I ZI 34/23
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 lutego 2026 r.
SSN Marek Dobrowolski
Protokolant st. inspektor sądowy Mariusz Pogorzelski
przy udziale prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w Białymstoku i pełnomocnika objętego wnioskiem prokuratora, po
rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej w dniu
25 lutego 2026 r. wniosku Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko
Narodowi Polskiemu w Białymstoku z dnia 12 maja 2023 r., sygn. […], o zezwolenie
na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej prokuratora w stanie spoczynku X. Y.
za to, że:
jako funkcjonariusz państwa komunistycznego - podprokurator Wojskowej
Prokuratury Garnizonowej w [...], stosował represje wobec S. K. i H. K., w ten
sposób, że w dniu 23 grudnia 1981 r., w [...], obecnie woj. […], przekroczył swoje
uprawnienia, kierując do Sądu [...] Okręgu Wojskowego w [...]1 akt oskarżenia
przeciwko S. K. i H. K., w którym zarzucił im popełnienie wspólnie i w porozumieniu
przestępstwa z art. 48 ust. 2 dekretu o stanie wojennym za działanie nie
wyczerpujące znamion tego czynu, przy czym było to także poważne
prześladowanie obu tych pokrzywdzonych z powodu uznania ich za członków grupy
społecznej, sprzeciwiającej się ówczesnej władzy, tj. zbrodni komunistycznej i
przeciwko ludzkości z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18
grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu
na podstawie art. 135 § 5 a contrario ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o
prokuraturze
uchwalił:
I ZI 34/23
2
I. odmówić zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności
karnej prokuratora w stanie spoczynku X. Y. za czyn opisany we
wniosku Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w Białymstoku z dnia 12 maja 2023 r., sygn. […];
II. na podstawie art. 98 § 2 k.p.k. odroczyć sporządzenie
uzasadnienia uchwały;
III. kosztami postępowania obciążyć Skarb Państwa.
[M. T.]
UZASADNIENIE
Pismem z dnia 12 maja 2023 r., sygn. […], prokurator Oddziałowej Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku wniósł o
zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej prokuratora w stanie
spoczynku X. Y. za to, że:
jako funkcjonariusz państwa komunistycznego - podprokurator Wojskowej
Prokuratury Garnizonowej w [...], stosował represje wobec S. K. i H. K., w ten
sposób, że w dniu 23 grudnia 1981 r., w [...], obecnie woj. […], przekroczył swoje
uprawnienia, kierując do Sądu […] Okręgu Wojskowego w [...]1 akt oskarżenia
przeciwko S. K. i H. K., w którym zarzucił im popełnienie wspólnie i w porozumieniu
przestępstwa z art. 48 ust. 2 dekretu o stanie wojennym za działanie nie
wyczerpujące znamion tego czynu, przy czym było to także poważne
prześladowanie obu tych pokrzywdzonych z powodu uznania ich za członków grupy
społecznej, sprzeciwiającej się ówczesnej władzy, tj. zbrodni komunistycznej i
przeciwko ludzkości z art. 231 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy z dnia 18
grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu.
I ZI 34/23
3
W odpowiedzi na powyższe objęty wnioskiem prokurator wniósł o oddalenie
wniosku i umorzenie postępowania, podnosząc jednocześnie wątpliwości co do
statusu Izby Odpowiedzialności Zawodowej.
Na posiedzeniu jawnym w dniu 25 lutego 2026 r. prokurator Instytutu
Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w Białymstoku podtrzymał dotychczasowe stanowisko, wnosząc o
wydanie uchwały w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności
karnej prokuratora Prokuratury Rejonowej w […]. w stanie spoczynku X. Y.
Pełnomocnik objętego wnioskiem sędziego wniósł natomiast o nieuwzględnienie
żądania wnioskodawcy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej
prokuratora w stanie spoczynku X. Y. nie zasługiwał na uwzględnienie.
Weryfikacja przedłożonego materiału dowodowego - dokonana w kontekście
dostatecznie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przez prokuratora
przestępstwa opisanego we wniosku - prowadzi bowiem do uznania, iż wersja
wydarzeń zaprezentowana przez wnioskodawcę nie osiąga stopnia
uprawdopodobnienia wymaganego przez ustawodawcę w art. 135 § 5 ustawy z
dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (dalej powoływana jako ustawa
Prawo o prokuraturze).
Odnosząc się na wstępie do podnoszonej przez prokuratora w stanie
spoczynku w odpowiedzi na wniosek uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego
wskazać wymaga, iż utraciła swój walor normatywny, gdyż Trybunał Konstytucyjny
w wyroku z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, orzekł, że jest ona niezgodna z art. 179, art.
