I USK 351/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 9 grudnia 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka
w sprawie z odwołania K.M.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu
o prawo do rekompensaty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 9 grudnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z dnia 12 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 488/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
II. zasądza od K.M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Sosnowcu kwotę 240,00 (dwieście
czterdzieści) złotych, wraz z ustawowymi odsetkami
z - art. 98 § 11 k.p.c. - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
DS
UZASADNIENIE
Decyzją z 31 sierpnia 2022 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Sosnowcu, odmówił ubezpieczonemu K.M. prawa do rekompensaty, bowiem nie
udokumentował 15 lat pracy wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy
w warunkach szczególnych, na dzień 31 grudnia 2008 r. Organ rentowy podkreślił
I USK 351/24
2
w uzasadnieniu stanowiska, że w celu sprawdzenia uprawnień do rekompensaty
należy przedłożyć świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach.
Sąd Okręgowy w Sosnowcu VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 16 lutego 2023 r. (sygn. akt VII U 654/22), wydanym w sprawie K.M.,
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Sosnowcu, o prawo do
rekompensaty, oddalił odwołanie.
Na skutek apelacji ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny w Katowicach III
Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 12 kwietnia 2024 r. (sygn.
akt III AUa 488/23), oddalił apelację.
Skargę kasacyjną do Sadu Najwyższego wywiódł ubezpieczony, zaskarżając
w całości wyrok Sąd Apelacyjnego w Katowicach, zarzucając rozstrzygnięciu
naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na zakres
rozstrzygnięcia, tj. art. 232 in fine k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 5 k.p.c.,
poprzez zaniechanie dopuszczenia z urzędu dowodu z opinii biegłego z zakresu
bezpieczeństwa i higieny pracy, nawet pomimo braku inicjatywy dowodowej
odwołującego, występującego w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika, a
także braku pouczenia odwołującego o konieczności przeprowadzenia takiego
dowodu, w związku z koniecznością wykazywania faktów, z których strona wywodzi
skutki prawne, w sytuacji gdy konieczność dopuszczenia takiego dowodu
pozwoliłaby na dokonanie ustaleń, czy praca wykonywana przez odwołującego w
okresie od 1 września 1972 r. do 31 stycznia 1992 r., na stanowisku ślusarza
narzędziowego w Z. w S., świadczona była w warunkach szczególnych,
uregulowanych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie
wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnych charakterze oraz w innych rozporządzeniach Rady Ministrów,
dotyczących kategorii zatrudniania i zarządzeniach właściwych ministrów, a
materiał dowodowy zaoferowany przez stronę, w postaci przesłuchania świadków
oraz przesłuchania odwołującego, uzasadniał dopuszczenie takiego dowodu.
W związku ze stawianym zarzutem, skarżący wniósł o:
1. uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie
sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania;
I USK 351/24
3
2. zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów
zastępstwa procesowego, stosownie do norm przepisanych.
Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej wskazując, że w sprawie
niezbędne jest dokonanie wyczerpującej wykładni przepisów prawa, które budzą
poważne wątpliwości, a to wzajemnej relacji art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232
k.p.c. i art. 5 k.p.c. w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych.
W uzasadnieniu wniosku, skarżący wskazał, że konieczne rozstrzygnięcie,
co do kwestii bierności strony w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych,
co do inicjatywy dowodowej, a w szczególności inicjatywy dowodowej polegającej
na dopuszczeniu i przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego, mającego
zasadnicze znaczenie z punktu widzenia ustalenia przysługującego
ubezpieczonemu prawa do uzyskania rekompensaty, czy emerytury pomostowej.
Zdaniem skarżącego opinia biegłego z zakresu ubezpieczeń społecznych, w
sytuacji występowania przez ubezpieczonego w procesie bez profesjonalnego
pełnomocnika, powinna zostać dopuszczona przez sąd rozpoznający sprawę z
urzędu, a takie działanie nie może być uznane za działanie naruszające zasady
bezstronności sądu i równości stron. Dlatego konieczne jest w ocenie skarżącego,
aby Sąd Najwyższy zajął się ww. problematyką, która jak twierdzi skarżący,
uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o wydanie
postanowienia o odmowie przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, a w razie jej
przyjęcia – oddalenie, oraz w każdym z przypadków zasądzenie od skarżącego, na
rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu przed
Sądem Najwyższym, według norm przepisanych.
Wykonując zobowiązanie Sądu, skarżący pismem z 11 września 2024 r.
wskazał, że wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi 12.533 zł.
Pismem z 31 października 2024 r., wykonując zobowiązanie Sądu, co do
uzupełnienia braków formalnych skarżący powtórzył wniosek ze skargi kasacyjnej o
przyjęcie jej do rozpoznania, wskazując podstawę prawną, tj. art. 3989 § 1 k.p.c.,
sygnalizując problematykę przeprowadzania przez sąd dowodu z urzędu z opinii
biegłego z zakresu ubezpieczeń społecznych, w sytuacji braku inicjatywy
I USK 351/24
4
dowodowej po stronie odwołującego, występującego przed sądem bez
profesjonalnego pełnomocnika.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wnioskodawcy nie mogła zostać przyjęta do rozpoznania.
Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę
kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,
jeżeli istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi
nieważność postępowania lub jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Nakładając na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej
przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego
przedsądu, ustawodawca zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny
środek zaskarżenia prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje
publicznoprawne. Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do
czterech ma, w konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania ustrojowo i procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych
przypadkach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a
skarga nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej jednostkowej
sprawie. Ostatecznie, nie w każdej sprawie, nawet takiej, w której prawomocne
orzeczenie zostało wydane w warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku
wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania.
