ich wykładni można odwoływać się jedynie
pomocniczo, a wspólnotowy dorobek prawny należy traktować jako wskazówkę
wykładniczą, tak aby interpretacja polskich przepisów, stanowiących implementację
dyrektywy 93/13, nie odbywała się w oderwaniu od prawa unijnego i od orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
Powołując się na stosowne orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd Apelacyjny
wyjaśnił, że w ramach oceny abuzywnosci postanowienia umownego decydujące
znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje dane postanowienie
i dla kogo jest korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie to kształtuje prawa
i obowiązki konsumenta. Ponadto Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestia
nieważności spornej umowy kredytowej nie powinna być wiązana wyłącznie
z niedozwolonym charakterem mechanizmu indeksacji ujętym w kontestowanych
postanowieniach umownych, ale także z abuzywnoscią „klauzuli ryzyka walutowego”
i ściśle z nią skorelowanej klauzuli indeksacyjnej, co implikowało konieczność
dokonania oceny sposobu realizacji przez kredytodawcę obowiązków
informacyjnych w stosunku do powodów i zweryfikowania, czy kredytodawca
umożliwił im określenie poziomu ryzyka kursowego, które wiązało się z przyjętym
w umowie mechanizmem ustalania wysokości świadczenia kredytobiorców w trakcie
wieloletniego wykonywania kontraktu. Zdaniem Sądu odwoławczego kredytodawca
nie wykazał, aby przedstawił powodom rzetelnie możliwość znacznych wahań kursu
waluty przyjętej za podstawę przeliczenia świadczenia, przy czym standard
informacyjny w obrocie konsumenckim nie jest pojęciem wprowadzonym
do krajowego porządku prawnego dopiero pod wpływem orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach kredytów waloryzowanych walutą
II CSKP 1/25
8
obcą, lecz wynika on już z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego
z dnia 21 kwietnia 2004 r., K 33/03, wydanego na tle wykładni art. 76 Konstytucji RP.
Według Sądu odwoławczego wprawdzie art. 385¹ k.c. nie przewiduje sankcji
nieważności, ale sytuacja prawna wynikająca ze stwierdzenia abuzywności klauzuli
umownej powinna być oceniana przez pryzmat możliwości dalszego obowiązywania
umowy, zwłaszcza przy przyjęciu, że klauzula abuzywna o treści objętej sporem
jest postanowieniem określającym główne świadczenie stron umowy i jej eliminacja
wpływa istotne na treść stosunku zobowiązaniowego, co powoduje konieczność
weryfikacji następstw prawnych utrzymania w mocy umowy w pozostałej części.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w obowiązującym systemie prawnym zarówno
na datę zawierania przedmiotowej umowy, jak i na chwilę orzekania, brak jest takich
regulacji, które pozwalałyby zastąpić zawarte w spornej umowie kredytowej
postanowienie o charakterze abuzywnym, powszechnie obowiązującymi przepisami
prawa, do których należy wskazany przez pozwanego art. 358 § 2 k.c., tym bardziej,
że przepis ten w obecnym kształcie wszedł w życie już po zawarciu przedmiotowej
umowy kredytu, a ponadto dotyczy wykonania zobowiązań, których przedmiotem
od samego początku była suma pieniężna wyrażona w walucie obcej, natomiast
umowa kredytowa z 22 kwietnia 2004 r. zakładała odwołanie do kursu waluty obcej
jedynie dla potrzeb jej waloryzacji, co uniemożliwia zastosowanie tego przepisu.
W takim stanie rzeczy Sąd ad quem zważywszy również na świadome
i konsekwentne żądania powodów (poinformowanych przez Sąd o konsekwencjach
takiego rozstrzygnięcia) wywodzonego z nieważności umowy, przyjął,
że brak jest podstaw do utrzymania umowy w mocy z pominięciem klauzul
walutowych.
Sąd drugiej instancji nie uwzględnił zgłoszonego przez pozwanego
w toku postępowania odwoławczego zarzutu zatrzymania. Przychylając
się do stanowiska, że umowa kredytu jest umową wzajemną w rozumieniu
art. 487 § 2 k.c. Sąd odwoławczy stwierdził, że warunkiem skorzystania przez
pozwanego z zarzutu zatrzymania jest wymagalność jego roszczenia, a tymczasem
pozwany bank nie doprowadził do stanu wymagalności swojej wierzytelności.