144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji,
art. 2 i art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o
ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Oznacza to, że wskazana
I ZI 34/23
4
uchwała została wyeliminowana z porządku prawnego, czego skutkiem jest to, że
od czasu wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie wiąże żadnego składu Sądu
Najwyższego. Zauważyć należy nadto, iż odsunięcie od orzekania danej grupy
sędziów stanowi ingerencję ustrojową, co może nastąpić tylko w drodze ustawy, na
co wprost wskazuje art. 176 ust. 2 Konstytucji RP, natomiast uchwała Sądu
Najwyższego nie jest powszechnym źródłem prawa i dlatego nie zastępuje ustawy
(art. 87 ust. 1 Konstytucji). W zakresie ewentualnych wątpliwości obwinionego co
do statusu Izby Odpowiedzialności Zawodowej wskazać nadto należy, że sędziowie
Sądu Najwyższego orzekający w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej Sądu
Najwyższego zostali wskazani przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w
oparciu o przepisy ustawy, która do tej pory nie została uznana za niezgodną z
Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej bądź prawem europejskim.
Przechodząc do meritum niniejszej sprawy przypomnieć wymaga, iż
materialna podstawa decyzji w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie prokuratora
do odpowiedzialności karnej jest w istocie tożsama z pojęciem użytym w art. 313 §
1 k.p.k. Na gruncie natomiast wykładni tego przepisu k.p.k. wskazuje się, że
wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów wymaga istnienia bardziej
rozbudowanej faktycznej podstawy, niż ta, która wystarcza do wszczęcia śledztwa
lub dochodzenia w rozumieniu art. 303 k.p.k. W orzecznictwie dyscyplinarnym Sądu
Najwyższego podkreśla się, że sformułowanie „dostatecznie uzasadnione
podejrzenie popełnienia przestępstwa” jest nieostre (niedookreślone), zatem ocena,
czy spełniona została opisana nim przesłanka, zawsze zależy od konkretnych
okoliczności sprawy (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego
z dnia 18 października 2004 r., sygn. SNO 40/04, OSNSD 2004, Nr 2, poz. 33).
Podejrzenie popełnienia przestępstwa musi być jednak w pełni uzasadnione,
nienasuwające żadnych istotnych wątpliwości ani zastrzeżeń, zarówno co do
popełnienia czynu jak i zaistnienia wszystkich znamion konkretnego typu
przestępstwa (zob. uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: z dnia 8
maja 2007 r., sygn. SNO 21/07, OSNSD 2007, poz. 38, z dnia 27 stycznia 2009 r.,
sygn. SNO 95/08, OSNSD 2009, poz. 24, z dnia 20 lipca 2011 r., sygn. SNO 32/11,
OSNSD 2011, poz. 41).
I ZI 34/23
5
Na kanwie niniejszego postepowania zasadniczym jest zatem
rozstrzygnięcie, czy objęty wnioskiem prokurator w stanie spoczynku, będący w
1981 r. podprokuratorem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w [...], wykroczył
intencjonalnie poza granice kontratypu działania w granicach uprawnień i
obowiązków służbowych prokuratora, a w razie wykazania takiego intencjonalnego
działania, czy stanowi to zbrodnię przeciwko ludzkości. W przypadku odpowiedzi
negatywnej zachodziłaby bowiem negatywna przesłanka procesowa w postaci
przedawnienia karalności przestępstwa z art. 231 § 1 k.k. uniemożliwiająca
prowadzenia postępowania karnego przeciwko prokuratorowi w stanie spoczynku
objętego wnioskiem.
Analiza przedłożonego przez wnioskodawcę materiału dowodowego
wskazuje, iż przyjęta w 1981 r. przez prokuratora w stanie spoczynku wykładnia
znamion przestępstwa z art. 48 ust. 2 dekretu o stanie wojennym, podczas jego
czynności służbowych w dniu 23 grudnia 1981 r., tj. skierowanie do Sądu […]
Okręgu Wojskowego w [...]1 aktu oskarżenia przeciwko S. K. i H. K., mieściła się w
granicach jego działania w ramach przewidzianych ustawą (przepisy ustawy z dnia.
14 kwietnia 1967 r. o Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz przepisy
k.p.k.).
Sam fakt sformułowania przez prokuratora nietrafnego bądź wadliwego
stanowiska procesowego nie może skutkować jego pociągnięciem do
odpowiedzialności karnej. Prokurator wykonując czynności procesowe, działa w
ramach uprawnień i obowiązków przewidzianych w obowiązujących przepisach
prawnych, a więc w warunkach kontratypu wyłączającego bezprawność czynu.
