I USKP 55/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 listopada 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący)
SSN Leszek Bielecki
SSN Robert Stefanicki (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania A. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 25 listopada 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 11 czerwca 2024 r., sygn. akt III AUa 2550/20,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania oraz
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
(J.K.)
UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie w decyzji z dnia
30 stycznia 2022 r. stwierdził, że A. S. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 3 listopada 2014 r. do 21 stycznia 2016
I USKP 55/25
2
r., od 20 stycznia 2017 r. do 25 września 2017 r. i od 25 września 2018 r. oraz
dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 3 listopada 2014 r. do 31 maja 2015 r.,
od 3 sierpnia 2015 r. do 21 stycznia 2016 r., od 20 stycznia 2017 r. do 25 września
2017 r. i od 25 września 2018 r. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność
gospodarczą.
Sąd Okręgowy w Tarnowie wyrokiem z dnia 20 lipca 2020 r. oddalił odwołanie
A. S. od zaskarżonej decyzji z dnia 30 stycznia 2022 r. Rozstrzygnięcie zostało
poprzedzone ustaleniami, z których wynikało, że od 3 listopada 2014 r. odwołująca
posiada uprawnienie do prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej: „Z.1”
A. S. w B. w oparciu o wpis do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności
Gospodarczej. Przeważającym przedmiotem tej działalności gospodarczej jest
działalność usługowa związana z zagospodarowaniem terenów zieleni (Polska
Klasyfikacja Działalności - PKD 81.30.Z). Jako przedmiot prowadzonej działalności
zgłoszono również sprzedaż detaliczną kwiatów, roślin, nasion, nawozów, żywych
zwierząt domowych, karmy dla zwierząt domowych prowadzoną w
wyspecjalizowanych sklepach (PKD 47.76.Z) oraz działalność agentów i brokerów
ubezpieczeniowych (PKD 66.22.Z). Odwołująca nie zgłaszała zawieszenia
wykonywania działalności gospodarczej. W marcu 2014 r. odwołująca uczestniczyła
w szkoleniach dla osób ubiegających się o wykonywanie czynności agencyjnych,
zakończonych stosownymi egzaminami. Od 3 listopada 2014 r. zgłosiła się do
obowiązkowych ubezpieczeń społecznych: ubezpieczenia emerytalnego, rentowego
oraz wypadkowego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej,
również do objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym od dnia
3 listopada 2014 r. Za listopad 2014 r. odwołująca zadeklarowała podstawy wymiaru
na ubezpieczenia społeczne (w tym na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) w
wysokości 470,40 zł, za grudzień 2014 r. w wysokości 504 zł, za miesiące od stycznia
2015 r. do sierpnia 2015 r. w wysokości 525 zł miesięcznie, za wrzesień 2015 r. w
wysokości 9.897,50 zł, a za października 2015 r. w wysokości 487,26 zł.
W dniu 5 grudnia 2014 r. odwołująca jako agent podpisała trzy umowy
agencyjne z ubezpieczycielami na wykonywanie czynności pośrednictwa
ubezpieczeniowego.
I USKP 55/25
3
W dniu 24 grudnia 2014 r. odwołująca zawarła związek małżeński z P. W..
Mąż odwołującej od dnia 1 sierpnia 2008 r. posiada uprawnienie do prowadzenia
działalności gospodarczej: „W.” w B.. Przeważającym przedmiotem tej działalności
jest pozostała działalność wspomagająca usługi finansowe, z wyłączeniem
ubezpieczeń i funduszów emerytalnych (PKD 66.19.Z). Jako przedmiot prowadzonej
działalności zgłoszono również działalność agentów zajmujących się sprzedażą
towarów różnego rodzaju (PKD 46.19.Z), sprzedaż detaliczną prowadzoną przez
domy sprzedaży wysyłkowej lub Internet (47.01.Z), pozostałą sprzedaż detaliczną
prowadzoną poza siecią sklepową, straganami i targowiskami (PKD 47.99.Z),
działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych (66.22.Z), pozostałą działalność
wspomagającą ubezpieczenia i fundusze emerytalne (66.29.Z), działalność
związaną z zarządzaniem funduszami (66.30.Z) i pozostałą działalność
wspomagającą prowadzenie działalności gospodarczej, gdzie indziej
niesklasyfikowanej (82.99.Z).
Spółka U. S.A. z siedzibą w W. nawiązała współpracę z P. W., który w ramach
tej umowy wykonywał czynności agencyjne, w tym za pomocą innych osób, z którymi
nawiązywał współpracę. Osoby te przystępowały do umowy o współpracy zawartej z
U. S.A. w określonym zakresie. Odwołująca przystąpiła do umowy o współpracy
zawartej pomiędzy Spółką a jej partnerem w październiku 2015 r. Rozwiązanie tej
umowy wraz z dokumentem przystąpienia nastąpiło we wrześniu 2019 r. Wobec
powyższego to partner wypłacał wynagrodzenie odwołującej, a nie Spółka.
Zgodnie z treścią umowy podnajmu części lokalu użytkowego z dnia 25
sierpnia 2014 r. P. W. - najemca lokalu położonego w B. przy ul. […], składającego
się z 6 pomieszczeń o łącznej powierzchni 60 m2 oddał odwołującej w podnajem
jedno pomieszczenie w lokalu o powierzchni 12 m2. Adres powyższy został
zgłoszony w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej jako stałe
miejsce wykonywania działalności gospodarczej przez odwołującą. W tym lokalu
odwołująca zamieszkiwała na co dzień. Zgodnie z treścią umowy użyczenia na cele
prowadzenia działalności gospodarczej z dnia 25 sierpnia 2014 r. P. W. oddał w
bezpłatne używanie odwołującej drewnianą wiatę o powierzchni 20 m2 w B. na
działce nr [...]. W tej wiacie znajdował się sprzęt ogrodniczy. Adres ten nie został
zgłoszony w listopadzie 2014 r. jako miejsce wykonywania działalności gospodarczej
I USKP 55/25
4
przez odwołującą. Dopiero w listopadzie 2015 r. odwołująca zgłosiła w Centralnej
Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej dodatkowe miejsce prowadzenia
działalności w B. na działce nr [...]. Odwołująca wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych o wypłatę zasiłku opiekuńczego z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej od 28 października 2015 r. A. S. otrzymała następujące wypłaty
świadczeń z ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej: w okresie od 28 października 2015 r. do 4 listopada 2015 r. zasiłek
opiekuńczy, w okresie od 5 listopada 2015 r. do 21 stycznia 2016 r. zasiłek
chorobowy, w okresie od 22 stycznia 2016 r. do 19 stycznia 2017 r. zasiłek
macierzyński, w okresie od 20 stycznia 2017 r. do 25 września 2017 r. zasiłek
chorobowy, w okresie od 26 września 2017 r. do 24 września 2018 r. zasiłek
macierzyński, w okresie od 25 września 2018 r. do 14 października 2018 r. zasiłek
opiekuńczy, w okresie od 15 października 2018 r. do 11 lipca 2019 r. zasiłek
chorobowy. W okresie od 11 lipca 2019 r. odwołująca złożyła roszczenie o wypłatę
kolejnego zasiłku macierzyńskiego.
Decyzją z dnia 8 grudnia 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył
postępowanie wszczęte w sprawie podlegania przez odwołującą ubezpieczeniom
społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od 3 listopada
2014 r. Decyzją z dnia 8 stycznia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził,
że A. S. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą niemająca
ustalonego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, dla której podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie
niższa niż 30% kwoty minimalnego wynagrodzenia, podlega dobrowolnie
ubezpieczeniu chorobowemu od 1 lipca 2015 r. do 2 sierpnia 2015 r. Sąd Okręgowy
w Tarnowie wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2016 r., (sygn. akt IV U 174/16), zmienił
zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż A. S. jako osoba prowadząca
pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu
chorobowemu w okresie od 1 lipca 2015 r. do 2 sierpnia 2015 r. Od wyroku tego nie
wywiedziono apelacji i orzeczenie to uprawomocniło się z dniem 6 czerwca 2016 r.
Odwołująca została zgłoszona do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w
okresach: od 3 listopada 2014 r. do 31 maja 2015 r., od 3 sierpnia 2015 r. do 21
I USKP 55/25
5
stycznia 2016 r., od 20 stycznia 2017 r. do 25 września 2017 r. oraz od 25 września
2018 r.
W ramach działalności gospodarczej odwołująca miała zajmować się
projektowaniem i sprzedażą roślin, ale nie posiadała podpisanych umów ani
kontraktów z innymi przedsiębiorcami na realizowane przez siebie usługi.