Poza tym zarzut zatrzymania może znaleźć zastosowanie tylko wówczas,
gdy świadczenia wzajemne stron nie są tożsame, natomiast w przypadku,
II CSKP 1/25
9
gdy obie strony są zobowiązane do spełnienia świadczeń pieniężnych, nie zachodzi
potrzeba zabezpieczenia spełnienie świadczenia wzajemnego, gdyż każdej stronie,
będącej nie tyko dłużnikiem, ale jednocześnie wierzycielem, przysługuje dalej idące
uprawnienie w postaci potrącenia wzajemnych wierzytelności, które prowadzi
do ich umorzenia. W tej sytuacji podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania
nastąpiło sprzecznie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa,
zwłaszcza, że powodowie zapłacili na rzecz pozwanego znacznie wyższą kwotę
od tej, która została im wypłacona jako kapitał kredytu.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji
w całości wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu
w Szczecinie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie
i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości. Zarzucił:
1) nieważność postępowania wskutek naruszenia art. 367 § 3 k.p.c.
w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 176 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie
praw człowieka i podstawowych wolności, poprzez rozpoznanie sprawy w składzie
1 sędziego w sytuacji gdy zgodnie z ustawą skład sądu przy rozpoznawaniu apelacji
to skład 3-osobowy; 2) naruszenie prawa materialnego, tj.: a) art. 56 k.c.
oraz art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. oraz art. 385² k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 7 tej dyrektywy
w zw. z art. 288 TFUE oraz art. 2, art. 53 i art. 54 Traktatu akcesyjnego
w zw. z art. 2 i art. 8 Konstytucji RP w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP przez
dokonanie w oparciu o traktatową zasadę skuteczności oraz kryteria zawarte
w art. 385¹ § 1 i 2 k.c. i art. 385² k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy
93/13 oceny abuzywności postanowień umowy kredytu hipotecznego
z dnia 22 kwietnia 2004 r. oraz analizy skutków ich ewentualnej abuzywności
w sytuacji, gdy umowa kredytowa zawarta została przed akcesją Polski do Unii
Europejskiej i w konsekwencji przed wprowadzeniem do polskiego porządku
prawnego regulacji dyrektywy 93/13 oraz traktatowej zasady skuteczności, która
warunkuje zakaz uzupełniania luk powstałych na skutek kontroli indywidualnej
postanowień umownych w sytuacji, gdy naczelną zasadą polskiego porządku
prawnego jest zasada niedziałania prawa wstecz, a co za tym idzie w dacie zawarcia
umowy kredytu, wobec braku związania zasadą skuteczności nie istniała jakakolwiek
II CSKP 1/25
10
przeszkoda do uzupełnienia luki umownej po stwierdzeniu abuzywności
jej postanowień; b) art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c.
w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. w zw. z art. 56 i art. 65 k.c. przez przyjęcie,
że na skutek eliminacji klauzul przeliczeniowych umowa kredytu hipotecznego
z 22 kwietnia 2004 r., ale również umowa kredytu w ujęciu abstrakcyjnym musi
upaść, podczas gdy przyjęcie obiektywnego kryterium oceny okrojonej
o kwestionowane zapisy umowy kredytu powinno prowadzić do wniosku,
że występują wszystkie elementy konstrukcyjne, niezbędne dla istnienia
zobowiązania kredytowego, a także jego wykonywania, zaś Sądy obu instancji
nie dokonały wykładni oświadczeń woli ani innych ustaleń faktycznych, które
pozwalałyby ustalić, że w przypadku braku klauzul przeliczeniowych strony
były gotowe (bądź nie) zawrzeć umowę w formie nadanej na skutek dokonanej
w toku postępowania kontroli pod kątem abuzywności i w konsekwencji zarówno
przez pryzmat formy umowy kredytu, jak również wykładni oświadczeń woli stron
Sądy obu instancji nieprawidłowo i dowolnie ustaliły skutek nieważności umowy
kredytu, co przekłada się na końcową treść wyroku; c) art. 358 § 2 k.c.
w zw. z art. 56 k.c. w zw. z art. 65 k.c. przez niezastosowanie art. 358 § 2 k.c.