Jeżeli zatem nie mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową (np. doszło do
naruszenia fundamentalnych zasad normujących postępowanie karne oraz
kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do
odpowiedzialności karnej, prokurator dopuścił się innego przestępstwa w związku z
wykonywanymi czynnościami procesowymi, działania arbitralnego i pozbawionego
jakichkolwiek podstaw faktycznych i prawnych), dokonane przez prokuratora
czynności procesowe nie powinny być oceniane w płaszczyźnie prawno-karnej.
I ZI 34/23
6
Zważyć przy tym należy, iż kontroli merytorycznej czynności prokuratorskich
dokonuje ostatecznie sąd.
Działania prokuratora X. Y. nie wykraczały natomiast poza granice
przewidziane w obowiązujących wówczas przepisach prawnych i znajdowały
oparcie w poczynionych ustaleniach faktycznych. Decyzje procesowe podjęte przez
wyżej wymienionego nie były arbitralne, a postępowania respektowały zasady
obowiązujące w postępowaniu karnym oraz zasady odpowiedzialności karnej.
Obowiązujące wówczas przepisy nie zostały zastosowane dowolnie, natomiast
niewątpliwa represyjność ówczesnego ustawodawstwa tworzyła ramy działania
prokuratora, na których kształt nie miał on wpływu.
Czynności procesowe dokonane przez prokuratora X. Y. w sprawie mieściły
się w ramach obowiązujących wówczas przepisów oraz kierunków ich wykładni
formułowanych w doktrynie prawa karnego. Przyjęta w 1981 r. przez prokuratora
wykładnia znamion zarzucanych przestępstw, przeprowadzana w ramach
podejmowanych czynności służbowych, dokonana została granicach jego działania
w ramach przewidzianych ustawą (przepisy ustawy z dnia. 14 kwietnia 1967 r. o
Prokuraturze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz przepisy k.p.k.). X. Y.,
zajmując stanowisko podprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w [...],
realizował typowe dla tego stanowiska kompetencje. Wnioskodawca, prowadząc
wywód o historycznych realiach towarzyszących wprowadzonemu stanowi
wojennemu, w ramach których działało ówczesne sądownictwo i prokuratura, nie
wykazał, aby wskazane uwarunkowania polityczne oraz działania podejmowane
przez ówczesne władze partyjne i państwowe przełożyły się – w sposób nie
znajdujący oparcia w obowiązujących wówczas unormowaniach prawnych – na
konkretne działania podejmowane przez prokuratora. Szczególną uwagę zwraca
deficyt środków dowodowych w materiałach zgromadzonych w śledztwie,
odnoszących się do zapatrywań prokuratora na sytuację polityczną w Polsce w
latach 80-tych XX wieku, decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego, a także działań
podejmowanych przez aparat państwa komunistycznego wobec członków
związków zawodowych i przeciwników politycznych po 13 grudnia 1981 roku. Mimo
doniosłego znaczenia takich dowodów dla możliwości przypisania prokuratorowi
I ZI 34/23
7
popełnienia zbrodni przeciwko ludzkości, wnioskodawca nie wykazał się w tym
zakresie stosowną inicjatywą dowodową, chociażby w postaci dokonania oględzin i
sporządzenia zestawienia spraw o charakterze politycznym prowadzonych przez
prokuratora.
Mając na uwadze, iż za zbrodnię przeciwko ludzkości może być uznany tylko
taki czyn, który stanowi element szerszego zachowania, wpisującego się
w rozległe lub systematyczne, zorganizowane działanie organów lub
funkcjonariuszy państwa bądź innej organizacji, skierowane przeciwko określonej
grupie (społeczności) ludzkiej, uznać należy zatem, iż materiał zaoferowany przez
wnioskodawcę nie wskazuje na dostatecznie uzasadnione podejrzenie, iż objęty
wnioskiem, będący wówczas podprokuratorem Wojskowej Prokuratury
Garnizonowej w [...], prowadząc postępowanie przeciwko oskarżonym podejmował
decyzje procesowe wbrew zgromadzonemu materiałowi dowodowemu, traktując
oskarżonych jako przeciwników politycznego ówczesnej władzy. Ze
zgromadzonych dowodów nie wynika także co najmniej aprobował lub tolerował
skierowane przeciwko tym osobom działania, jako element masowych represji
wobec osób krytycznie nastawionych do władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
W zaprezentowanej natomiast w części motywacyjnej wniosku argumentacji, mimo
niewątpliwej złożoności czynu z art. 3 ustawy o IPN, wnioskodawca nie wykazał, iż
zachowanie objętego wnioskiem prokuratora nosiło uprzednio wspomniane
znamiona tego przestępstwa. Za takową nie sposób uznać powołanych rozważań o
charakterze stricte teoretycznym i doktrynalnym, które - wobec ogólności rozważań
- nie mogą wpłynąć pozytywnie na ocenę dostateczności uzasadnienia popełnienia
czynu zabronionego.