Odwołująca wystawiła jedną fakturę na sprzedaż roślin do ogrodu w dniu 21 listopada
2014 r. dla brata P. W.. Z tytułu działalności ogrodniczej odwołująca nie realizowała
żadnych umów. W ramach prowadzonej działalności gospodarczej odwołująca
zgłosiła do ubezpieczenia zdrowotnego zleceniobiorcę A. G. w okresach od 28
grudnia 2015 r. do 29 lutego 2016 r. i od 27 września 2018 r. do 29 czerwca 2019 r.,
który zgodnie z przekazanymi dokumentami rozliczeniowymi, nie otrzymał żadnego
wynagrodzenia z tego tytułu, nie wykonywał żadnych czynności w ramach umowy
zlecenia, pozostając w gotowości do pracy.
Od 22 stycznia 2016 r. do 19 stycznia 2017 r. i od 26 września 2017 r. do 24
września 2018 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej
odwołująca nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym
i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z uwagi na
przebywanie na zasiłku macierzyńskim wypłacanym z ubezpieczenia chorobowego.
W 2017 r. przychód odwołującej z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej wyniósł 3.411,29 zł, koszty uzyskania przychodów 3.851,51 zł, a strata
440,22 zł. Przychód z innych źródeł (świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego) w 2017 r. wyniósł 97.306,81 zł. W 2018 r. przychód z innych źródeł
(świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego) wyniósł 83.071,92 zł.
Głównym źródłem utrzymania odwołującej nie były więc przychody z prowadzenia
działalności gospodarczej, ale świadczenia z ubezpieczenia społecznego, które
zostały przez nią pobrane w wysokości 340.772,37 zł brutto i 279.431,37 zł netto.
Sąd Okręgowy powołał się na art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1 ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (aktualnie tekst
jednolity; Dz.U. z 2025 r., poz. 350, dalej też jako „ustawa systemowa”), zgodnie z
którym obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu oraz
wypadkowemu podlegają osoby fizyczne, które prowadzą pozarolniczą działalność.
Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą obejmowane są
I USKP 55/25
6
ubezpieczeniem chorobowym na ich wniosek (art. 11 ust. 2 ustawy). Stosownie do
art. 13 pkt 4 tej ustawy, obowiązek ubezpieczeń powstaje od dnia rozpoczęcia
wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z
wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na
podstawie art. 36aa oraz przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo
przedsiębiorców. Obowiązek ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą
działalność gospodarczą wynika z faktycznego prowadzenia tej działalności.
W konsekwencji obowiązkowi ubezpieczeń społecznych podlega osoba faktycznie
wykonująca działalność, a nie osoba jedynie figurująca w ewidencji działalności
gospodarczej na podstawie uzyskanego wpisu, która działalności tej nie prowadzi
(nie wykonuje).
Sąd Okręgowy wskazał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe nie
wykazało, aby w spornych okresach ubezpieczona faktycznie prowadziła działalność
gospodarczą. Rozpoczęcie prowadzenia przez nią działalności gospodarczej nie
było działaniem przemyślanym pod względem organizacyjnym, technicznym,
ekonomicznym, finansowym, marketingowym i handlowym, tym bardziej że jak
wynika z ustalonego stanu faktycznego, odwołująca nie miała zawartych żadnych
umów z kontrahentami, gdy chodzi o działalność ogrodniczą, zaś w trakcie rzekomo
prowadzonej przez nią działalności w zakresie ogrodnictwa wystawiła tylko jedną
fakturę dla brata swojego męża. Według Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy
nie potwierdził, aby aktywność odwołującej była zarobkową działalnością
prowadzoną w sposób zorganizowany, ciągły i w celach zarobkowych, zgodnie z
art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej
(obowiązującej do 29 kwietnia 2018 r.).
Decyzją z dnia 8 stycznia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził
co prawda, że w okresie od 1 lipca 2015 r. do 2 sierpnia 2015 r. odwołująca podlega
dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej, ale wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2016 r., w sprawie sygn. akt IV U
174/16, Sąd Okręgowy w Tarnowie zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że
ustalił, iż A. S. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie
podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od 1 lipca 2015 r. do 2
I USKP 55/25
7
sierpnia 2015 r. Orzeczenie to jest w niniejszej sprawie wiążące na podstawie art.
365 § 1 k.p.c.
W 2017 r. odwołująca odnotowała stratę z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej w kwocie 440,22 zł. Jej przychód w tym roku z innych źródeł, a
mianowicie świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego wyniósł
97.306,81 zł. W 2018 r. przychód z innych źródeł (świadczeń pieniężnych z
ubezpieczenia społecznego) uplasował się zaś na poziomie 83.071,92 zł. Głównym
źródłem utrzymania odwołującej nie były więc przychody z prowadzenia działalności
gospodarczej, ale świadczenia z ubezpieczenia społecznego, które zostały przez nią
pobrane w wysokości 340.772,37 zł brutto i 279.431,37 zł netto. Uzyskane dochody
nie pozwoliły odwołującej na opłacenie składek na ubezpieczenia społeczne, a więc
generowały stratę z działalności gospodarczej. Odwołująca nie prowadziła zatem
działalności w sposób ciągły. Od 22 stycznia 2016 r. do 19 stycznia 2017 r. i od 26
września 2017 r. do 24 września 2018 r. z tytułu prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej odwołująca nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu z uwagi na przebywanie na zasiłku macierzyńskim wypłacanym z
ubezpieczenia chorobowego. Odwołująca po niespełna roku od daty deklarowanej
jako data rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej, udała się na opiekę,
a później korzystała z zasiłku chorobowego w związku z pierwszą ciążą. Po okresie
urlopu macierzyńskiego, po raz drugi udała się na zwolnienie chorobowe w związku
z ciążą. Mąż odwołującej w toku postępowania prowadzonego przed Zakładem
Ubezpieczeń Społecznych oświadczył, że w ramach działalności gospodarczej,
odwołująca miała zajmować się projektowaniem i sprzedażą roślin, ale nie posiadała
podpisanych umów ani kontraktów z innymi przedsiębiorcami na realizowane przez
siebie usługi. Jak wynika z akt sprawy, odwołująca wystawiła jedną fakturę na
sprzedaż roślin do ogrodu w dniu 21 listopada 2014 r. dla brata P. W.. Z tytułu
działalności ogrodniczej odwołująca nie realizowała żadnych umów. Zgłoszony do
ubezpieczeń zleceniobiorca A. G. w okresach od 28 grudnia 2015 r. do 29 lutego
2016 r. i od 27 września 2018 r. do 29 czerwca 2019 r. nie wykonywał zaś żadnej
pracy.
I USKP 55/25
8
Mając na uwadze poczynione w sprawie ustalenia, Sąd pierwszej instancji
doszedł do przekonania, że działalność gospodarcza odwołującej nie była
nastawiona na cele zarobkowe, a jedynie na posiadanie tytułu do ubezpieczenia oraz
prawa do wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Działalność
gospodarcza odwołującej nie miała charakteru zarobkowego i nie była też
wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Według Sądu pierwszej instancji, na
ustalenia te nie mogły wpłynąć także okoliczności, że odwołująca w dniu 5 grudnia
2014 r. jako agent podpisała trzy umowy agencyjne z ubezpieczycielami na
wykonywanie czynności pośrednictwa ubezpieczeniowego. W zakresie ubezpieczeń
odwołująca wykonała pewne czynności, jednak miały one charakter incydentalny, nie
sposób przyjąć, aby działania te były działalnością realizowaną w sposób ciągły, co
stanowi jeden z konstytutywnych elementów działalności gospodarczej. W ocenie
Sądu pierwszej instancji analiza zgromadzonych w sprawie dowodów prowadzi do
wniosku, że działania podejmowane przez odwołującą w spornych okresach nie
charakteryzowały się stałością, ciągłością i zorganizowaniem. Wobec tego
domniemanie wynikające z wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności
Gospodarczej nie potwierdziło, iż począwszy od dnia 3 listopada 2014 r. odwołująca
faktycznie prowadziła działalność gospodarczą, stanowiący tytuł do objęcia jej
ubezpieczeniami społecznymi w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 oraz art. 13
pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz dobrowolnym
ubezpieczeniem chorobowym (art. 11 ust. 2 tej ustawy).
Sąd Apelacyjny w Krakowie rozpoznając apelację A. S. wywiedzioną od
wyroku Sądu Okręgowego mając na względzie zawarte w apelacji zarzuty dotyczące
zakresu postępowania dowodowego przeprowadzonego w postępowaniu
pierwszoinstancyjnym, uznał za konieczne uzupełnienie postępowania dowodowego
w zakresie wnioskowanym przez apelującą oraz informacji przekazanych przez
Komisję Nadzoru Finansowego w piśmie z dnia 23 lutego 2024 r. i przez A. sp. z
o.o. w W. w piśmie z dnia 28 lutego 2024 r. – tj. zestawienie wypłaconych
miesięcznych prowizji na rzecz odwołującej w okresie trwania umowy agencyjnej od
5 grudnia 2014 r. do 25 stycznia 2016 r., zestawienie wypłaconych miesięcznych
prowizji na rzecz C. sp. z o.o. od grudnia 2014 r. do stycznia 2016 r., czyli z okresu
trwania umowy agencyjnej zawartej przez odwołującą.