dla określenia treści zobowiązania wynikającego z umowy kredytu co stanowiłoby
przejaw sprawiedliwego i zrównoważonego rozkładu praw i obowiązków stron
tej umowy, a nadto doprowadziłoby do zaradzenia niekorzystnym skutkom
unieważnienia umowy kredytu dla konsumenta poprzez zastosowanie kursu
średniego walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski (dalej: „NBP”);
d) art. 24 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku
Polskim, względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, przez
ich niezastosowanie, podczas gdy Sąd drugiej instancji, w sytuacji stwierdzenia
abuzywności klauzuli denominacyjnej, powinien był dążąc do utrzymania umowy
kredytu w mocy odwołać się do obowiązujących wzorców ustawowych, nakazujących
przyjęcie możliwości spłacania przez powodów zadłużenia w oparciu o średni kurs
CHF ustalony przez NBP co jest szczególnie uzasadnione w kontekście
pełnomocnictwa jakiego powodowie udzielili pozwanemu do obciążania rachunku
bankowego prowadzonego w PLN z tytułu zobowiązania wyrażonego w walucie
obcej, w konsekwencji powinny znaleźć zastosowanie zasady przeliczania określone
II CSKP 1/25
11
przez NBP, jako podmiot uprawniony na podstawie ustawy do organizowania
rozliczeń pieniężnych wynikających z konieczności ustalenia kursu złotego do walut
obcych; e) art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c. w zw. z art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.
przez uznanie, że skorzystanie z zarzutu zatrzymania gdy obydwie strony
są zobowiązane do spełnienia świadczeń pieniężnych nie jest dopuszczalne bowiem
nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia spełnienia świadczenia wzajemnego,
gdyż każdej ze stron przysługuje dalej idące uprawnienie - potrącenie wzajemnych
wierzytelności, a ponadto warunkiem skorzystania z zarzutu zatrzymania
jest uprzednia wymagalność roszczenia, w sytuacji gdy z przepisów nie wynika
konieczność uprzedniego wezwania do spełnienia świadczenia oraz nie wynika,
by możliwość skorzystania z oświadczenia o potrąceniu wierzytelności wyłączała
możliwość skorzystania z zarzutu zatrzymania, a sama zaś funkcja zarzutu
zatrzymania ma charakter obronny bowiem nie polega na dochodzeniu własnego
roszczenia ani na jego kompensowaniu z roszczeniem zasądzonym wyrokiem
na rzecz kredytobiorcy, w przeciwieństwie do zarzutu potrącenia i dokonywania takiej
czynności kompensacyjnej, a w konsekwencji gdyby Sąd Apelacyjny uwzględnił
zarzut zatrzymania, to doszedłby do wniosku, że skuteczne złożenie oświadczenia
o skorzystaniu przez pozwanego z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia
pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia co ostatecznie
powinno doprowadzić Sąd drugiej instancji do zmiany wyroku Sądu pierwszej
instancji poprzez oddalenie powództwa w części obejmującej żądanie zasądzenia
odsetek ustawowych za opóźnienie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Kolegialność składu orzekającego, będąca ugruntowaną zasadą
w postępowaniach odwoławczych, zapewnia wyższy standard kontroli odwoławczej,
pozwala bowiem na kształtowanie się decyzji w drodze dyskursu i ścierania
stanowisk, umacnia bezstronność, niezależność i niezawisłość orzekania
oraz zwiększa legitymację rozstrzygnięcia sądu w odbiorze społecznym,
a tym samym jest pożądana z punktu widzenia właściwej ochrony praw stron
i uczestników postępowania (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 1 lipca 2021 r.,
III CZP 36/20, OSNC 2021, nr 11, poz. 74 i powołane tam judykaty). W związku
z pandemią COVID - 19 ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych
II CSKP 1/25
12
rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem
COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
(dalej: „ustawa covidowa”), w wersji obowiązującej od 3 lipca 2021 r.
(por. art. 4 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania
cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1090), postanowiono,
że w czasie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii
ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania tego z nich, który
obowiązywał jako ostatni, w sprawach rozpoznawanych według przepisów k.p.c.
w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego,
z wyjątkiem spraw rozpoznawanych w składzie jednego sędziego i dwóch ławników;
prezes sądu mógł zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeśli
uznał to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość sprawy lub precedensowy
jej charakter (zob. art. 15 zzs¹ ust. 1 pkt 4, uchylony art. 28 pkt 2 ustawy
z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy -
Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego
oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1860). Na gruncie tych przepisów
w judykaturze Sądu Najwyższego wypowiedziano pogląd, że odstępstwo od zasady
kolegialności składu sądu odwoławczego nie jest równoznaczne z oczywistym
naruszeniem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (zob. uzasadnienie postanowienia
z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22). Ostatecznie w związku z licznymi
rozbieżnościami w orzecznictwie, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów
z 26 kwietnia 2023 r. - zasada prawna - III PZP 6/22, wyjaśnił, że rozpoznanie sprawy
cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym
na podstawie art. 15zzs¹ ust. 1 pkt 4 ustawy covidowej ogranicza prawo
do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ
nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji
RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.), przy czym
zastrzegł, że przyjęta w tej uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.
