I USKP 35/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 lutego 2025 r.
SSN Robert Stefanicki (przewodniczący)
SSN Leszek Bielecki
SSN Agnieszka Żywicka (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania J. S.
przeciwko Zakładowi Emerytalno-Rentowemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury policyjnej i policyjnej renty inwalidzkiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 25 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 31 października 2022 r., sygn. akt III AUa 70/22,
oddala skargę kasacyjną.
UZASADNIENIE
Decyzjami z dnia 18 maja 2020 r. Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa
Spraw Wewnętrznych i Administracji, w związku z uzyskaniem z Instytutu Pamięci
Narodowej informacji o przebiegu służby z dnia 27 lutego 2020 r., z której wynikało,
I USKP 35/24
2
że J.S. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 29 września 1982
r. do 14 grudnia 1984 r., ponownie ustalił dla J.S. wysokość: - renty inwalidzkiej na
kwotę 1.549,02 zł (decyzja znak: […]), - emerytury na kwotę 2.279,02 zł (decyzja
znak: […].
Wyrokiem z dnia 29 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie
Wielkopolskim zmienił zaskarżone decyzje Dyrektora Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie z dnia
18 maja 2020 r. w ten sposób, że ustalił, iż emerytura i renta ubezpieczonego J.S.
nie podlegają ponownemu ustaleniu w trybie art. 15c i 22a ustawy z dnia 18 lutego
1994 r. wskazanej w decyzjach począwszy od 1 czerwca 2020 r.
Powyższe orzeczenie Sąd Okręgowy oparł o następujące ustalenia faktyczne
i rozważania prawne:
J.S. urodził się w dniu 8 maja 1959 r. Ukończył studia w Wyższej Szkole
Oficerskiej Wojsk Zmechanizowanych uzyskując tytuł inżyniera dowódcy w
specjalności: wojska ochrony pogranicza, a także studia magisterskie w Wyższej
Szkole Pedagogicznej w Z. na kierunku: wychowanie fizyczne. W 1989 roku ukończył
kurs z zakresu przeszkolenia zwiadowczego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych,
w specjalności zwiadowczej. W okresie od 15 września 1978 r. do 29 sierpnia 1982
r. ubezpieczony był studentem Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk
Zmechanizowanych. W okresie od 1 do 29 września 1982 r. pozostawał w dyspozycji
MSW. Od dnia 29 września 1982 r. do 20 listopada 1986 r. pełnił służbę w Lubuskiej
Brygadzie Wojsk Ochrony Pogranicza, jako zastępca dowódcy. Od 20 listopada
1986 r. do 30 listopada 1989 r. pełnił służbę jako dowódca strażnicy Lubuskiej
Brygady WOP. Od dnia 1 grudnia 1989 r. do 11 kwietnia 1991 r. pełnił służbę jako
dowódca strażnicy Pomorskiej Brygady WOP. Od 11 kwietnia do 9 maja 1991 r. pełnił
służbę jako dowódca strażnicy Ośrodka Szkoleniowego WOP. Z dniem 9 maja 1991 r.
ubezpieczony został przyjęty do służby w Straży Granicznej w Lubuskim Oddziale
Straży Granicznej. W dniu 10 lipca 2002 r. ubezpieczony został zwolniony ze służby.
Decyzjami z dnia 30 lipca 2002 r. ubezpieczony nabył prawo do policyjnej renty
inwalidzkiej oraz emerytury policyjnej.
W spornym okresie od 29 września 1982 r. do 14 grudnia 1984 r., w trakcie
pełnienia służby ubezpieczony nie prowadził pracy operacyjnej ani pracy
I USKP 35/24
3
dochodzeniowo-śledczej. Do obowiązków ubezpieczonego należało: nadzór nad
drużyną graniczną, planowanie służby, kontakty z ludnością cywilną, ze szkołami, z
młodzieżą, zakładami pracy, wyjazdy w teren, prowadził również szkolenia
strzeleckie, przygotowywał żołnierzy do odprawy. Wszystkie jego czynności
służbowe były ukierunkowane na ochronę granicy. Jeździł patrolem wzdłuż rzeki, w
nocy na leżąco podsłuchiwał dany odcinek granicy. Na kontroli spędzał około 2
godziny. W spornym okresie ubezpieczony nie dopuszczał się czynów polegających
na zwalczaniu opozycji demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń,
kościołów i związków wyznaniowych: nie dopuszczał się łamania prawa do wolności
słowa i zgromadzeń, gwałcenia prawa do życia, wolności, własności i
bezpieczeństwa obywateli. Skarżącemu nigdy nie zarzucono prowadzenia działań
sprzecznych z prawem, przekroczenia uprawnień.
W informacji z dnia 27 lutego 2020 r. Instytut Pamięci Narodowej wskazał, że
ubezpieczony w okresie od 29 września 1982 r. do 14 grudnia 1984 r. pełnił służbę
na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z dnia 18 lutego
1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego. Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 708 ze zm., dalej jako ustawa zaopatrzeniowa).
Sąd Okręgowy uznał odwołania za zasadne.
Sąd Okręgowy wskazał, że ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy
o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji. Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży granicznej.
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin (Dz.U. z 2009 r. Nr 24, poz. 145, dalej jako ustawa zmieniająca) z dniem
1 stycznia 2010 r. obniżyła wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury za
każdy rok służby w organach bezpieczeństwa państwa do dnia 31 lipca 1990 r. z
2,6% do 0,7% przyjmując, że prawa te zostały nabyte niesłusznie z punktu widzenia
aktualnej oceny działalności tych instytucji, wobec czego jako dopuszczalną uznano
I USKP 35/24
4
likwidację tzw. przywilejów emerytalno-rentowych byłych funkcjonariuszy, nadanych
im przez władze w czasach poprzedniego ustroju. Przepisy tej ustawy (tzw. pierwszej
ustawy dezubekizacyjnej) zostały uznane za zgodne z Konstytucją (por. wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2010 r., K 6/09).