I USKP 55/25
9
Sąd Apelacyjny na skutek zarzutów apelacyjnych wskazujących, że
odwołująca prowadziła także działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży
ubezpieczeń majątkowych i ubezpieczeń na życie, których Sąd Okręgowy nie
uwzględnił, uzupełnił postępowanie dowodowe. Sąd drugiej instancji ustalił, że
odwołująca w okresie od listopada 2014 r. do sierpnia 2015 r. oraz od października
2015 r. zadeklarowała podstawę wymiaru składek w wysokości 30% kwoty
minimalnego wynagrodzenia za pracę, a we wrześniu 2015 r. podstawę wymiaru
składek w maksymalnej wysokości 9.897,50 zł. W okresie od 28 października 2015 r.
wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o wypłatę zasiłku
opiekuńczego i zasiłku chorobowego. Ubezpieczona składając w dniu 3 sierpnia
2015 r. w organie rentowym dokument wyrejestrowania z dobrowolnego
ubezpieczenia chorobowego od dnia 1 maja 2015 r., wiedziała, że jest w ciąży.
Wyrejestrowania z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na okres 3 miesięcy
odwołująca dokonała w tym celu, aby zgłaszając się po ustaniu ubezpieczenia z
maksymalną podstawą wymiaru składek za jeden miesiąc, to jest za wrzesień 2015 r.,
uzyskać od dnia 28 października 2015 r. roszczenie o wypłatę zasiłku opiekuńczego,
zasiłku chorobowego, a w dalszej kolejności zasiłku macierzyńskiego od tej
maksymalnej podstawy.
Decyzją z dnia 8 grudnia 2015 r. organ rentowy umorzył postępowanie
administracyjne wszczęte w sprawie podlegania ubezpieczeniom społecznym przez
odwołującą z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie
od 3 listopada 2014 r. Podstawą umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego
było złożenie przez odwołującą m.in. dokumentów dotyczących przychodu
ubezpieczonej z działalności gospodarczej w okresie od stycznia do października
2015 r. na podstawie zestawienia księgi przychodów i rozchodów za ten okres.
Ze złożonego przez odwołującą w tamtym postępowaniu zestawienia (zał. 7 w aktach
administracyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, karta 429 akt sprawy)
wynikało, że odwołująca miała uzyskiwać przychody z działalności gospodarczej na
poziomie od 3.800 zł w styczniu 2015 r. do 16.200 zł w październiku 2015 r.
Na skutek zobowiązania Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 lipca 2023 r.
odwołująca w ślad za pismem procesowym z dnia 10 sierpnia 2023 r. złożyła do akt
sprawy księgę przychodów i rozchodów za okres prowadzenia działalności
I USKP 55/25
10
gospodarczej od listopada 2014 r. do stycznia 2022 r., to jest do momentu
zawieszenia działalności gospodarczej, wskazując w tym piśmie kwoty przychodów
uzyskanych z działalności gospodarczej za poszczególne lata. Podatkowa księga
przychodów i rozchodów była odtwarzana przez odwołującą na skutek dokonanej
przez nią korekty rozliczeń.
W piśmie tym nie wskazywano, że twierdzenie odwołującej o odtwarzaniu
księgi podniesione zostało dopiero na skutek poczynionych przez Sąd Apelacyjny
ustaleń, że wpisy w tej księdze za rok podatkowy 2015 nie zgadzają się z kwotami
przychodów za ten rok wskazanymi w zaświadczeniu z Księgi Przychodów i
Rozchodów (zał. 7) złożonym w poprzednim postępowaniu, dotyczącym podlegania
dobrowolnym ubezpieczeniom chorobowym. Jednocześnie odwołująca dopiero w
piśmie datowanym na 18 kwietnia 2024 r. dokonała tzw. czynnego żalu, tj. na
podstawie art. 16 § 1 kodeksu karnego skarbowego zawiadomiła Naczelnika Urzędu
Skarbowego w B. o popełnieniu przez nią czynu zabronionego polegającego na tym,
że w zeznaniu rocznym PIT 36 za 2015 r. błędnie podała kwoty przychodów, kosztów
oraz dochodu wynikających z prowadzenia działalności gospodarczej. W piśmie tym
odwołująca poinformowała również, że w dniu 18 kwietnia 2024 r. wywiązała się z
zaległych zobowiązań, dokonując korekty rozliczenia rocznego PIT 36 za 2015 r.
zwiększającej dochody z działalności gospodarczej w zakresie ogrodnictwa oraz
składając potwierdzenia przelewów kwot za usługi ogrodnicze, których do tej pory (tj.
przez 5 lat) nie uwzględniono w zeznaniu podatkowym.
Odwołująca figurowała w rejestrze agentów jako agent ubezpieczeniowy
działający pod firmą „Z.” wyłącznie na rzecz Towarzystwa Ubezpieczeń S.A. od 5
stycznia 2015 r. do 3 marca 2016 r. oraz na rzecz Towarzystwa Ubezpieczeń [...]1
S.A. w okresie od 18 grudnia 2014 r. do 3 marca 2016 r. na podstawie numeru licencji
[...]. Pozostałe czynności agencyjne odwołująca wykonywała jako osoba fizyczna,
figurując w rejestrze agentów jako osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne,
w imieniu agentów ubezpieczeniowych na rzecz zakładów ubezpieczeń: W., Z., U.
S.A., A.1 sp. z o.o., P. sp. z o.o., A.2 sp. z o.o., w okresach od lipca 2010 r. do grudnia
2021 r. W okresie od stycznia 2015 r. do grudnia 2015 r. odwołująca z tytułu
działalności gospodarczej w zakresie ubezpieczeń w ramach umów zawartych w dniu
5 grudnia 2014 r. z Towarzystwem Ubezpieczeń [...]1 S.A., Towarzystwem
I USKP 55/25
11
Ubezpieczeń S.A. i C. sp. z o.o. w K. uzyskała przychód w kwocie 4.539,83 zł, w
okresie listopada i grudnia 2015 r. w trakcie korzystania z zasiłków opiekuńczych i
chorobowych. Na zobowiązanie Sądu Apelacyjnego z dnia 22 marca 2024 r.
odwołująca nie wskazała, które z szeregu faktur przedłożonych przez nią do akt
sprawy dotyczyły wykonywania działalności agenta ubezpieczeniowego w ramach
działalności gospodarczej pod nazwą „Z.1”.
Sąd zwrócił uwagę, że zgodnie z § 4 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra
Finansów z dnia 27 grudnia 2018 r. w sprawie prowadzenia rejestru pośredników
ubezpieczeniowych oraz udostępniania informacji z tego rejestru (t.j. Dz.U. z 2022 r.
poz. 2040), pośrednikowi ubezpieczeniowemu oraz osobie wykonującej czynności
agencyjne, organ nadzoru nadaje jeden niepowtarzalny numer wpisu w rejestrze.
Tym numerem z rejestru może posługiwać się wyłącznie pośrednik ubezpieczeniowy
oraz osoba fizyczna wykonująca w imieniu agenta czynności agencyjne, którym
został nadany. Agent ubezpieczeniowy, który pośredniczy w zawieraniu umów na
rzecz wielu zakładów ubezpieczeń, legitymuje się w każdym z tych zakładów tym
samym numerem wpisu. Odwołująca na dokumentach ubezpieczeniowych
posługiwała się pieczątką A. S., z numerem licencji Komisji Nadzoru Finansowego
[...] przypisanym przez Komisję Nadzoru Finansowego P. W. w ramach działalności
W..
W ocenie Sądu Apelacyjnego dowody przedłożone do akt sprawy przez
odwołującą dotyczące korekty zeznania podatkowego za 2015 r., 2018 r., są
niewiarygodne. Postępowanie odwołującej, która podawała przed Sądem pierwszej
instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym nieprawdziwe informacje co do
przychodów z działalności gospodarczej za 2018 r., a także za 2015 r., nie pozwalają
na danie wiary jej zeznaniom. Odwołująca do akt sprawy przedłożyła kilkadziesiąt
faktur VAT i rachunków, które - jak podnosiła także w toku postępowania
apelacyjnego - miały świadczyć o wykonywaniu przez nią czynności w zakresie
prowadzenia działalności ubezpieczeniowej, jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego
miało to na celu nierzetelne wykazywanie faktu prowadzenia działalności
gospodarczej, lecz w istocie rzeczy wyłącznie wprowadzenie w błąd Sądu co do
rzeczywistych rozmiarów działalności odwołującej w zakresie sprzedaży
ubezpieczeń. Postępowanie dowodowe, według Sądu, wykazało, iż odwołująca w
I USKP 55/25
12
ramach tej działalności mogła wykonywać czynności agencyjne wyłącznie na rzecz
jednego Towarzystwa, a nie jak wynikało to z faktur VAT i zestawień prowizji, na
rzecz szeregu innych podmiotów.