Z uwagi jednak na datę wydania zaskarżonego wyroku brak jest podstaw
do uwzględnienia zarzutu nieważności, opartego na braku dochowania wymogu
kolegialności składu orzekającego w drugiej instancji.
II CSKP 1/25
13
2. Sąd Odwoławczy trafnie wskazał, że ze względu na datę zawarcia spornej
umowy kredytowej (22 kwietnia 2004 r.) nie mają do niej wprost zastosowania
przepisy dyrektywy 93/13 oraz ich wykładnia dokonywana przez Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, natomiast ocena zakresu uprawnień powodów
jako konsumentów w relacji z pozwanym bankiem powinna uwzględniać szczególną
ich ochronę wynikającą z porządku konstytucyjnego, zaś do norm prawa unijnego
oraz ich wykładni można odwoływać się jedynie pomocniczo. Z uwagi jednak
na to, że strony zawarły 19 stycznia 2005 r. aneks nr […] do tej umowy kredytowej,
a zatem już po formalnym przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej (1 maja 2004 r.)
jego postanowienia podlegają przepisom dyrektywy 93/13 oraz ich wykładni
dokonywanej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Na podstawie
tego aneksu kwota kredytu została podwyższona o 11 625,20 CHF. W odniesieniu
więc do tej kwoty kredytu, tj. powyższej 50 169 CHF nie ulega wątpliwości,
że nie zasługują na uwzględnienie zarzuty kasacyjne eksponujące dopuszczalność
zastąpienia luki powstałej po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul przeliczeniowych
przepisami dyspozytywnymi, a także zarzuty kasacyjne, których przedmiotem
jest rozstrzygnięcie zgłoszonego przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym
zarzutu zatrzymania oraz rozstrzygnięcie o roszczeniu odsetkowym powodów.
Wprawdzie orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
ewoluowało na gruncie przepisów dyrektywy 93/13, jednak dla rozstrzygnięcie
niniejszej skargi kasacyjnej (w zakresie objętym powołanym wyżej aneksem
do umowy kredytowej) decydujące znaczenie ma aktualna wykładnia Sądu unijnego
przepisów tej dyrektywy.
W wyroku z 3 października 2019 r., C- 260/18, Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, należy interpretować
w ten sposób, że: - stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie,
spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które
się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze
ogólnym, przewidującym, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej
są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności
lub ustalonych zwyczajów (w tym kontekście Trybunał nawiązał do wskazanych
przez krajowy sąd pytający przepisów art. 56 i art. 354 k.c.), które nie stanowią
II CSKP 1/25
14
przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony
umowy wyrażą na to zgodę, a zatem możliwość zastąpienia abuzywnych
postanowień umownych, która stanowi wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą
dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal
obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona
do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających
zastosowanie, jeżeli strony wyraża na to zgodę i opiera się w szczególności na tym,
że takie przepisy nie zawierają nieuczciwych warunków; - nie stoi on na przeszkodzie
temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych
warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego
według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej
waluty, przyjął zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal
obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby
zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy; - stoi on na przeszkodzie
utrzymywaniu w umowie nieuczciwych warunków, jeżeli ich usunięcie prowadziłoby
do unieważnienia tej umowy, a sąd stoi na stanowisku, że takie unieważnienie
wywołałoby niekorzystne skutki dla konsumenta, gdyby ten ostatni nie wyraził zgody
na takie utrzymanie w mocy.
W kolejnym wyroku z 8 września 2022 r., C - 80/21, C - 81/21 i C - 82/21,
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu
nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między
konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność nie pociąga za sobą
nieważności tej umowy w całości, zastąpić ten warunek przepisem dyspozytywnym
prawa krajowego, a ponadto stoją na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie
z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku
umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów
tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, w związku z czym warunek
ten pozostaje, po usunięciu takich elementów, częściowo skuteczny, jeżeli takie
usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku, który ma wpływ na jego
istotę, czego zweryfikowanie należy do sądu odsyłającego.