Dalej sąd pierwszej instancji wskazał, że w dniu 1 stycznia 2017 r. weszła w
życie tzw. druga ustawa dezubekizacyjna, która wprowadziła obniżenie policyjnych
emerytur, policyjnych rent inwalidzkich i rent rodzinnych po osobach, które „pełniły
służbę na rzecz totalitarnego państwa”. Grupa ta została zdefiniowana w art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej, zgodnie z którym za służbę na rzecz totalitarnego państwa
uznaje się służbę od dnia 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w wymieniowych w tym
przepisie instytucjach i formacjach. W ramach nowelizacji wprowadzono także nowe
zasady obliczania wysokości przysługujących świadczeń. 0% podstawy wymiaru - za
każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b; 2,6%
podstawy wymiaru - za każdy rok służby lub okresów równorzędnych ze służbą, o
których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1, 1a oraz 2-4.
Zaś zgodnie z art. 15c ust. 3 tej ustawy, wysokość emerytury ustalonej zgodnie
z ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej emerytury
wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przy
czym w 2017 r. była to kwota 2.069,02 zł brutto. Efektem powyższego była
niemożność uwzględnienia ponad wyznaczony limit przy obliczaniu emerytury
okresów zatrudnienia także poza służbą mundurową i innych, o których mowa w
art. 14 ustawy zaopatrzeniowej, które dotychczas doliczało się do wysługi
emerytalnej i podwyższały one emeryturę o 1,3% podstawy jej wymiaru. Z kolei,
zgodnie z art. 22a ustawy zaopatrzeniowej: W przypadku osoby, która pełniła służbę
na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b, rentę inwalidzką ustaloną
zgodnie z art. 22 ustawy zmniejsza się o 10% podstawy wymiaru za każdy rok służby
na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b. Przy zmniejszaniu renty
inwalidzkiej okresy służby, o której mowa w art. 13b, ustala się z uwzględnieniem
pełnych miesięcy (ust. 1). Przy czym, wysokość renty inwalidzkiej, ustalonej zgodnie
z ust. 1. nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty z tytułu
niezdolności do pracy wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z
I USKP 35/24
5
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych (ust. 3).
W ocenie Sądu Okręgowego kryterium „pełnienia służby na rzecz totalitarnego
państwa” określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie może spełniać tylko
formalna przynależność do służb wymienionych w tym przepisie cywilnych i
wojskowych instytucji i formacji w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r.
Zrealizowanie tej przesłanki powinno być ocenione także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka, służących reżimowi komunistycznemu, co wynika z
podstawowych, fundamentalnych zasad przyjętych dla świadczeń emerytalno -
rentowych.
Sąd Okręgowy podniósł, że z materiału dowodowego zgromadzonego w
sprawie wynika, iż służba ubezpieczonego w latach 1982-1984 była służbą w
jednostkach organizacyjnych określonych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, w
konsekwencji czego odwołujący został uznany przez organ rentowy, opierający się
na informacji uzyskanej z IPN, za osobę pełniącą służbę na rzecz totalitarnego
państwa, co skutkowało obniżeniem mu należnej emerytury i renty inwalidzkiej.
Analizując niniejszą sprawę Sąd zwrócił jednak uwagę, że z akt IPN nie wynika,
aby działalność ubezpieczonego w spornym okresie polegała na zwalczaniu opozycji
demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów czy jakimkolwiek
łamaniu prawa do wolności słowa i zgromadzeń, gwałceniu prawa do życia, wolności,
własności i bezpieczeństwa obywateli. Skarżącemu nigdy nie zarzucono
prowadzenia działań sprzecznych z prawem, przekroczenia uprawnień. W 1991 roku
ubezpieczony został zweryfikowany i otrzymał akt ślubowania rozpoczynając służbę
w Straży Granicznej, którą pełnił aż do przejścia na emeryturę.
Sąd Okręgowy uznał, że pełnienie służby na rzecz totalitarnego państwa w
spornym okresie, nie może być dokonane wyłącznie na podstawie informacji z IPN
(kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich
okoliczności sprawy, w tym na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod
kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Takie stanowisko zajął
w uchwale 7 sędziów z dnia 16 września 2020 r. Sąd Najwyższy (III UZP 1/20, OSNP
2021 nr 3, poz. 28), a stanowisko to, jak i argumentację zawartą w uzasadnieniu tej
I USKP 35/24
6
uchwały sąd meriti w całości podzielił. Tymczasem z okoliczności sprawy nie wynika,
że odwołujący dopuszczał się tego typu czynów.
Od powyższego wyroku apelację wywiódł Zakład Emerytalno-Rentowy
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyniku rozpoznania apelacji Zakładu
Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku
Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 29 listopada 2021 r., VI U 14/21,
wyrokiem z dni 31 października 2022 r. oddalił odwołania J.S. od decyzji organu
emerytalnego z dnia 18 maja 2020 r.
Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja organu rentowego okazała się uzasadniona.
Do głównych przesłanek uznania zasadności apelacji sąd odwoławczy zaliczył:
-
uznanie, że do czasu zakwestionowania konstytucyjności przepisów
stanowiący podstawę prawną decyzji przez Trybunał Konstytucyjny są one zgodne z
Konstytucją;
-
związanie sądu powszechnego obowiązującymi przepisami prawa;
-
uznanie, że co najmniej w okresie od 29 września 1982 r. do 14 grudnia
1984 r. J. S. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa (tj. służbę objętą art. 13b
ust. 1 pkt. 5 lit. b) tiret ósme ustawy zaopatrzeniowej).