Problematycznie rysuje się również kwestia ustalenia jego świadomego
udziału we wspomnianych uprzednio prześladowaniach, jak również towarzyszącej
mu umyślności w postaci bezpośredniego zamiaru o charakterze kierunkowym. W
piśmiennictwie wskazuje się bowiem, iż „działanie sprawcy jest umieszczone w
pewnym kontekście, z którego istnienia musi on zdawać sobie sprawę. Razem z
powstaniem w umyśle sprawcy świadomości tego kontekstu dochodzi do
wytworzenia się zamiaru bezpośredniego obejmującego znamiona określonego
I ZI 34/23
8
czynu” (zob. T. Iwanek, Zbrodnia ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości w
prawie międzynarodowym, Warszawa 2015, s. 193 i powołana tam literatura).
Trudno nadto, bez narażenia się na powierzchowność i dowolność, formułować
kategorycznych ocen o aprobowaniu masowych represji wobec przeciwników
politycznych lub osób krytykujących decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego
wyłącznie w oparciu o „wiedzę notoryjną” bądź sam fakt wykonywania czynności
prokuratorskich w okresie PRL.
W załączonym do wniosku wyroku Sądu Najwyższego o uwzględnieniu
rewizji nadzwyczajnej, której zasadność oparto na kwestii publikacji dekretu z dnia
12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, nie wskazano nadto, by w toku
postępowania przeciwko oskarżonemu doszło do naruszenia przepisów
kształtujących uprawnienia podejrzanego i oskarżonego. Wskazać na marginesie
należy, iż w postępowaniu rewizyjnym badaniu podlega prawidłowość
prawomocnego wyroku kończącego postępowanie sądowe, a zatem tego rodzaju
rozstrzygnięcie, które jest wydawane w warunkach pełnego i niebudzącego
wątpliwości przekonania sądu orzekającego o winie oskarżonego. Tymczasem
podstawą zarzutu stawianego prokuratorowi jest skierowanie aktu oskarżenia, która
to czynność - w świetle obowiązujących wówczas przepisów - wymagały
mniejszego stopnia uprawdopodobnienia popełnienia przez sprawcę przestępstwa
niż jednoznaczne i nie pozostawiające wątpliwości przekonanie sądu
rozstrzygającego wyrokiem kwestię poniesienia przez sprawcę odpowiedzialności
karnej. Zważyć należy, iż stanowisko procesowe prokuratora zawarte w akcie
oskarżenia podlega rozpatrzeniu przez sąd i jest niejako propozycją określonego
rozstrzygnięcia. Czynności procesowe, dokonane przez prokuratora X. Y. w ramach
śledztwa podejmowane były w warunkach, w których przekonanie o popełnieniu
przestępstwa nie musiało być pełne, przy czym czynności te w żaden sposób nie
przesądzały o winie podejrzanego/oskarżonego. Nie można zatem czynić
założenia, że skoro Sąd Najwyższy po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej
ostatecznie rozstrzygnął o uniewinnieniu, to czynności podejmowane w jego
sprawie na etapie postępowania przygotowawczego przez prokuratora objętego
wnioskiem były bezprawne. Jednoczesnego odnotowania wymaga również, że
wyrok rewizyjny został wydany po dokonaniu fundamentalnych zmian w obszarze
I ZI 34/23
9
ustroju państwa oraz towarzyszącym im zmian w sferze praw i wolności
obywatelskich, a gruntowne przemodelowanie porządku ustrojowego oraz zmiana
systemu aksjologicznego, na którym zasadzał się ten porządek, w oczywisty
sposób musiały rzutować na dokonaną przez Sąd Najwyższy.
Nie sposób w prosty sposób zastosować do prawnokarnej oceny działań
(mających postać czynności procesowych) podejmowanych przez X. Y. jako
podprokuratora w sprawie podejrzanych w zupełnie odmiennym porządku prawno-
ustrojowym. Fakt uniewinnienia oskarżonych mocą wyroku rewizyjnego nie jest
miarą bezprawności działania prokuratora wnoszącego akt oskarżenia, którego
ostatecznej oceny podejmował w tym zakresie organ sądowy.
Mając w polu widzenia przedstawione okoliczności, Sąd Najwyższy odmówił
wyrażenia zgody na pociągnięcie prokuratora w stanie spoczynku X. Y. do
odpowiedzialności karnej.
[M. T.]
[r.g.]