Sąd odwoławczy uznał, że z zebranych dowodów wynikało również, że
odwołująca szereg czynności z zakresu sprzedaży ubezpieczeń wykonywała jako
pełnomocnik swojego przyszłego męża P. W., na pieczątce posługując się jego
numerem licencji, co było równoznaczne z naruszeniem obowiązujących przepisów
dotyczących działalności ubezpieczeniowej. Wynika to jednoznacznie z pisma
przedłożonego przez Komisję Nadzoru Finansowego, jak i zeznań świadka M. L..
Sąd podkreślił, że odwołująca niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy (do złożenia
przez Komisję Nadzoru Finansowego pisma z 23 lutego 2024 r.) podawała, iż
wszystkie wykazane fakturami VAT (złożono kilkadziesiąt dokumentów w tym
zakresie) umowy były umowami zawieranymi przez nią w ramach działalności
ubezpieczeniowej. Tymczasem w ramach działalności ubezpieczeniowej odwołująca
mogła wykonywać czynności agencyjne wyłącznie na rzecz Towarzystwa. Co do
przychodów za 2015 r. Sąd zauważył, że złożona do akt sprawy za pismem z dnia
10 sierpnia 2023 r. księga przychodów i rozchodów zawierała odmienne kwoty
przychodów (mniejsze, a za okres od października 2015 r. żadne) w porównaniu do
kwot wskazanych w zestawieniu złożonym w postępowaniu o podleganie
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Dopiero po zwróceniu uwagi na tą
rozbieżność przez Sąd Apelacyjny w toku rozprawy, odwołująca dokonała korekty
zeznania PIT — 36 za 2015 r. wraz ze złożeniem tzw. czynnego żalu, zaś Naczelnik
Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie z uwagi na przedawnienie karalności.
Sąd odwoławczy zaznaczył, że odwołująca powoływała się na szereg umów
o współpracy w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego m.in. z U. S.A., A.1 sp. z
o.o. mających jej zdaniem potwierdzać prowadzenie przez nią działalności
gospodarczej. Jednakże w ocenie Sądu Apelacyjnego w świetle informacji Komisji
Nadzoru Finansowego z dnia 23 maja 2024 r. wynikało, że w ramach działalności
gospodarczej odwołująca mogła prowadzić działalność ubezpieczeniową wyłącznie
na rzecz TU, wszelkie twierdzenia odwołującej trzeba uznać za niewiarygodne. W
ocenie Sądu Apelacyjnego zaoferowane przez odwołującą dowody z zeznań
świadków, przeprowadzone w postępowaniu apelacyjnym również nie potwierdziły
I USKP 55/25
13
prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży ubezpieczeń.
Reasumując, Sąd wskazał, że dowody przedstawione przez odwołującą nie mogły
wykazać prowadzenia przez nią takiej działalności. Sąd Apelacyjny podzielił,
dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę materiału dowodowego, z której wynikało, że
odwołująca nie wykazała prowadzenia działalności gospodarczej, także w zakresie
usług ogrodniczych wywiódł, że działania podejmowane przez odwołującą w
spornym okresie w żaden sposób nie pozwalają na przyjęcie, iż odwołująca działała
w sposób stały, zorganizowany i ciągły, z nastawieniem na osiąganie zysku,
natomiast jej rzeczywistym „źródłem utrzymania” w spornym okresie były
świadczenia pobierane z ubezpieczenia społecznego, które zostały ustalone od
zadeklarowanej przez nią wysokiej podstawy wymiaru składek. Odwołująca, dla
której prowadzenie usług ogrodniczych miało być zasadniczym elementem
działalności gospodarczej, nie miała podpisanych umów z przedsiębiorcami
dotyczących usług, które sama oferowała. Okazała jedną tylko fakturę VAT z dnia 21
listopada 2014 r. dotyczącą sprzedaży roślin ogrodowych na rzecz brata swojego
męża. W toku postępowania apelacyjnego odwołująca przedłożyła do akt sprawy
rachunek sprzedaży Nr [...] dokumentujący zakup przez odwołującą od P. W. 400
sztuk drzewek i krzewów za kwotą 3.900 zł, Sąd jednak nie uznał, aby takie
jednorazowe zdarzenie miało świadczyć o podejmowaniu przez odwołującą
czynności w sposób ciągły i zorganizowany, skoro brak jest dowodów na
wykorzystanie zakupionych roślin w celach związanych z prowadzeniem działalności
gospodarczej. Także zaoferowane przez odwołującą w postępowaniu apelacyjnym
dowody z zeznań świadków nie podważają oceny Sądu Okręgowego, że odwołująca
w zakresie usług ogrodniczych i sprzedaży roślin można mówić jedynie o
incydentalnym realizowaniu czynności przez odwołującą, co nie odpowiada
konstruktywnym cechom działalności gospodarczej. Podstawą do powstania
obowiązku ubezpieczenia społecznego z mocy art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jest faktyczne
wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 13 pkt 4 tej ustawy), czyli
rzeczywiste podjęcie i prowadzenie działalności zarobkowej, wykonywanej w sposób
zorganizowany i ciągły, w celu zarobkowym. W ocenie Sądu Apelacyjnego
uzupełnione postępowanie dowodowe jednoznacznie wykazało, że podniesione
I USKP 55/25
14
przez apelującą zarzuty okazały się chybione i w konsekwencji nie mogły prowadzić
do podważenia zaakceptowanego przez Sąd Okręgowy stanowiska organu
rentowego, że odwołująca nie wykazała faktycznego prowadzenia działalności
gospodarczej, a zatem nie powstał po stronie odwołującej tytuł do podlegania
ubezpieczeniom społecznym.
Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że z karty ciąży prowadzonej przez
Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w B. wynika, że odwołująca
zadeklarowała, iż ostatnią miesiączkę miała w dniu 10 kwietnia 2015 r., a zatem w
dacie dokonywania korekt wyłączających ją na okres trzech miesięcy (od czerwca
2015 r. do sierpnia 2015 r.) z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego oraz przed
podniesieniem wysokości składki ubezpieczeniowej we wrześniu 2015 r. do kwoty
maksymalnej, miała jednoznaczną wiedzę co do tego, że jest w ciąży. Znamienne
jest przy tym, że odwołująca od początku prowadzenia działalności gospodarczej
deklarowała podstawę wymiaru składek na minimalnym poziomie, a wyłącznie we
wrześniu 2015 r. zadeklarowała maksymalną podstawę wymiaru.
W rzeczywistości Sąd Apelacyjny stwierdził, że odwołująca założyła
działalność gospodarczą, aby uzyskać środki na dofinansowanie, które w istocie
zużyła na zakup sprzętu i roślin do podsadzenia na działce mieszczącej się obok
działki, na której wybudowała wraz z P. W. dom (podobną działalność „L.” w tym
czasie założył także partner (obecnie maż) odwołującej P. W., prawdopodobnie
korzystając także z podobnego dofinansowania. Odwołująca nie przedłożyła - poza
zakupem sprzętu i drzewek na potrzeby rozliczenia z organem finansującym zużycie
środków z dofinansowania działalności ogrodniczej - żadnych dowodów
potwierdzających prowadzenie działalności w tym zakresie. Z Księgi Przychodów i
Rozchodów za 2014 r. wynika, że odwołująca dokonała w dniu 20 listopada 2014 r.
zakupu sadzonek (za kwotę 2.600 zł), a 21 listopada 2014 r. i 8 grudnia 2014 r.
sprzedaży drzewek (za kwotę 1.000 zł) i choinek (za kwotę 5.500 zł). Tymczasem na
zobowiązanie Sądu na rozprawie 7 lutego 2024 r. do złożenia wszystkich faktur
dotyczących zakupu i sprzedaży roślin w ramach działalności ogrodniczej, w tym
faktury VAT sprzedaży P. W. roślin, odwołująca w dniu 27 lutego 2024 r. dołączyła
fakturę VAT z 4 listopada 2014 r. (nieujętą w Księdze Przychodów i Rozchodów za
2014 r.), z której wynika nabycie przez nią za kwotę 3.900 zł od P. W. 400 sztuk
I USKP 55/25
15
drzewek i krzewów, oraz fakturę VAT z 9 grudnia 2014 r. (nieujętą w Księdze
Przychodów i Rozchodów za 2014 r.) na zakup z przedsiębiorstwa T. ziemi
ogrodniczej na kwotę 132,48 zł. Powyższe po raz kolejny wskazuje, że w Księdze
Przychodów i Rozchodów złożonej przez odwołującą nie zawarto rzeczywistych
wpisów co do przychodów i wydatków działalności gospodarczej, wobec czego wpisy
w Księdze Przychodów i Rozchodów w tym zakresie są niewiarygodne. W świetle
złożonych bowiem za pismem z 27 lutego 2024 r. faktur, odwołująca byłaby po raz
trzeci zobowiązana do zawiadomienia Urzędu Skarbowego o nieprawidłowych
rozliczeniach podatku, tym razem za 2014 r.