II CSKP 1/25
15
W konsekwencji możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia
umownego, w tym typowych klauzul kursowych (odsyłających do tabel bankowych)
wchodzi w rachubę tylko, gdy, po pierwsze, po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa
nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa
krajowego, z tym, że wola stron umowy nie ma znaczenia; po drugie, całkowity
upadek umowy naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,
w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w chwili
zaistnienia sporu, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów
konsumenta oraz zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca
jest wola w tym przedmiocie konsumenta; i po trzecie, istnieje przepis dyspozytywny
albo przepis mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę,
który mógłby zastąpić wyłącznie niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając
utrzymanie umowy z korzyścią dla konsumenta. W sytuacji, gdy powyższe przesłanki
są spełnione klauzula abuzywna zostaje zastąpiona i umowa zostaje utrzymana
w mocy. Natomiast, gdy przesłanki zastąpienia nie są spełnione, umowa
jest w całości nieskuteczna, chyba że konsument wyrazi zgodę na niedozwolone
postanowienie, przywracając mu jednostronnie skuteczność (zob. też wyroki
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2017 r., C - 70/17,
C- 179/17, Abanca Corporation Bancaria SA, v. Albertowi Garcii Santosowi i Bankia
SA, v. Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i in. i z 3 października 2019 r., C - 260/18
Justyna Dziubak, Kamil Dziubak v. Raiffeisen Bank International AG oraz
z dnia 18 listopada 2021 r., C - 212/20).
W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść
konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających
zastosowania w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić,
czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają
konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach
krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga powstaje „w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób
sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby
dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału
II CSKP 1/25
16
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz
v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa).
Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno
pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień
poinformowania. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje,
że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis
bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw
i obowiązków stron, ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która
przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu,
czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy
mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak
równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM,
motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v.
Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r.,
C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).
Z art. 3 i 5 dyrektywy 93/13, a także z pkt 1 lit. j i l oraz pkt 2 lit. b i d załącznika
do tej dyrektywy wynika, że „do celów przestrzegania wymogu przejrzystości
zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa wskazuje w sposób przejrzysty
powody i specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej, a także związek między
tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach
dotyczących uruchomienia kredytu, tak aby konsument mógł przewidzieć, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tego faktu
konsekwencje ekonomiczne”. Zwrot „w innych warunkach” oznacza, że w momencie
zawarcia umowy, konsument powinien móc przewidzieć to, co będzie w momencie
spłaty poszczególnych rat miesięcznych. Ocena świadomości konsumenta
przy zawieraniu umowy jest możliwa jedynie w ramach kontroli incydentalnej,
a wszelkie wątpliwości co do spełnienia przez bank wymogu przejrzystości powinny
być interpretowane na korzyść konsumenta (zob. też uzasadnienie wyroku Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 kwietnia 2014 r., C - 26/13, sprawa Árpad
Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt).
II CSKP 1/25
17
W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują skutek
w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę,
mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy
kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca
nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku
do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych
negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków.
W celu zadośćuczynienia wymaganiu ich transparentności,
nie jest wystarczająca ogólna informacja przedsiębiorcy pozwalająca konsumentowi
na zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy
walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne
konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie
mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Konsument powinien być jasno
poinformowany, że podpisując umowę kredytu denominowanego w walucie obcej,
ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które
z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia
w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19,
C - 782/19, VP i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A
oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance S.A., Procureur
de la Republique oraz wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
W kwestii dopuszczalności skorzystania przez przedsiębiorcę w sporze
z konsumentem z zarzutu zatrzymania również wypowiadał się Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mianowicie w postanowieniu z 8 maja 2024 r.,
C - 424/22, Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez
instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi
na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez
tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej
II CSKP 1/25
18
konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono
od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające
ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego
zaofiarowania przez tego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości
świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie
wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.
Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, Trybunał stwierdził,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,
że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane
w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa
krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi
z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed sądem
oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego abuzywnego warunku, oraz że jest świadomy konsekwencji uznania
nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną. Z kolei
w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C- 28/22, Trybunał wyjaśnił, że w razie stwierdzenia
nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem,
konsument jest uprawniony do domagania się od przedsiębiorcy zwrotu świadczeń
spełnionych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy oraz odsetek za opóźnienie
od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania
tego zobowiązania, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu
tego świadczenia.
3. Jeśli zaś chodzi o umowę kredytu z 22 kwietnia 2004 r. w pierwotnej postaci,
to należy wyjść od tego, że mają do niej zastosowanie obowiązujące już wówczas
przepisy art. 385¹ § 1 i n. k.c., które zostały wprowadzony do kodeksu cywilnego
ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów
oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny,
i były wynikiem implementacji do polskiego porządku prawnego właśnie dyrektywy
93/13. Stanowiło to realizację powołanego przez Sąd drugiej instancji Układu
Europejskiego ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą Polską,
a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi. W art. 68 strony Układu
Europejskiego uznały, że istotnym warunkiem wstępnym integracji gospodarczej
II CSKP 1/25
19
Polski ze Wspólnotą jest zbliżanie istniejącego i przyszłego ustawodawstwa Polski
do istniejącego we Wspólnocie i Polska zobowiązała się do podejmowania wszelkich
starań w celu zapewnienia zgodności jej przyszłego ustawodawstwa
z ustawodawstwem Wspólnoty, m.in. w zakresie ochrony konsumentów
(zob. art. 69).