W opinii Sądu Apelacyjnego najistotniejszym ustaleniem, jakie w niniejszej
sprawie poczynić musiał sąd pierwszej instancji, było zweryfikowanie czy w
przypadku ubezpieczonego wystąpiła przesłanka „służby na rzecz totalitarnego
państwa” - w zakresie, w jakim jej znaczenie określa ustawa nowelizująca.
Wprowadzony do ustawy zaopatrzeniowej art. 13b, wymienia wprost - Zwiad Wojsk
Ochrony Pogranicza, jako jedną z instytucji, w której służba była służbą na rzecz
totalitarnego państwa.
Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji o
wskazanie, że J.S. będąc podchorążym w Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk
Zmechanizowanych im. T. Kościuszki w W., w ramach programu szkolenia w czasie
dwuletniego pobytu w Centrum Szkolenia WOP w K. był przydzielony do grupy o
rozszerzonym programie szkolenia zwiadowczego i kontroli ruchu granicznego.
Pracę dyplomową wieńczącą czteroletni okres nauki ubezpieczony napisał na temat
kontroli ruchu granicznego w przejściach kolejowych, którą następnie obronił na
I USKP 35/24
7
ocenę bardzo dobrą. Ponadto w czasie egzaminów końcowych, składanych przed
komisją z Dowództwa Wojsk Ochrony Pogranicza, ze szkolenia zwiadowczego oraz
kontroli ruchu granicznego otrzymał oceny dobre i bardzo dobre.
Jednocześnie Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że zarówno w opinii za okres
od 29 września 1982 r. do 31 grudnia 1983 r., jak i od 1 stycznia 1984 r. do 31 grudnia
1988 r. J.S. otrzymał oceny dobre, wynikające z wykonywania obowiązków
służbowych na powierzonym stanowisku pracy, mimo że w pierwszym okresie były
zastrzeżenia do zaangażowania ubezpieczonego wynikające z problemów
rodzinnych. W opiniach akcentowano, że J.S. jest aktywnym członkiem P., przejawia
światopogląd materialistyczny i przejawia dobrą aktywność społeczno-polityczną.
Nadto w opinii okresowej za okres od 15 września 1978 r. do 29 sierpnia 1982 r. (za
okres nauki w WSO) podkreślono, że J.S. w pełni akceptuje i wciela w życie ideologię
socjalistyczną realizuje jej wytyczne w codziennym działaniu; realizuje w codziennym
działaniu program wytyczony przez P.; cechuje go poczucie klasowej i ideowej więzi
z krajami socjalistycznymi.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego dla dokonania oceny rzeczywistego zakresu
obowiązków ubezpieczonego, konieczne jest odwołanie się do powszechnie
dostępnej w Internecie publikacji IPN na temat tej służby. Wojska Ochrony
Pogranicza pełniąc liczne funkcje wspólne dla obronności i wywiadu kilkukrotnie
przechodziły spod nadzoru Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do Ministerstwa
Obrony Narodowej i z powrotem. W zakresie pracy operacyjnej Zarząd II Dowództwa
WOP został podporządkowany zarządzeniem MSW nr 07/61 z dnia 12 stycznia
1961 r. Departamentowi II (Kontrwywiad) MSW. Na mocy tego zarządzenia dyrektor
Departamentu II MSW wydawał wytyczne pracy operacyjnej, zaś organy kontroli
ruchu granicznego zostały podporządkowane Zarządowi II Dowództwa WOP
(Zwiadowi). Zarząd II WOP został także zobowiązany do zreorganizowania systemu
kontroli ruchu granicznego w celu powiązania go z całokształtem potrzeb
operacyjnych. Przedmiotowe zarządzenie do zadań Zarządu II WOP zaliczyło w
szczególności: 1) organizowanie pracy operacyjnej w celu wykrywania i
zapobiegania przestępczości granicznej, a przede wszystkim: a) wykrywanie
nielegalnych kanałów przerzutowych i przesyłkowych; b) ujawnianie osób
podejrzanych o dokonywanie przestępstw granicznych; c) wykrywanie osób, które
I USKP 35/24
8
mogą być powiązane z działalnością obcych wywiadów spośród zatrzymanych
przestępców granicznych i osób przekraczających granice w legalnym ruchu
granicznym (zadania te Zwiad WOP miał realizować w szerokiej współpracy z
ludnością cywilną oraz z wykorzystaniem sieci tajnych współpracowników);
2) wykrywanie na podstawie wytycznych Departamentu II MSW i wydziałów II KW
MO na przejściach granicznych materiałów szpiegowskich przewożonych lub
przekazywanych w różnego rodzaju przesyłkach do wrogich ośrodków
szpiegowskich za granicę oraz nadsyłanych tą drogą szpiegowskich instrukcji i zadań;
3) wykrywanie w czasie kontroli ruchu granicznego wszelkiego rodzaju innych
przesyłek zawierających przemyt, „wrogą” literaturę itp. oraz osób przewożących
tego rodzaju materiały lub usiłujących przekroczyć granicę bez właściwych
dokumentów. Co istotne - organy Zwiadu WOP miały prowadzić pracę operacyjną na
podstawie instrukcji operacyjnych SB.