Sąd Apelacyjny wskazał, że odwołująca w taki sposób przestawiła
okoliczności związane z działalnością gospodarczą, połączone ze złożeniem przez
nią kilkudziesięciu dokumentów (faktur, dokumentów dotyczących działalności
ubezpieczeniowej, zestawień prowizji z tytułu działalności ubezpieczeniowej z
kilkunastu towarzystw ubezpieczeniowych), które miały wywołać mylny obraz
prowadzenia tej działalności, sprzeczny przy tym z informacją z Komisji Nadzoru
Finansowego oraz z przedłożonymi przez samą odwołującą danymi z księgi
przychodów i rozchodów. Pomijając takie zachowanie odwołującej, którego Sąd nie
ocenia pod względem etycznym, odwołująca (obecnie pracująca jako kurator sądowy)
przedstawiła kilkadziesiąt dokumentów, które miały potwierdzać szeroko zakrojoną
działalność gospodarczą w zakresie ubezpieczeń, gdy tymczasem wedługbSądu,
dokumenty te dotyczyły czynności podejmowanych przez nią na rzecz lub w imieniu
jej partnera P. W., ewentualnie innych, niezwiązanych z jej działalnością, podmiotów.
Zdaniem Sądu drugiej instancji, przy tak szerokiej działalności
ubezpieczeniowej odwołującej, wykonywanej jednak poza działalnością
gospodarczą Z.1, jako zasadniczą jawi się praca (czy też współpraca) odwołującej
przy działalności gospodarczej jej partnera (obecnego męża) P. W. (którego
numerem licencji posługiwała się odwołująca, wystawiając dokumenty
ubezpieczeniowe), nie zaś prowadzenie przez nią własnej działalności, w tym - jak
twierdziła - działalności ubezpieczeniowej.
W ocenie Sądu Apelacyjnego działania takie, jak podejmowane przez
odwołującą niniejszej w sprawie, usprawiedliwiają wniosek, że celem tych działań
było uwiarygodnienie twierdzenia o faktycznym prowadzeniu działalności
I USKP 55/25
16
gospodarczej. Uzasadnia to prawidłowość stanowiska zajętego przez organ rentowy
i podzielonego następnie przez Sąd Okręgowy, że odwołująca nie wykazała, iż w
spornym okresie faktycznie prowadziła działalność gospodarczą. Sąd Apelacyjny w
Krakowie wyrokiem z dnia 11 czerwca 2024 r. oddalił apelację A. S. uznając, że nie
zawiera ona usprawiedliwionych zarzutów.
W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej odwołująca
zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego. W podstawach naruszenia
przepisów prawa materialnego przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe stosowanie
podniosła zarzut naruszenia przepisów: art. 83 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 1 pkt. 5, art. 11
ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych, w związku z art. 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. ustawy o
swobodzie działalności gospodarczej oraz art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo
przedsiębiorców, a nadto w związku z art. 9 i art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 22 maja
2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym oraz art. 19 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 5
ustawy z dnia 15 grudnia 2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń - polegające na błędnym
przyjęciu, iż aktywność tzw. Osoby Fizycznej Wykonującej Czynności Agencyjne
(w rozumieniu powołanych wyżej przepisów regulujących zasady pośrednictwa
ubezpieczeniowego), z mocy prawa nie może zostać uznana za przejaw
prowadzenia działalności gospodarczej, a w konsekwencji nie może być brana pod
uwagę jako przejaw wypełniania przesłanki podlegania ubezpieczeniom społecznym
w postaci prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.
Ponadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego
przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe stosowanie, a to: art. 83a ust. 1 i 2 ustawy
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez
niedostrzeżenie, iż w świetle powołanego wyżej unormowania systemowego,
ostateczna decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzeniu postępowania
w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym, wydana wobec
stwierdzenia przez zakład braku podstaw do zakwestionowania dokonanego przez
ubezpieczonego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, nie stanowi decyzji
stwierdzającej prawo lub zobowiązanie w rozumieniu art. 83a ust. 1 ustawy o
systemie ubezpieczeń społecznych i jako taka może zostać uchylona lub zmieniona
I USKP 55/25
17
jedynie w trybie przewidzianym w art. 83a ust. 2 tej ustawy systemowej to jest w
oparciu o stosowne przepisy kodeksu postępowania administracyjnego.
Naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na rozstrzygnięcie, a
to: art. 47714 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 83a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przez niedostrzeżenie, iż zakresem
kognicji Sądu Ubezpieczeń Społecznych rozpatrującego odwołanie od decyzji
stwierdzającej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym objęta jest, w związku z
treścią art. 83a ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, także kwestia
badania prawidłowości zaskarżonej decyzji w kontekście problematyki związania
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych własną, wcześniejszą, ostateczną decyzją w
przedmiocie umorzenia postępowania zmierzającego do stwierdzenia niepodlegania
ubezpieczeniom społecznym tego samego ubezpieczonego, za ten sam okres i z tej
samej podstawy ubezpieczenia.
Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, skarżąca wniosła o
uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania przez Sąd Apelacyjny.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, pomimo że nie wszystkie
podniesione w niej zarzuty są zasadne.
Sąd Najwyższy, nie znalazł podstaw do oceny zasadności zarzutu skarżącej
naruszenia art. 83a ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych
polegającego na nieuwzględnieniu ostatecznej decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych o umorzeniu postępowania w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom
społecznym, wydanej wobec stwierdzenia przez organ rentowy braku podstaw do
zakwestionowania dokonanego przez skarżącą zgłoszenia do ubezpieczeń
społecznych.
Na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych decyzja ostateczna wydana
przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych może zostać wzruszania na zasadach
wynikających z art. 83a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie
z tym przepisem prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu
I USKP 55/25
18
ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli
po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono
okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub
zobowiązanie. W doktrynie (S. Gajewski (w:) Ustawa o systemie ubezpieczeń
społecznych. Komentarz, red. K. Antonów, Warszawa 2024, art. 83a) podnosi się, że
artykuł 83a ust. 1 ustawy systemowej przewiduje autonomiczny tryb nadzwyczajny
ponownego ustalenia prawa lub zobowiązania, którego przedmiotem są niektóre
decyzje ostateczne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Decyzje te to decyzje, które
stwierdzają prawo powstałe ex lege, a więc przyznają (bądź odmawiają przyznania)
prawa lub stwierdzają (bądź nie) istnienie zobowiązania, a zatem wszystkie decyzje,
które ustalają istnienie, treść lub zakres uprawnień lub obowiązków płatników,
ubezpieczonych oraz świadczeniobiorców. Chodzi tu przy tym wyłącznie o decyzje
deklaratoryjne potwierdzające istnienie prawa lub zobowiązania, które to wynikają z
obowiązujących przepisów prawa. Nie dotyczy zaś decyzji konstytutywnych
tworzących obowiązki na przyszłość. Tak ukształtowany przedmiot decyzji, które
podlegają weryfikacji w trybie ponownego ustalenia, powoduje, że nie może on
posłużyć do wyeliminowania z obrotu dwóch grup decyzji wydawanych przez Zakład
Ubezpieczeń Społecznych. Po pierwsze decyzji procesowych, do których należą
wszystkie decyzje, które nie rozstrzygają merytorycznie sprawy z zakresu
ubezpieczeń społecznych. Będą to więc w szczególności decyzje umarzające
postępowanie (art. 105 k.p.a. w związku z art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń)
oraz decyzje, które Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje zamiast postanowień
kończących postępowanie (art. 83b ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń). Po
drugie, decyzji konstytutywnych. Są to decyzje, które tworzą nowy stan prawny przez
ich wydanie, a nie jedynie stwierdzają, że został on już ukształtowany z mocy prawa
w określony sposób. Będą to więc w szczególności decyzje, które określają zakres i
możliwość korzystania z już ustalonych uprawnień z zakresu ubezpieczeń
społecznych (np. decyzje, które zawieszają wypłatę świadczenia, wstrzymują ją lub
rozstrzygają o jej podjęciu bądź wznowieniu, stwierdzają odpowiedzialność członka
zarządu za zaległości składkowe spółki z o.o. (wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego
2022 r., III USKP 108/21, LEX nr 3305880; J. Strusińska-Żukowska (w:) Ustawa o
systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. B. Gudowska, J. Strusińska-
I USKP 55/25
19
Żukowska, s. 917 i n.; T. Brzezicki (w:) Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych.