Należy wskazać, że również orzecznictwo Sądu Najwyższego w odniesieniu
do przepisów art. 385¹ § 1 i n. k.c. ewoluowało, ale dla rozstrzygnięcie niniejszej
skargi kasacyjnej (w zakresie postanowień umowy kredytowej z 22 kwietnia 2004 r.
w pierwotnej wersji) decydujące znaczenie ma aktualna wykładnia tego Sądu
przepisów art. 385¹ § 1 i n. k.c.
Stosownie do art. 385¹ § 1 i 3 k.c. postanowienia umowy zawieranej
z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego
prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając
jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień
określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli
zostały sformułowane jednoznacznie. Nieuzgodnione indywidualnie
są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego
wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca
umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.
Przepis ten odpowiada brzmieniu art. 3 ust. 1 i ust. 2 zd. 1 oraz art. 4 ust. 2
dyrektywy 93/13, zgodnie z którymi warunki umowy, które nie były indywidualnie
negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami
dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw
i obowiązków ze szkodą dla konsumenta, z tym że ocena nieuczciwego charakteru
warunków umowy nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji
ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów i usług, o ile te zostały
wyrażone prostym i zrozumiałym językiem. Warunki umowy zawsze zostaną uznane
za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej
i kontrahent nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały
przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy
standardowej.
II CSKP 1/25
20
W stanie faktycznym sprawy nie ulega najmniejszej wątpliwości, że sporne
postanowienia umowne, w tym klauzula przeliczeniowa i klauzula ryzyka
walutowego, nie były indywidualnie uzgadnianie z powodami.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwalifikacja świadczeń głównych
z perspektywy powołanego przepisu nie jest jednolita i przyjmowane są różne kryteria
wyróżnienia świadczeń podstawowych, aczkolwiek uwypukla się potrzebę
sytuacyjnej analizy łączącego strony stosunku prawnego i punktem wyjścia tej oceny
są w przeważającej mierze świadczenia należące do kategorii przedmiotowo
istotnych w ramach powstałego między stronami stosunku cywilnego. W części
orzeczeń, świadczenia podstawowe są identyfikowane wyłącznie z elementami
przedmiotowo istotnymi danego stosunku prawnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 8 czerwca 2004 r., I CK 635/03, niepubl., z dnia 8 listopada 2012 r.,
I CSK 49/12, OSNC 2013, nr 6, poz. 76 i z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14,
OSNC 2016, nr 9, poz. 105). W innych judykatach wskazuje się na różnice między
pojęciem essentialia negotii a postanowieniami określającymi główne świadczenia
stron (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2013 r., I CSK 313/12,
niepubl.). W tym nurcie lokuje się też wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 (niepubl.), w którym podkreślono, że główne
świadczenia umowne stron, to te które decydują o istocie związania stron
kontraktem, czyli o tym, co dla stron umowy jest najważniejsze. Ocena pojęcia
„świadczenia głównego” wymaga wąskiej interpretacji i powinna w tej materii
kierować się kryteriami obiektywnymi, a nie subiektywnymi, w kontekście
przeświadczenia stron umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, OSNC 2018, nr 7-8, poz. 79,
z dnia 2 kwietnia 2015 r., I CSK 257/14, niepubl. i z dnia 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17, niepubl.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że w kontekście
konstrukcji kredytów denominowanych do waluty obcej, świadczenia główne stron
w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. są definiowane przez postanowienia dotyczące
powiązanych ze sobą klauzul przeliczeniowych i klauzul ryzyka walutowego
(np. wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,
II CSKP 1/25
21
z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22, z 28 października 2022 r.,
II CSKP 910/22).
Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli
kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny
i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie
spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji
indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy
konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza
ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy,
wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).
W konsekwencji rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza
nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków
wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji
ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15,
OSNC - ZD 2017 , nr 1, poz. 9, z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14,
z 30 września 2015 r., I CSK 800/14 i z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).
Stosownie do art. 385² k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi
obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę
jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku
z umową obejmującą postanowienia będące przedmiotem oceny
(por. też art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13).