Do zadań Wydziału II Brygady WOP należało także prowadzenie postępowań
przygotowawczych w sprawach o przestępstwa graniczne. Zakres działań Zwiadu
WOP poszerzono w związku z zarządzeniem nr 026/82 MSW w sprawie przejęcia
przez Zwiad WOP operacyjnej ochrony pogranicza. Zgodnie z § 1 tego zarządzenia
Zwiad WOP przejął od SB niektóre jej zadania realizowane „na pograniczu”. W tym
celu SB miała przekazać Zwiadowi WOP obiekty wraz z osobowymi źródłami
informacji i inne materiały z dotychczasowego rozpoznania tych obiektów. Według
załącznika do zarządzenia nr 026/82 zadania Zwiadu WOP w operacyjnej ochronie
pogranicza to m.in.: 1) operacyjna ochrona pogranicza, niektórych obiektów
gospodarczych i administracyjnych tam rozmieszczonych (...), 2) zapobieganie,
rozpoznawanie i wykrywanie wszelkiej wrogiej i przestępczej działalności oraz
wynikających stąd zagrożeń dla podstawowych interesów politycznych i
gospodarczych państwa oraz godzących w bezpieczeństwo i porządek publiczny, a
w szczególności: - penetracji pogranicza i obiektów tam położonych podejmowanej
przez wrogie ośrodki i służby specjalne przeciwnika, w tym jednostek i obiektów WP
i AR, - powstawania nielegalnych, antypaństwowych organizacji społeczno-
politycznych; - nielegalnych działań podejmowanych przez elementy
antysocjalistyczne; - powstawania sytuacji mogących powodować niepokoje
społeczne; -niegospodarności i marnotrawstwa mienia społecznego w obiektach
I USKP 35/24
9
gospodarki uspołecznionej; 3) realizując zadania określone w pkt 1 i 2, Zwiad WOP
miał stosować środki, formy i metody pracy operacyjnej właściwe dla Służby
Bezpieczeństwa.
J.S. należąc do kadry dowódczej strażnicy wykonywał prace zlecone przez
dowódcę strażnicy i zastępował go.
Dla Sądu Apelacyjnego oczywistym przy tym jest, że ani ubezpieczony ani
świadkowie nie przywołali żadnych okoliczności, które miałyby wskazywać na
konkretne czynności i działania ubezpieczonego w służbie państwa totalitarnego,
poza ogólnym stwierdzeniem, że J.S. był zastępcą dowódcy strażnicy.
W opinii Sądu Apelacyjnego lektura obu zarządzeń wprowadzających
wytyczne Szefa Zwiadu jednoznacznie wykazuje, że Zwiad WOP nie był formacją o
charakterze czysto policyjnym lub wojskowym, zajmującą się jedynie zwalczaniem
przemytu lub kontrolą ruchu granicznego albo ochroną nienaruszalności granic.
Zwiad WOP był ważnym elementem w systemie organów bezpieczeństwa,
stworzonym głównie w celu ochrony totalitarnego reżimu narzuconego Polsce w
1944 r., a jego działalność do 1990 r. - podobnie jak MBP, SB, WSW - wiązała się z
„łamaniem praw człowieka i obywatela na rzecz komunistycznego ustroju
totalitarnego”. Zwiad WOP podporządkowano w zakresie pracy operacyjnej
Departamentowi II MSW, a system kontroli ruchu granicznego skonstruowano tak,
by przede wszystkim zaspokoić potrzeby operacyjne MSW związane ze
zwalczaniem opozycji politycznej. Kościoła i innych związków wyznaniowych oraz
działalności wywiadowczej na rzecz NATO czy wykrywaniem przemytu „wrogiej”
literatury.
Zestawienie zadań wykonywanych przez Zwiad WOP, przez dowódcę (i jego
zastępcę) strażnicy lądowej oraz pozytywnych opinii z okresu pracy J.S. jako
zastępcy dowódcy strażnicy S., który służbę tę podjął po ukończeniu Wyższej Szkoły
Oficerskiej w W. w ramach, której odbył dwuletni kurs szkolenia zwiadowczego i
kontroli ruchu granicznego w K. uzasadnia uznanie okresu tej służby za okres
działalności na rzecz totalitarnego państwa. Zatem prawidłowo okres ten został
uwzględniony przy wydaniu zaskarżonych decyzji.
Tym samym Sąd odwoławczy nie podzielił zapatrywań prawnych
sformułowanych w powołanej i przyjętej przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy przez
I USKP 35/24
10
Sąd Okręgowy uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20
(OSNP 2021/3/28), zgodnie z którą kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa”
określone w art. 13b ust. 1 powinno być oceniane na podstawie wszystkich
okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich
weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka.
Zastosowana przez Sąd Najwyższy wykładnia przybrała bowiem charakter
prawotwórczy. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie należy przypisywać pojęciu „służby
na rzecz totalitarnego państwa”, którego zastosowanie przez ustawodawcę służyło
ewidentnie wyłącznie podkreśleniu aksjologicznie negatywnej oceny wszelkiego
rodzaju aktywności w ramach systemu władzy podległemu wówczas reżimowi
komunistycznemu, a którego definicję legalną sformułowano w ramach
przedmiotowego przepisu, rzekomej pojemności, pozwalającej na dokonywanie w
procesie stosowania prawa jego interpretacji innej niż leksykalna, opartą właśnie o
użytą definicję legalną.
Ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,
zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 13a i art. 13b ustawy
deubekizacyjnej przez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, w odniesieniu do:
a) art. 13a ustawy dezubekizacyjnej, że informacja z Instytutu Pamięci
Narodowej nie podlega ocenie przez pryzmat wskazań art. 233 § 1 k.p.c. i ma
charakter wiążący dla Sądu, gdy tymczasem, w postępowaniu przed Sądem
powszechnym informacja wydana w trybie art. 13a w/w ustawy powinna być
traktowana jako środek dowodowy, który podlega swobodnej ocenie Sądu na równi
z innymi dowodami, w tym i z dowodami o charakterze osobowym
b) art. 13b ustawy dezubekizacyjnej, że przepis ten stanowi definicję
legalną pozwalającą w oparciu tylko o ten przepis ustalić, że samo pełnienie służby
w jednej z formacji wskazanych w tym przepisie, czyni, że służba ta była pełniona na
rzecz państwa totalitarnego, gdy tymczasem kryterium „służby na rzecz totalitarnego
państwa” określone w art. 13b ust. 1 powinno być oceniane - przez pryzmat nie tylko
informacji, o której mowa w art. 13a ustawy deubekizacyjnej, ale o wszechstronne
rozważanie, na podstawie art. 233 § 1 k.p.c. zebranego materiału obejmującego nie
tylko tą informację z 27 lutego 2020 r. - a więc na podstawie wszystkich okoliczności
I USKP 35/24
11
sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem
naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka.
2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c., a to nie
zastosowanie tego przepisu i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny za podstawę -
uzupełnionych na stronie 18 i 19 uzasadnienia skarżonego wyroku - ustaleń
faktycznych przede wszystkim w oparciu o informację z 27 lutego 2020 r., co
sprzeciwia się treści wskazanego przepisu nakazującego Sądowi, bez żadnego „ale”,
dokonywanie oceny wiarygodności i mocy dowodowej dowodów według własnego,
a nie Instytutu Pamięci Narodowej, przekonania, i to kształtowanego na podstawie
wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, przy czym, naruszenie tego
przepisu miało istotne znaczenie dla wyniku sprawy, gdyż Sąd zbagatelizował
osobowe źródła dowodowe pozwalające i na zweryfikowanie owej informacji z punktu
widzenia zindywidualizowanego zachowania J.S.
Skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w
Szczecinie z dnia 31 października 2022 r. w całości i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnego w Szczecinie, a w przypadku uznania,
w oparciu o przepis art. 39816 k.p.c., że podstawa naruszenia prawa materialnego
jest oczywiście uzasadniona, a podstawa skargi kasacyjnej naruszenia przepisów
postępowania okazała się nieuzasadniona, o: 2. uchylenie zaskarżonego wyroku i
orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zmianę decyzji organu rentowego z dnia
18 maja 2020 r. w ten sposób, że emerytura i renta ubezpieczonego J. S. nie
podlegają ponownemu ustaleniu w trybie art. 15c i art. 22a ustawy z dnia 18 lutego
1994 r., wskazanej w decyzjach począwszy od 1 czerwca 2020 r., zasądzenie od
zakładu emerytalnego na rzecz J.S. kosztów postępowania kasacyjnego, w tym
kosztów zastępstwa adwokackiego przy uwzględnieniu maksymalnej krotności
stawki minimalnej.
Organ rentowy nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nie jest zasadna dlatego podlega oddaleniu. Podniesione zarzuty
naruszenia prawa materialnego i procesowego nie potwierdziły się. Należy ponadto
I USKP 35/24
12
przypomnieć, że Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach
zaskarżenia oraz w granicach podstaw, z urzędu bada natomiast nieważność
postępowania (art. 39813b § 1 k.p.c.).
Zarzuty procesowe zostaną ocenione po zarzutach materialnych, jako że
uchybienie przepisom postępowania ma znaczenie, gdy mogło mieć istotny wpływ
na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), a więc na zastosowanie prawa
materialnego. To prawo materialne decyduje jakie postępowanie dowodowe było
konieczne dla dostatecznego wyjaśnienia okoliczności spornych i czy przedmiotem
dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.
W ramach zarzutów stanowiących materialnoprawną podstawę skargi
kasacyjnej, skarżący podnosi dwa zarzuty naruszenia art. 13a i art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej. W skardze identyfikowane są dwa problemy co do wykładni
przepisów ustawy zaopatrzeniowej, które były już przedmiotem wykładni Sądu
Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z: 22 października 2024 r., I USKP
123/23, LEX nr 3771452; 19 września 2024 r., I USKP 84/24, LEX nr 3771411;
21 maja 2024 r., I USKP 41/24, LEX nr 3715729; 24 maja 2023 r., II USKP 40/23,
LEX nr 3568174; 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126).
Pierwszym jest prawidłowość zakwalifikowania przez Sąd drugiej instancji
aktywności skarżącego w ustalonym stanie faktycznym jako „służby na rzecz
totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej przy
zastosowaniu gramatycznej wykładni tego przepisu, co z kolei wpływa na obniżenie
świadczenia emerytalnego, zatem kwestia ta stanowi punkt wyjściowy do oceny
zaskarżonego wyroku. Natomiast drugie zagadnienie sprowadza się do ustalenia czy
organ rentowy jest zobligowany do potwierdzenia faktów, z których wywodzi skutek
prawny w tym indywidualnych czynów ubezpieczonego wskazujących na
niegodziwość jego postępków w ramach służby na rzecz totalitarnego państwa.
Ustawa zaopatrzeniowa w art. 13b ust. stanowi, że bezpośrednią przyczyną
obniżenia świadczeń emerytalno-rentowych jest okoliczność, że funkcjonariusz
został uznany za osobę "pełniącą służbę na rzecz totalitarnego państwa". Powyższą
kwestię rozstrzygała już poprzednia ustawa, tzw. pierwsza ustawa dezubekizacyjna
z 2009 r. w art. 15 ust. 1b stwierdzała ona, że sam fakt pełnienia służby w organach
bezpieczeństwa państwa powoduje obniżenie świadczenia emerytalnego.