Komentarz, red. J. Wantoch-Rekowski, Warszawa 2015, art. 83a; S. Gajewski (w:)
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz, red. K. Antonów,
Warszawa 2024, art. 83a).
Decyzją z dnia 8 grudnia 2015 r. - na którą powołuje się skarżąca - organ
rentowy umorzył postępowanie administracyjne wszczęte w sprawie podlegania
przez nią ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej w okresie od 3 listopada 2014 r. jako bezprzedmiotowe.
W decyzji tej nie rozstrzygnięto merytorycznie o prawie lub zobowiązaniu skarżącej,
lecz ze względów bezprzedmiotowości prowadzonego postępowania wydano
decyzję procesową o umorzeniu postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.
Decyzja o umorzeniu postępowania w całości nie rozstrzyga merytorycznie sprawy –
wydanie jej zamyka drogę do konkretyzacji praw lub obowiązków stron i kończy bieg
postępowania w określonej instancji administracyjnej. Umorzenie postępowania
stanowi załatwienie sprawy w inny sposób niż przez rozstrzygnięcie sprawy co do
istoty w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.c. (P. M. Przybysz (w:) Kodeks postępowania
administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2025, art. 105; A. Krawczyk
(w:) Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, red. W. Chróścielewski,
Warszawa 2025, art. 105; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Szczecinie
(obecnie w Warszawie) z 5 września 2002 r., SA/Sz 3020/00, LEX nr 1693598).
Decyzja o umorzeniu postępowania prowadzonego przez organ rentowy - jako
decyzja nierozstrzygająca merytorycznie o prawie lub zobowiązaniu - nie może
zostać wzruszona na podstawie art. 83a ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych, co czyni zarzuty skarżącej w tym zakresie nieuzasadnionymi.
Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów, Sąd Najwyższy zauważa, że
legalną definicję „działalności gospodarczej zawiera obecnie art. 3 ustawy z dnia 6
marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (aktualnie tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r.,
poz. 1480 ze zm.). Jak stanowi powołany przepis, działalnością gospodarczą jest
zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób
ciągły. Do dnia 29 kwietnia 2018 r. obowiązywała definicja „działalności gospodarczej”
sformułowana w art. 2 ustawy z 2 lipca 2004 r. ustawy o swobodzie działalności
gospodarczej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.). Powołany przepis stanowił, że
I USKP 55/25
20
działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana,
handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze
złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.
O działalności gospodarczej możemy mówić w sytuacji, gdy spełnione są łącznie trzy
określone w treści ustawy przesłanki, a mianowicie: zarobkowość, zorganizowany
charakter oraz ciągłość.
Działalność gospodarczą można podjąć w dniu złożenia wniosku o wpis do
Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo po dokonaniu
wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, chyba że przepisy
szczególne stanowią inaczej (art. 17 ust 1 i 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo
przedsiębiorców). Zasady wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności
Gospodarczej oraz rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego
określają odrębne przepisy. Przedsiębiorcy mają obowiązek w myśl art. 5 ust. 1 pkt
8 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności
Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy (t.j. Dz. U. 2022 r., poz. 541 ze
zm.) we wniosku o wpis do centralnej ewidencji i informacji o działalności
gospodarczej wskazać przedmiot wykonywanej działalności gospodarczej według
Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) na poziomie podklasy, w tym jeden przedmiot
przeważającej działalności. Dane w tym zakresie podlegają wpisowi z mocy prawa.
Z kolei przepis art. 15 ust. 1 pkt 1a tej ustawy stanowi, że przedsiębiorca jest
zobowiązany do złożenia wniosku o zmianę wpisu w terminie siedmiu dni od
wystąpienia zmiany danych podlegających wpisowi. Każdy więc przedsiębiorca,
który nie realizuje tego obowiązku, postępuje w sposób niezgodny z prawem. Należy
przy tym dodać, że dane wynikające z dokonanego wpisu do Centralnej Ewidencji i
Informacji o Działalności Gospodarczej podlegają domniemaniu prawdziwości, zaś
przedsiębiorca odpowiada za szkodę wynikłą z braku aktualnych danych w tym
rejestrze (art. 16 ustawy). Przepisy wprowadzają jednoznaczny obowiązek dla
przedsiębiorcy do aktualizacji wpisów co do rodzaju prowadzonej działalności
gospodarczej. Brak aktualizacji, błędne zadeklarowanie tej działalności obciąża
przedsiębiorcę, który w ten sposób nie wykonuje swoich obowiązków.
W orzecznictwie wskazuje się, że informacja (o zadeklarowanym przez
przedsiębiorcę przedmiocie jego działalności) wynikająca z rejestru Centralnej
I USKP 55/25
21
Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej nie tworzy żadnego stanu
prawnego, a jedynie ma potwierdzać stan faktyczny według oświadczenia wiedzy
podmiotu prowadzącego taką działalność. Okoliczność, czy zawarta w oświadczeniu
informacja jest prawdziwa, jest zatem kwestią dowodową (wyroki Sądu Najwyższego
z: 7 stycznia 2013 r., sygn. akt II UK 142/12 i 23 listopada 2016 r., II UK 402/15;
wyrok NSA z 10 grudnia 2021 r., I GSK 1083/21, LEX nr 3331417). Zasada
domniemania prawdziwości danych wpisanych do rejestru stanowi przejaw realizacji
zasady jego jawności i oznacza, że dane wpisane do Centralnej Ewidencji i Informacji
o Działalności Gospodarczej są prawdziwe, czyli odpowiadają stanowi faktycznemu.
W związku z tym, że dane wpisane są do rejestru zgodne z wnioskiem
przedsiębiorcy, to odpowiedzialność za brak prawdziwości tych danych ponosi
przedsiębiorca, jeśli nie wystąpił z wnioskiem o ich uzupełnienie lub zmianę. Należy
zauważyć, że w przypadku przedsiębiorców wpisanych do Centralnej Ewidencji i
Informacji o Działalności Gospodarczej, dane zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia
6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i
Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy, objęte są domniemaniem prawdziwości, które
jest wzruszalne, jeżeli w drodze postępowania zostanie wykazane, że są niezgodne
ze stanem rzeczywistym (por. wyrok WSA w Warszawie z 26 kwietnia 2018 r.,
V SA/Wa 2180/17). Fakt, że zawarte w rejestrze REGON dane w zakresie kodów
PKD, w tym kodu "przeważającej działalności", mogą nie odpowiadać stanowi
rzeczywistemu, może wynikać nie tylko z powodu nieprawdziwego oświadczenia
podmiotu rejestrującego działalność, ale również z braku aktualizacji wpisu w
rejestrze REGON, po zmianie zakresu prowadzonej działalności, co może mieć
miejsce z uwagi na zasadę stabilności przyjętą na potrzeby klasyfikacji działalności
(wyrok WSA w Lublinie z 13 maja 2022 r., I SA/Lu 167/22, LEX nr 3356849).
Domniemanie wpisu kodu Polskiej Klasyfikacji Działalności podlegającej wpisowi do
Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej może zostać
podważone. W celu obalenia domniemania przedsiębiorca musi wykazać, że
rzeczywisty stan faktyczny jest inny, niż wynikający z danych widniejących w
rejestrze. Decydujące dla ustalenia związku prowadzonej działalności z
prowadzonym przedsiębiorstwem jest rzeczywista działalność gospodarcza, która
powinna korelować ze wpisem w ewidencji.
I USKP 55/25
22
W niniejszej sprawie główną osią sporu między stronami było ustalenie
charakteru (natury) czynności wykonywanych przez skarżącą jako osoby fizycznej
wykonującej czynności agenta i odpowiedź na pytanie, czy czynności przez nią
wykonywane mogą zostać uznane za dzielność ubezpieczeniową wchodzącą w
zakres prowadzonej działalności gospodarczej i stanowić podstawę do objęcia
ubezpieczeniem społecznym.
Sąd Apelacyjny, dokonując oceny czynności wykonywanych przez odwołującą
w ramach działalności ubezpieczeniowej, stanął na stanowisku, że przedmiot
prowadzonej działalność gospodarczej przez odwołującą w zakresie działalności
ubezpieczeniowej może ograniczać się tylko do działalności określonej jako
działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych (PKD 66.22.Z). W tym zakresie
Sąd Apelacyjny oparł się na informacji Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 23 maja
2024 r. - uznając, że odwołująca w ramach działalności ubezpieczeniowej mogła
wykonywać czynności agencyjne jedynie jako agent wyłącznie na rzecz
Towarzystwa . Skarżąca podważa przyjęte przez Sąd Apelacyjny stanowisko,
powołując się na art. 9 i art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie
ubezpieczeniowym oraz art. 19 ust. 1 i 2, oraz art. 21 ust. 5 ustawy z dnia 15 grudnia
2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń, polegające na błędnym przyjęciu, iż aktywność
tzw. Osoby Fizycznej Wykonującej Czynności Agencyjne (w rozumieniu powołanych
wyżej przepisów regulujących zasady pośrednictwa ubezpieczeniowego).