Sporna umowa kredytu została zawarta przed zmianą ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, dokonaną ustawą
z dnia 29 lipca 2011 r., którą wprowadzono uregulowania, iż umowa o kredyt
denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, powinna zawierać
szczegółowe zasady określenia sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut,
na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz
i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasady przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty
kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.), a także, iż w przypadku takich umów kredytu,
II CSKP 1/25
22
kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych bezpośrednio
w tej walucie (art. 69 ust. 3 pr. bank.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego w odniesieniu do kredytów zawieranych
przed tą nowelizacją prawa bankowego zostało już wyjaśnione, że dopuszczalne
jest zaciągnięcie zobowiązania kredytowego w walucie obcej z równoczesnym
zastrzeżeniem, że wypłata i spłata kredytu będzie dokonywana w walucie krajowej,
z tym że tego rodzaju zastrzeżenie dotyczy wyłącznie sposobu wykonania
zobowiązania, a zatem nie powoduje zmiany waluty wierzytelności
(zob. wyroki z 25 marca 2011 r., IV CSK 377/10 i z 29 kwietnia 2015 r.,
V CSK 445/14). Jednak mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, który
pozostawia bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi
obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera
jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy
w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą
niedozwoloną w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134,
z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18,
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Abuzywność klauzul ryzyka walutowego, wiąże się zasadniczo
z problematyką nieudzielenia konsumentowi przed zawarciem umowy kredytu
wystarczających informacji dotyczących zagrożeń związanych z ich zastosowaniem.
W uzasadnieniu powołanego już wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18,
Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko
związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego
oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka
wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje
to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, na nabycie
nieruchomości stanowiącej z reguły dorobek życia przeciętnego konsumenta,
mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności Banku
w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem,
tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej
II CSKP 1/25
23
umowy. Wystawiał on bowiem na nieograniczone ryzyko kursowe kredytobiorców,
którzy nie mieli zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotówkowego, czego
bank jako profesjonalista był świadom, oferując tego rodzaju produkt celem
zwiększenia popytu na swoje usługi. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy
obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany
w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły
posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju
kredytu jest bardzo ryzykowne.
Ponadto dla powodów jedyną możliwością było zaciągnięcie kredytu
waloryzowanego w CHF, a tymczasem zgodnie z art. 70 ust. 1 pr. bank., bank
uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy, przez którą
rozumie się zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach
określonych w umowie. Zważywszy na to, że zaciągnięty przez powodów kredyt,
ze względu na jego charakter, był obciążony znacznym ryzykiem walutowym,
koniecznym było zbadanie ich sytuacji finansowej pod kątem możliwości spłaty
kredytu w razie, gdyby kurs CHF wzrósł w stosunku do waluty krajowej, skutkując
wzrostem wysokości rat kredytowych i tym samym wzrostem ich obciążenia
finansowego, skoro powodowie uzyskiwali wynagrodzenie za pracę w złotówkach.
Wobec tego, nawet gdyby spłacali kredyt bezpośrednio w CHF, to i tak zmuszeni
byliby do wydatkowania PLN w celu zakupu CHF. W związku z czym, wzrost kursu
CHF w stosunku do PLN miał bezpośrednie przełożenie na sytuację ekonomiczną
powodów, zaś pozwany bank zawierając sporna umowę nie dokonał prospektywnej
analizy ich zdolności kredytowej.
Zgodnie z art. 385¹ § 2 k.c. niedozwolone postanowienie umowne nie wiąże
konsumenta, co uzasadnia jego bezskuteczność od samego początku, którą sąd
uwzględnia z urzędu (uchwała Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2007 r.,
III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, wyrok Sądu Najwyższego
z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13), z tym że abuzywność niektórych postanowień
umownych zawieranych z udziałem konsumentów, nie oznacza, że cała umowa
jest nieważna; strony są związane umową w pozostałym zakresie. Co prawda
art. 385¹ § 2 k.c. nie zawiera takiego zastrzeżenia, jak art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,
iż w razie abuzywności postanowień umownych umowa będzie nadal obowiązywała
II CSKP 1/25
24
w pozostałej części o ile będzie to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych
warunków, ale nie oznacza to, że na gruncie prawa krajowego (chodzi o wykładnię
tego przepisu bez uwzględnienia regulacji dyrektywnej 93/13 ze względu
na datę zawarcia takiej umowy) z uwagi na charakter i rodzaj abuzywności danego
postanowienia umownego zawsze możliwe będzie prawnie dalsze obowiązywanie
umowy po wyeliminowaniu z niej wadliwych postanowień, zwłaszcza gdy wadliwe
postanowienie umowne stanowi o istocie danej umowy, zaś zastąpienie
jej przepisem dyspozytywnym nie jest możliwe, gdyż takowych brak, względnie
jest to możliwe, ale prowadzić będzie do przekształcenia umowy, a w konsekwencji
do wypaczenia jej sensu i istoty.