I USKP 35/24
13
Nie dodawała żadnych warunków, ocen czy opisów służby. Wtedy Sąd Najwyższy
potwierdził, w wyrokach z 24 czerwca 2015 r. (sygn. akt II UK 246/15) oraz z 25 maja
2016 r. (sygn. akt II BU 7/15), że w świetle tych przepisów nie trzeba analizować
rodzaju wykonywanej przez funkcjonariusza służby, by ustalić czy jego świadczenie
podlega zmniejszeniu. Nadto wskazać należy, że w już w dniu 3 marca 2011 r. w
sprawie II UZP 2/11 Sąd Najwyższy rozpatrując zagadnienie prawne przekazane
postanowieniem przez Sąd Apelacyjny w Warszawie z 25 listopada podjął uchwałę:
„Za każdy rok pełnienia służby w latach 1944-1990 w organach bezpieczeństwa
państwa, o których mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu
informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz
treści tych dokumentów (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 63, poz. 425 z późn. zm.),
emerytura wynosi 0,7% podstawy jej wymiaru (art. 15b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia
18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.),
co oznacza, że wysokość emerytury wyliczanej wyłącznie za okresy pełnienia takiej
służby może być niższa od 40% podstawy wymiaru tego świadczenia". Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu uchwały wyraźnie wskazał, że żaden rodzaj ani sposób
wykładni zawartego w art. 15b ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy odesłania do art. 15 tej ustawy nie daje osobom, które pełniły w
latach 1944-1990 służbę w organach bezpieczeństwa państwa, o których mowa w
ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej, możliwości prawnych ani argumentów
prawnych lub prawniczych do domagania się ustalenia wysokości należnych im
emerytur z zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy od innej podstawy wymiaru
niż 0,7% za każdy rok pełnienia służby w wymienionych w art. 2 organach
bezpieczeństwa państwa. Przeciwnie, poddane analizie przepisy są jednoznacznie
czytelne, a przeto jasne i niewymagające szczególnie pogłębionej analizy prawnej
ani prawniczej. Pomimo to Sąd Najwyższy uznał, że rozstrzygnięcie
przedstawionego zagadnienia prawnego było niezbędne ze względu na znaczną
liczbę adresatów poddanych analizie regulacji prawnych, którym wskutek
I USKP 35/24
14
zastosowania spornych przepisów organy emerytalne skorygowały (obniżyły) w
istotny sposób wysokość pobieranych emerytur z zaopatrzenia emerytalnego służb
mundurowych. Jasny, jednoznacznie czytelny i niepozostawiający wątpliwości, w
ocenie Sądu Najwyższego, był art. 15b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy, który w ust. 1 stanowił, że emerytura osoby, która w latach 1944-
1990 pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa (o naturze totalitarno-
komunistycznej), o których mowa w ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej, wynosi
0,7% podstawy wymiaru tego świadczenia za każdy rok takiej służby. Takie same
zasady obliczania emerytur z zaopatrzenia emerytalnego funkcjonariuszy potwierdza
normatywne brzmienie art. 13 ust. 1 pkt 1b ustawy zaopatrzeniowej, który traktuje
okresy wymienionej służby w organach bezpieczeństwa państwa totalitarnego w
latach 1944-1990 jako okresy równorzędne ze służbą w Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu
Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym,
Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i w Służbie
Więziennej, ale na zasadach określonych w art. 15b tej ustawy, z wyjątkiem służby
określonej w ust. 2 art. 13 (przepis nadal obowiązujący), który w ogóle wyklucza
możliwość uznania za równorzędne okresów służby w latach 1944-1956 w
charakterze funkcjonariusza organów bezpieczeństwa państwa, porządku i
bezpieczeństwa publicznego, jeżeli przy wykonywaniu czynności służbowych
funkcjonariusz popełnił przestępstwo przeciwko wymiarowi sprawiedliwości lub
naruszające dobra osobiste obywatela i za to został zwolniony dyscyplinarnie,
umorzono wobec niego postępowanie karne ze względu na znikomy lub nieznaczny
stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu lub został skazany z winy umyślnej
prawomocnym wyrokiem sądu. Sąd Najwyższy zastosował więc w tym przypadku
wykładnię językową przepisów tzw. pierwszej ustawy dezubekizacyjnej, na mocy
której obniżono funkcjonariuszom organów bezpieczeństwa państwa (o których
mowa była w ustawie lustracyjno-dezubekizacyjnej), uznając jej zapisy za jasne oraz
oczywiste i nie wymagające odwołania się do innych zasad wykładni poza wykładnią
ściśle językową (szerzej w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego III USKP 39/23
z 15 października 2023 r., LEX nr 3619227).
I USKP 35/24
15
Z kolei Sąd Najwyższy w uchwale z 16 września 2020 r., III UZP 1/20 (OSNP
2021 nr 3, poz. 28) stwierdził, że kryterium "służby na rzecz totalitarnego państwa"
określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej powinno być oceniane na
podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wypowiedział się,
że „Sąd będzie zobowiązany do rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym
wypadku. Przedstawione przez ubezpieczonego kontrfakty będą oczywiście
podlegać swobodnej ocenie w myśl otwartego katalogu uwzględnianych
okoliczności, w szczególności długości okresu pełnienia służby, jej historycznego
umiejscowienia w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r., miejscu pełnienia
służby, zajmowanego stanowiska czy stopnia służbowego. Powyższe stanowisko
zostało następnie podzielone w wyroku z 30 listopada 2023 r., III USKP 79/23 (LEX
nr 3689950), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd ubezpieczeń społecznych,
rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia odwołania od decyzji Dyrektora Zakładu
Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie
ponownego ustalenia (obniżenia) wysokości emerytury policyjnej byłego
funkcjonariusza, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach
bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno
co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do
kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako
służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ
emerytalny, który przy wydawaniu decyzji musi kierować się danymi zawartymi w
informacji o przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu
Pamięci Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu - do którego wyłącznej
kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w
przedmiocie prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia
kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów (postanowienie Sądu
Najwyższego z 9 grudnia 2011 r., II UZP 10/11, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 298).