Status prawny osoby fizycznej wykonującej czynności agencyjne reguluje
art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (t.j.
Dz. U. z 2016 r. poz. 2077 z późn. zm.), zgodnie z którym, jeżeli agent
ubezpieczeniowy zawrze z osobą fizyczną, spełniającą wymogi określone w art. 9
ust. 1 tej ustawy umowę dotyczącą wykonywania czynności agencyjnych, umowa ta
nie jest uważana za umowę agencyjną. Literalne odczytanie tego przepisu i przyjęcie,
że ustawodawca w ten sposób odebrał osobom fizycznym wykonującym czynności
agencyjne status agentów w rozumieniu art. 758 § 1 k.c., nie wiąże się z jakimkolwiek
uzasadnieniem funkcjonalnym dla takiej regulacji (D. Bucior (w:) Kodeks cywilny.
Komentarz. Tom IV. Zobowiązania. Część szczególna (art. 535-7649), red. M. Fras,
M. Habdas, Warszawa 2018, art. 758). Zgodnie z art. 21 ust. 5 ustawy z dnia
15 grudnia 2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń, który wszedł w życie 1 października
I USKP 55/25
23
2018 r. i zastąpił art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie
ubezpieczeniowym, jeżeli agent ubezpieczeniowy lub agent oferujący ubezpieczenia
uzupełniające zawrą z osobą fizyczną spełniającą wymogi określone w art. 19 ust. 1
ustawy o dystrybucji ubezpieczeń umowę dotyczącą wykonywania czynności
agencyjnych, umowa ta nie jest uważana za umowę agencyjną. Problem jest ważki,
ponieważ według stanu na 31 grudnia 2024 r. w rejestrze wpisanych było ogółem 28
365 agentów. Liczba osób fizycznych wykonujących czynności agencyjne
ujawnionych we wpisach agentów wyniosła 174 512 (Pismo z dnia 4 lipca 2025 r.,
wydane przez: Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, Sprawozdanie z działalności
Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego oraz Komisji Nadzoru Finansowego w 2024
roku, www.knf.gov.pl).
Na ponowne zauważenie w tym miejscu zasługuje to, że zgodnie z cytowaną
ustawą o pośrednictwie ubezpieczeniowym w związku z art. 9 i art. 12 ust. 4 oraz
obecnie obowiązującymi art. 19 ust. 1 i 2, oraz art. 21 ust. 5 ustawy z dnia 15 grudnia
2017 r. o dystrybucji ubezpieczeń, agent ubezpieczeniowy wykonuje czynności
agencyjne z udziałem osób fizycznych spełniających określone w ustawie wymogi,
czyli osób fizycznych wykonujących czynności agencyjne. W art. 12 ust. 4 ustawy o
pośrednictwie ubezpieczeniowym stanowi się wprost, że jeżeli agent
ubezpieczeniowy zawrze z osobą fizyczną spełniającą wymogi określone w art. 9
ust. 1 umowę dotyczącą wykonywania czynności agencyjnych, umowa ta nie jest
uważana za umowę agencyjną (podobny przepis znajduje się w ustawie o dystrybucji
ubezpieczeń).
Dopuszczalne jest zawieranie umów ubezpieczenia przez osoby fizyczne
wykonujące czynności agencyjne, działające w imieniu agenta ubezpieczeniowego
na rzecz zakładu ubezpieczeń (P. Bałasz, K. Szaniawski [w:] P. Bałasz, K.
Szaniawski, Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Komentarz, Kraków 2005,
art. 12). Czynności agencyjne są wykonywane przez osoby fizyczne spełniające
określone w ustawie warunki (art. 9 ust. 1 ustawy o pośrednictwie
ubezpieczeniowym). Skoro agent nie może im udzielić dalszych pełnomocnictw, nie
działają one w imieniu zakładu ubezpieczeń. Są to osoby, z których pomocą agent
wykonuje zobowiązanie, działające w jego imieniu (albo za agenta) oraz na jego
rzecz, na podstawie łączącego je z agentem stosunku prawnego (jako pracownicy,
I USKP 55/25
24
zleceniobiorcy, członkowie zarządu, wspólnicy). Czynności tych osób składają się na
działalność agenta, a przy tym osoby te powinny być umocowane do działania w jego
imieniu. Czynności tych osób są traktowane jako czynności agenta. Zawierana przez
taką osobę z klientem umowa ubezpieczenia jest umową zawartą przez agenta
działającego w imieniu dającego zlecenie zakładu ubezpieczeń (K. Kopaczyńska-
Pieczniak, Umowa Agencji Ubezpieczeniowej (Ubezpieczeniowa Umowa Agencyjna)
(w:) Pozakodeksowe umowy handlowe, red. A. Kidyba, Warszawa 2018).
Postanowienia umowy z osobą fizyczną wykonującą czynności agencyjne wydają się
zbliżone do postanowień umowy agencyjnej. Osoba fizyczna wykonująca czynności
agencyjne podejmuje czynności faktyczne podobne do czynności podejmowanych
do agenta (pozyskuje klientów, przedstawia propozycję zawarcia umów
ubezpieczenia, odbiera od klientów wnioski o zawarcie umów ubezpieczenia,
zajmuje się obsługą klientów itd.). W doktrynie można spotkać pogląd, zgodnie z
którym, jeżeli agent ubezpieczeniowy zawrze z osobą fizyczną wykonującą
czynności agencyjne i prowadzącą działalność gospodarczą, umowę zawierającą
essentialia negotii umowy agencyjnej, to będzie to umowa agencyjna w rozumieniu
przepisów kodeksu cywilnego (tak m.in. P. Bałasz, K. Szaniawski, Ustawa o
pośrednictwie ubezpieczeniowym. Komentarz, Kraków 2005, komentarz do art. 12).
Autorzy tego poglądu powołują interpretację Ministerstwa Finansów wyrażoną w
piśmie FI/915/LE/2003 skierowanym do Ogólnopolskiego Stowarzyszenia
Pośredników Ubezpieczeniowych i Finansowych, gdzie stwierdzono, że "osoby
fizyczne wykonujące czynności agencyjne będą uprawnione do zawierania umów
ubezpieczenia na mocy pełnomocnictwa udzielonego przez zakład ubezpieczeń
agentowi".
Zgodnie z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 27 grudnia
2018 r. w sprawie prowadzenia rejestru pośredników ubezpieczeniowych oraz
udostępniania informacji z tego rejestru (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2040) pośrednikowi
ubezpieczeniowemu organ nadzoru nadaje jeden, niepowtarzalny numer wpisu w
rejestrze. Natomiast w myśl ust. 2 wspólnikom i członkom zarządu, o których mowa
w art. 19 ust. 3 pkt 2 i 3 ustawy, oraz osobie wykonującej czynności agencyjne organ
nadzoru nadaje niepowtarzalne numery wpisu w rejestrze (por. stanowisko Urzędu
Komisji Nadzoru Finansowego z 23 lutego 2024 r., karta 447 akt sprawy).
I USKP 55/25
25
W świetle przedstawionych powyżej poglądów dopuszczalne jest zawieranie
umów ubezpieczenia przez osoby fizyczne wykonujące czynności agencyjne,
działające w imieniu agenta ubezpieczeniowego na rzecz zakładu ubezpieczeń. Sąd
Apelacyjny nie uzasadnił, dlaczego w okolicznościach sprawy uznał, że przy tak
szerokiej działalności ubezpieczeniowej odwołującej wykazanej fakturami VAT
(złożono kilkadziesiąt dokumentów w tym zakresie), czynności wykonywane przez
nią w imieniu agenta (jej męża) były czynnościami wykonywanymi poza działalnością
gospodarczą Z.1; Sąd uznał je jako praca (czy też współpraca) odwołującej przy
działalności gospodarczej jej partnera (obecnego męża) P. W. (którego numerem
licencji posługiwała się odwołująca, wystawiając dokumenty ubezpieczeniowe), nie
zaś prowadzenie przez nią własnej działalności ubezpieczeniowej.