Nie można dokonać wykładani umowy kredytowej na podstawie art. 65 k.c.
lub art. 56 k.c. w ten sposób, że po usunięciu z niej postanowień abuzywnych w celu
ustalenia zgodnego zamiaru stron co do zasad ustalenia kursu waluty
denominacyjnej, nastąpi odwołanie się do rynkowej wartości waluty waloryzacyjnej,
gdyż sprowadzałoby się to w istocie do modyfikacji klauzuli waloryzacyjnej,
a w konsekwencji do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania
do wartości rynkowej waluty denominacyjnej.
W wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy, odwołując
się też w uzasadnieniu do wcześniejszych wybranych judykatów Sądu Najwyższego
uznał, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej
klauzule kształtujące mechanizm indeksacji (stanowiące część mechanizmu
indeksacyjnego, określającego sposób oznaczenia kursu miarodajnego
dla przeliczenia walutowego) identyfikują główne świadczenie kredytobiorcy.
Za upadkiem takiej umowy przemawia także i to, że po wyeliminowaniu klauzul
kursowych w kredycie indeksowanym do waluty obcej, nie wiadomo, w jakiej
wysokości mają być spłacane raty, skoro były one wyrażone w walucie obcej,
co czyni umowę niewykonalną.
Tak samo sytuacja przedstawia się w odniesieniu do kredytu
denominowanego, gdyż wyłączenie niedozwolonych klauzul kursowych powoduje,
że umowa nie określa zasad ustalania kursów, według, których stosownie do natury
kredytu denominowanego, kwota kredytu wyrażona w walucie obcej miała
II CSKP 1/25
25
być przeliczona na walutę krajową, w której kredyt jest wypłacany, a raty kredytu
wyrażone w walucie obcej - przeliczane na walutę krajową, w której kredytobiorca-
konsument miał spłacać kredyt. W konsekwencji nie da się ustalić, czy kredytobiorcy
wypłacono odpowiednią sumę pieniężną w walucie krajowej, ani jaka powinna
być wysokość rat w złotówkach w poszczególnych terminach płatności, co także taką
umowę czyni niewykonalną.
W tych okolicznościach, skoro zawarta przez strony umowa kredytu obejmuje
postanowienia dotyczące klauzul kursowych (a zarazem przeliczeniowych),
mających charakter świadczeń głównych w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. 2 k.c.,
to nie można zgodzić się ze stanowiskiem pozwanego, że wyeliminowanie klauzuli
denominacyjnej, określającej jedynie mechanizm przeliczenia kwoty wypłaconego
kredytu i kwoty każdej ze spłacanych rat, spowoduje, że po stronie powódek nadal
aktualne pozostaje zobowiązanie do zwrotu kredytu wyrażonego w CHF,
z uzgodnionym oprocentowaniem zmiennym według stawki LIBOR 3M.
W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,
że wyeliminowanie ryzyka kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu
powiązanego z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją
umowy, że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze, co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul
utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe
co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok z 19 grudnia 2025 r.,
II CSKP 671/23 i powołane w jego uzasadnieniu judykaty).
Jeżeli zaś chodzi o problematykę skuteczności podniesienia zarzutu
zatrzymania na gruncie przepisów prawa krajowego, to aktualnie w orzecznictwie
Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że możliwość podniesienia zarzutu
potrącenia, jako dalej idącego w zestawieniu z prawem zatrzymania, wyłącza
potrzebę zgłoszenia zarzutu zatrzymania. Potrącenie realizuje m.in. funkcję
egzekucyjną prowadząc w drodze jednostronnej czynności potrącającego
i bez konieczności zaangażowania organów państwa do przymusowego
zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu i wówczas odpada potrzeba
oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty,
II CSKP 1/25
26
a także ryzyko niewypłacalności (zob. wyroki z 19 grudnia 2025 r., II CSKP 671/23
oraz z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 k.p.c.,
a o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c.
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 398²¹ k.p.c., przy uwzględnieniu § 2 pkt 6
w zw. z § 10 ust. 4 pkt. 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie
(jedn. tekst: Dz. U. z 2023, poz.1964). Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych
kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym znajduje
uzasadnienie w art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 19 ust. 1 i art. 31 ustawy
z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614) oraz przy uwzględnieniu
§ 2a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie
określenia brzmienia klauzuli wykonalności.
Władysław Pawlak
[PG]
[SOP]
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