Również Trybunał Konstytucyjny dostrzegł w wyroku z dnia 24 lutego 2010 r.
(K 6/09, OTK-A 2010 nr 2, poz. 15), że kontrola informacji o przebiegu służby
wydawanej przez IPN, została połączona z prawem zaskarżenia decyzji organu
I USKP 35/24
16
emerytalnego, a w konsekwencji z prawem do rozpoznania istoty sprawy przez sąd
powszechny. Nie sposób zatem uznać, że ustawodawca pozbawił osoby, których
dotyczy kwestionowana regulacja, prawa sądowej kontroli informacji sporządzonej
przez IPN. Informacja o przebiegu służby nie jest wobec tego władczym przejawem
woli organu administracji publicznej (władczym rozstrzygnięciem), lecz jest
oświadczeniem wiedzy i nie rozstrzyga konkretnej sprawy administracyjnej w
stosunku do konkretnej osoby fizycznej. Wskazana czynność ma charakter stricte
informacyjny i stanowi jedynie urzędowe potwierdzenie określonych faktów,
zamieszczonych w aktach osobowych funkcjonariusza, celem ponownego ustalenia
prawa do świadczeń emerytalnych. Władczym rozstrzygnięciem wobec skarżącego
jest decyzja organu emerytalnego w przedmiocie ponownego ustalenia prawa do
świadczenia emerytalnego i jego wysokości. Zatem dopiero decyzja organu
emerytalnego podlega kontroli sądowej. Natomiast właściwym sądem dokonującym
tej kontroli jest sąd powszechny, a ten, podczas rozpoznawania istoty sprawy, będzie
uprawniony do weryfikacji informacji z IPN w postępowaniu dowodowym (uchwała
Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, OSNP 2021 nr 3 poz. 28;
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 stycznia 2012 r., K 36/09, OTK-A 2012 nr 1,
poz. 3).
Oceny tej nie zmienia, że informacja o przebiegu służby jest dokumentem
urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c. Ukształtowane na tle spraw z zakresu
ubezpieczeń społecznych orzecznictwo Sądu Najwyższego jednoznacznie akceptuje,
że okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość mogą być
udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w Kodeksie
postępowania cywilnego (wyroki: z 2 lutego 1996 r., II URN 3/95, OSNAPiUS 1996
nr 16, poz. 239; z 25 lipca 1997 r., II UKN 186/97, OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 342;
z 8 sierpnia 2006 r., I UK 27/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 235), a art. 247 k.p.c.,
wprowadzający ograniczenia dowodzenia zeznaniami świadków lub z przesłuchania
stron przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu obejmującego czynność
prawną, nie ma zastosowania w tych sprawach (wyroki Sądu Najwyższego: z 11
października 2016 r., I UK 356/15, LEX nr 2174067 i z 10 lipca 2013 r., II UK 427/12,
LEX nr 1555534). Doktryna również formułuje postulaty aby przy weryfikacji
przebiegu służby sięgać do opinii służbowych funkcjonariuszy (zob. B. Jaworski:
I USKP 35/24
17
System opiniowania funkcjonariuszy służb mundurowych, Acta Universitatis
Lodziensis. Folia luridica 2019 nr 87, s. 105).
Sąd Najwyższy w składzie tu orzekającym podziela powyższy pogląd, jak
również częściowo podziela dalsze twierdzenia zawarte w wyroku z 30 listopada
2023 r., III USKP 79/23 (LEX nr 3689950) w części, że zrównanie statusu osób -
przez jednolite obniżenie świadczenia z zabezpieczenia społecznego - które
kierowały organami państwa totalitarnego, angażowały się w realizację zadań i
funkcji państwa totalitarnego, nękały swych obywateli także na innym polu niż styk
szeroko rozumianego prawa karnego, a więc tych podmiotów, których ocena jest
zdecydowanie aksjologicznie negatywna, z osobami, których postawa nie
pozostawała w bezpośredniej opozycji do zadań i funkcji tego państwa, lecz
sprowadzała się do czynności akceptowalnych i wykonywanych w każdym państwie,
także demokratycznym, bez skojarzeń prowadzących do ujemnych ocen, nie może
być dokonane za pomocą tych samych parametrów. Inaczej każdy podmiot
funkcjonujący w systemie państwa w tych latach mógłby się spotkać z zarzutem, że
jego działanie, w ogólnym rozrachunku, było korzystne dla państwa totalitarnego.
Odnosząc powyższe poglądy do okoliczności rozpoznawanej sprawy Sąd
drugiej instancji podjął co prawda polemikę z dokonaną przez Sąd Najwyższy oceną
regulacji ustawy zaopatrzeniowej zawartą w uzasadnieniu uchwały III UZP 1/20,
mimo to rzetelnie przeprowadził wszechstronną i pełną ocenę zgromadzonego
materiału dowodowego w kontekście spełnienia się kryterium służby na rzecz
formacji, o których mowa w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Dodać należy, że w
zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny we Szczecinie zastosował się do stanowiska
zajętego przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyżej wymienionej uchwały sięgając
do akt osobowych, opinii służbowych funkcjonariusza i badając charakter jego służby
przez pryzmat historycznego umiejscowienia służby. Sąd Apelacyjny dokonał
wszechstronnej analizy zgromadzonego materiału dowodowego, wyczerpująco
wskazał jakie zadania skarżący realizował na stanowisku wyszczególnionym w
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej oraz wyjaśnił dlaczego służba ta była niezbędna dla
funkcjonowania ówczesnego państwa. Prawidłowo zastosowano obowiązujące
przepisy prawa materialnego.