Odwołująca do akt sprawy przedłożyła kilkadziesiąt faktur VAT i rachunków,
które miały świadczyć o wykonywaniu przez nią czynności w zakresie prowadzenia
działalności ubezpieczeniowej, jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego miało to na celu
nierzetelne wykazywanie faktu prowadzenia działalności gospodarczej, lecz w istocie
rzeczy wyłącznie wprowadzenie w błąd Sądu co do rzeczywistych rozmiarów
działalności odwołującej w zakresie sprzedaży ubezpieczeń. Odwołująca
powoływała się na szereg umów o współpracy w zakresie pośrednictwa
ubezpieczeniowego m.in. z U. S.A., A.1 sp. z o.o. mających jej zdaniem potwierdzać
prowadzenie przez nią działalności ubezpieczeniowej. Jednakże Sąd odwoławczy
zaznaczył, że postępowanie dowodowe wykazało, iż odwołująca w ramach
prowadzonej działalności mogła wykonywać czynności agencyjne wyłącznie na
rzecz jednego Towarzystwa, a nie jak wynikało to z faktur VAT i zestawień prowizji,
na rzecz szeregu innych podmiotów. Zebrane dowody wykazały również, że
odwołująca szereg czynności z zakresu sprzedaży ubezpieczeń wykonywała jako
pełnomocnik swojego przyszłego męża P. W., na pieczątce posługując się jego
numerem licencji, co niezależnie od tego, czy umowy ubezpieczenia były zawarte
ważnie, było równoznaczne z naruszeniem obowiązujących przepisów dotyczących
działalności ubezpieczeniowej. Jednakże w ocenie Sądu Apelacyjnego w świetle
informacji Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 23 maja 2024 r. wynikało, że w
ramach działalności gospodarczej odwołująca mogła prowadzić działalność
I USKP 55/25
26
ubezpieczeniową wyłącznie na rzecz TU, stąd wszelkie twierdzenia odwołującej
trzeba uznać za niewiarygodne.
Przez podniesienie zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, to
jest art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w związku z art. 2 ustawy
z 2 lipca 2004 r. ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz art. 3 ustawy z
dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, aktywność skarżącej tzw. Osoby
Fizycznej Wykonującej Czynności Agencyjne (w rozumieniu powołanych wyżej
przepisów regulujących zasady pośrednictwa ubezpieczeniowego) z mocy prawa nie
może zostać uznana za niestanowiącą przejaw prowadzenia działalności
gospodarczej. W konsekwencji bez koniecznej analizy, w szczególności umów
zawartych przez odwołującą w zakresie prowadzonej działalności ubezpieczeniowej,
nie może być brana pod uwagę jako przejaw wypełniania przesłanki podlegania
ubezpieczeniom społecznym w postaci prowadzenia pozarolniczej działalności
gospodarczej.
Utrwalone jest stanowisko, że działalność gospodarcza musi wykazywać
pewne cechy, do których zalicza się: zorganizowany i zarobkowy charakter, ciągłość
i profesjonalizm (wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2025 r., II USKP 76/24, LEX nr
3902163). W uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r.
(III CZP 117/91, OSNC 1992, Nr 5, poz. 65) wskazano, że działalność gospodarczą
wyróżniają pewne specyficzne właściwości, do których należy zaliczyć: zawodowy (a
więc stały) charakter; związaną z nim powtarzalność podejmowanych działań;
podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospodarowania oraz uczestnictwo w
obrocie gospodarczym. Również w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego
2005 r. (III CZP 88/04, OSNC 2006, Nr 1, poz. 5) podniesiono, że działalnością
gospodarczą jest działalność wykazująca zawodowy, czyli stały charakter,
podporządkowanie regułom zysku i opłacalności (lub zasadzie racjonalnego
gospodarowania) oraz uczestnictwo w działalności gospodarczej (w obrocie
gospodarczym). O działalności gospodarczej można zatem mówić tylko wtedy, gdy
wszystkie przesłanki, tj. zarobkową naturę prowadzonej działalności, jej
zorganizowany charakter, ciągłość jej wykonywania są spełnione kumulatywnie
(wyrok Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2023 r., III USKP 87/22). Przejawem
I USKP 55/25
27
działalności gospodarczej nie są zatem działania o charakterze sporadycznym,
doraźnym, okazjonalnym lub incydentalnym (wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja
2024 r., III USKP 18/23, LEX nr 3714362; postanowienie Sądu Najwyższego z
26 listopada 2024 r., III USK 12/24, LEX nr 3792003). Weryfikacja działalności jako
tytułu ubezpieczeń społecznych odbywa się za pomocą badania, czy jest ona -
zgodnie z definicją określoną w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie
działalności gospodarczej lub w art. 3 Prawa przedsiębiorców - działalnością
zarobkową wykonywaną we własnym imieniu, w sposób ciągły i zorganizowany
(wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 2022 r., III USKP 134/21, LEX nr
3508811). Uzyskanie tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym nie jest
bowiem głównym celem prowadzenia działalności gospodarczej. Celem tym jest
zarobek, czyli osiągnięcie przychodu pokrywającego w pełni koszty działalności, w
tym koszty ubezpieczenia społecznego (związane z koniecznością opłacenia składek
na ubezpieczenie), a ponadto pozwalający na uzyskanie dochodu wystarczającego
na utrzymanie i rozwój przedsiębiorcy i jego przedsiębiorstwa (wyrok Sądu
Najwyższego z 17 lipca 2019 r., I UK 132/18, LEX nr 2696880; por. działalności non
for profit oraz non profit, mające na celu zarabianie na koszty własnej działalności, w
tym realizację celów statutowych, na co przeznacza się ewentualny zysk).
Ubezpieczenia społeczne są wówczas jedynie pochodną takiej działalności, dlatego
założeniem wyjściowym rejestrowanej działalności gospodarczej nie powinno być
tylko uzyskanie zasiłków z ubezpieczenia chorobowego (wyrok Sądu Najwyższego z
21 września 2017 r., I UK 366/16, LEX nr 2397630).
Należy w związku z tym podkreślić, że w przypadku działalności gospodarczej
stwierdzenie nieistnienia tytułu ubezpieczeń społecznych wiązać się może z
pierwotną lub wtórną fikcyjnością (pozornością) rozpoczęcia lub wykonywania
działalności gospodarczej w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o
swobodzie działalności gospodarczej. Fikcyjność pierwotna występuje wtedy, gdy
działania rzekomego przedsiębiorcy (standardowo osoby fizycznej niezatrudniającej
pracowników) ograniczają się jedynie do czynności zalegalizowania działalności
gospodarczej (to jest do złożenia wniosku o wpis do ewidencji działalności
gospodarczej), bez faktycznego jej uruchomienia i zamiaru prowadzenia, co oznacza,
że w praktyce nie dochodzi do rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej
I USKP 55/25
28
w rozumieniu art. 13 pkt 4 ustawy systemowej, a tym samym objęcia obowiązkowymi
ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i wypadkowym oraz przystąpienia do
ubezpieczenia chorobowego. Weryfikacja tej działalności jako tytułu ubezpieczeń
społecznych odbywa się za pomocą badania, czy jest ona - zgodnie z definicją
określoną w art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności
gospodarczej lub w art. 3 Prawa przedsiębiorców - działalnością zarobkową
wykonywaną we własnym imieniu, w sposób ciągły i zorganizowany (wyrok Sądu
Najwyższego z 6 października 2022 r., III USKP 134/21, LEX nr 3508811).
W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji nietrafnie przyjął, że faktury,
które na etapie postępowania apelacyjnego skarżąca przedłożyła do akt sprawy, nie
mogły potwierdzać czynności usług ubezpieczeniowych wykonanych przez
odwołującą w ramach zarejestrowanej działalności gospodarczej, skoro czynności
ubezpieczeniowe mogła ona wykonywać tylko jako agent w ramach prowadzonej
działalności. Sąd Najwyższy uznał, że zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają ocenę
naruszenia prawa materialnego. Rację ma skarżąca, zarzucając, że Sąd Apelacyjny
naruszył przepisy polegające na błędnym przyjęciu, iż aktywność tzw. Osoby
Fizycznej Wykonującej Czynności Agencyjne (w rozumieniu powołanych wyżej
przepisów regulujących zasady pośrednictwa ubezpieczeniowego), z mocy prawa
nie może zostać uznana za przejaw prowadzenia działalności gospodarczej, a w
konsekwencji nie może być brana pod uwagę jako przejaw wypełniania przesłanki
podlegania ubezpieczeniom społecznym w postaci prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej. Stosownie zaś do utrwalonego orzecznictwa, ocena
prawidłowości wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego jest możliwa
tylko wówczas, gdy pozwalają na nią ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji,
stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, LEX nr 784216 oraz z dnia
27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12, LEX nr 1360254). Dlatego też zastosowanie
przepisów prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego przez Sąd drugiej
instancji stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w
nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny
naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie (por. wyroki
Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca 2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524; z dnia 5
I USKP 55/25
29
września 2012 r., IV CSK 76/12, LEX nr 1229815; z dnia 9 listopada 2022 r., I USKP
114/21, LEX nr 3519066, Wyrok SN z 23.07.2024 r., II USKP 43/23, OSNP 2025, nr
2, poz. 22.). Na tej podstawie Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony kasacyjny zarzut
naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych.
Z powyższych względów podzielając argumentację skarżącej dotyczącą
naruszenia prawa materialnego, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę
przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji w oparciu o art. 39815
§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.
[r.g.]
[a.ł]