I USKP 35/24
18
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny w Szczecinie
ustosunkowując się do zakresu zadań realizowanych przez formację, w której służył
Ubezpieczony, stwierdził, że służba w Zwiadzie WOP polegała na realizowaniu
zadań operacyjnych. Sąd drugiej instancji dokładnie ustalił jakie zadania należały do
formacji, w której służył skarżący (strony 19 - 20 zaskarżonego wyroku). Sąd drugiej
instancji ustosunkował się także do indywidualnego charakteru służby
ubezpieczonego m.in. w zakresie zeznań świadka Z.G. wskazujących w jego ocenie
brak udziału ubezpieczonego w systemie opresyjnym państwa totalitarnego, a
mianowicie, że to komendant zajmował się sprawami operacyjnymi a jego zastępca
innymi sprawami. Wziął również pod uwagę, że świadek H.B. i sam ubezpieczony o
pracy operacyjnej w ogóle się nie wypowiadali. Sąd Apelacyjny ustalił, że
ubezpieczony akcentował, że do jego obowiązków jako zastępca należało szkolenie
żołnierzy ochrony granic, a nie zajmował się działaniami wywiadowczymi,
kontrwywiadowczymi, czy zwalczaniem Kościoła. Jednak H.B. zeznając, że
ubezpieczony był jego zastępcą wskazał, że do jego obowiązków należało
zastępowanie dowódcy strażnicy i pomoc w pełnieniu jego obowiązków, a wszystko
było związane z ochroną granic. Z kolei sam ubezpieczony wskazał tylko, że
zajmował się planowaniem służby pod nieobecność dowódcy i kontrowała służbę
(strona 21 zaskarżonego wyroku). Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny
szczegółowo ustalił zakres obowiązków dokonując zestawienia dowodów
osobowych i zadań wykonywanych przez Zwiad WOP, przez dowódcę (i jego
zastępcę) strażnicy lądowej oraz ocenił pozytywne opinie z okresu pracy J.S. jako
zastępcy dowódcy strażnicy S., który służbę tę podjął po ukończeniu Wyższej Szkoły
Oficerskiej w W. w ramach, której odbył dwuletni kurs szkolenia zwiadowczego i
kontroli ruchu granicznego w K. Powyższe doprowadziło Sąd odwoławczy do ustaleń,
że zebrany materiał dowodowy uzasadnia uznanie okresu tej służby za okres
działalności na rzecz totalitarnego państwa. Zatem prawidłowo okres ten został
uwzględniony przy wydaniu zaskarżonych decyzji.
Wobec powyższego należy stwierdzić, że podstawą zastosowania regulacji
prowadzących do ponownego ustalenia wysokości świadczeń jest fakt służby w
formacji wyszczególnionej w art. 13b która miała istotny wpływ na funkcjonowanie
ówczesnego państwa ale zostało to dokonane przez pryzmat indywidualnych
I USKP 35/24
19
okoliczności sprawy. Okoliczności te zostały potwierdzone w toku postępowania
przed Sądem Ubezpieczeń Społecznych. W toku postępowania nie ujawniono aby
stanowisko, które zajmował skarżący nie przynależało do tych wyszczególnionych w
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że przy
dokonywaniu oceny prawnej służby z perspektywy art. 13b ustawy zaopatrzeniowej
bierze się pod uwagę przede wszystkim formację, w której była pełniona służba, a
także zajmowane stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg służby. Określenie
formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1
ustawy zaopatrzeniowej) ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i przedmiot
ich działalności może prima facie potwierdzać, że były one bezpośrednio
ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań
i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący
w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe
byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie
odwołującego się indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do
naruszania podstawowych praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej
kwalifikacji. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz
totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach
wymienionych w tym przepisie, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z
informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba
w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być
obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży
obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że
dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji,
gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 września 2024 r., II USK 337/23, LEX nr
3770480).
Zarzuty podniesione w ramach podstawy procesowej skargi kasacyjnej należy
uznać za chybione. Do postępowania kasacyjnego nie należy rozstrzyganie sporów
o ocenę dowodów ani o prawidłowość ustalenia stanu faktycznego sprawy, którym
I USKP 35/24
20
Sąd Najwyższy na podstawie art. 39813 § 2 k.p.c. jest związany. Sąd Najwyższy, nie
jest sądem faktów, a wyłącznie sądem prawa. W zakresie jego ustawowych
kompetencji nie mieści się korygowanie ustaleń faktycznych lub oceny materiału
dowodowego dokonanego przez sąd drugiej instancji (postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 października 2018 r., I UK 437/17, LEX nr 2570520). Stosownie
do art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące
ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami
faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to
wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także
badanie, czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Stąd
też podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i
oceny dowodów. Zarzutem takim jest nie tylko zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,
lecz także przepisów regulujących sposób ustalania faktów. Każdy zarzut skargi
kasacyjnej, który ma na celu polemikę z tą podstawą faktyczną, chociażby pod
pozorem kwestionowania wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych
przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c.
jest a limine niedopuszczalny (zob. postanowienie Sądu Najwyższego I CSK 6715/22
z 6 marca 2024 r., LEX nr 3692415). W rozpoznawanej sprawie skarżący
przedstawia własną ocenę dowodów, odmienną od dokonanej przez Sąd drugiej
instancji co jest niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym.
Mając na uwadze powyższe argumenty, Sąd Najwyższy na podstawie
art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.
[SOP]
M.G.