W przeciwnym bowiem razie Sąd Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym
przepisom, sądem trzeciej instancji, a jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie
korekty ewentualnych błędów w zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w
każdej indywidualnej sprawie. Podkreślenia wymaga także, że wniosek o przyjęcie
skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu,
natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero
po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania.
Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie
przedstawione i uzasadnione. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i
I USK 351/24
5
skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej
podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich
domyślać (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 maja 2022 r., I USK 434/21,
Legalis nr 2740849).
Strona skarżąca w wywiedzionej przez siebie skardze kasacyjnej wskazała,
że w niniejszej sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie – przywołała więc przesłankę zawartą
w art. art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Zdaniem strony skarżącej rozbieżność miałaby
polegać na zróżnicowanym stosowaniu przez Sądy inicjatywy dowodowej
podejmowanej z urzędu, w zakresie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego, w
sprawach o emeryturę pomostową i konieczności udzielania stronom,
występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika pouczeń, co do
konieczności podejmowania przez nie aktywności dowodowej, celem wykazywania
okoliczności prawnie doniosłych. Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie
się do potrzeby wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że
określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się
wykładni, albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez
skarżącego rozbieżności w orzecznictwie, w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu
Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca
2007 r., II CSK 84/07, Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22,
Legalis nr 2741242). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i
pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej
okoliczności, uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości
interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 lipca 2009 r., I CSK
111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349).
Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.
wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa,
których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym
orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni,
I USK 351/24
6
podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości
polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich
rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia
wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Strona
skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie zdołała
jednak wykazać, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z przepisem prawnym,
który nie doczekał się wykładni i wywołuje rzeczywiste wątpliwości w orzecznictwie.
Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się co do wykładni art. 232 k.p.c. i
orzecznictwo w tym zakresie uznać należy za ugruntowane. Przepis art. 232 zdanie
pierwsze k.p.c. w ogóle nie może zostać naruszony przez sąd apelacyjny, ponieważ
adresowany jest do stron procesu, a nie do sądu. W postępowaniu przed sądem
regułą jest przeprowadzanie dowodów na wniosek stron, a dopuszczanie ich z
urzędu stanowi wyjątek od tej zasady. Stosowanie tego wyjątku pozostawione jest
dyskrecjonalnej władzy sądu, na co wyraźnie wskazuje użyty w art. 232 zdanie
drugie k.p.c. zwrot „sąd może”. Z tego powodu nieprzeprowadzenie dowodu z
urzędu z reguły nie stanowi uchybienia, które mogłoby skutecznie zostać wytknięte
w skardze kasacyjnej. Zaniechanie przez sąd dopuszczenia dowodu z urzędu,
może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, jeżeli w wyniku tego
zaniechania nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności sporne, istotne dla
rozstrzygnięcia sprawy – z taką sytuacja nie mamy jednak do czynienia w niniejszej
sprawie.
Również z przepisu art. 5 k.p.c. (podobnie jak z art. 212 § 2 k.p.c.) nie
wynika powinność sądu o charakterze ogólnego obowiązku udzielania, w każdym
wypadku pouczeń osobom stającym przed sądem, tylko dlatego, że występują bez
profesjonalnego pełnomocnika. Udzielenie pouczenia zależy od oceny i uznania
sądu uwiarygodnionego konkretną sytuacją procesową i staje się powinnością sądu
tylko w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, kiedy zachodzi potrzeba zapobieżenia
nierówności podmiotów toczącego się postępowania, a więc wówczas, gdy strona z
uwagi na swoją nieporadność i stopień skomplikowania sprawy nie jest w stanie
zrozumieć istoty prowadzonego postępowania i podjąć w związku z tym
stosownych czynności procesowych. Ponadto, co do art. 5 k.p.c. trzeba wskazać,
że przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, lecz
I USK 351/24
7
konieczne jest przytoczenie przepisów, które zostały naruszone, wskutek
zaniedbania przez sąd orzekający powinności określonej w art. 5 k.p.c. i mogły
jednocześnie wywrzeć wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z
15 stycznia 2025 r., II CNPP 2/23, Legalis nr 3201078 oraz postanowienia Sądu
Najwyższego z: 31 stycznia 2024 r., II USK 88/23, Legalis nr 3044678; 5 grudnia
2024 r., III USK 368/23, Legalis nr 3168652; 12 lutego 2025 r., II PSK 76/24, Legalis
nr 3201525; 8 kwietnia 2025 r., I CSK 2663/23, Legalis nr 3211407 i 17 kwietnia
2025 r., I CSK 1228/24, Legalis nr 3213451).
Podkreślenia wymaga także, że kwestionowanie ustaleń stanu faktycznego
dokonanych przez sądy powszechne jest niedopuszczalne na etapie postępowania
kasacyjnego. Wynika to wprost z art. 39813 § 2 w zw. z art. 3983 § 3 k.p.c.,
ograniczających kognicję Sądu Najwyższego w tym zakresie. A nadto, w sytuacji,
gdy skarga kasacyjna nie zarzuca obrazy jakiegokolwiek przepisu prawa
materialnego, stanowiącego podstawę wyrokowania sądu odwoławczego, to w
konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy naruszenie przepisów prawa
procesowego, wskazanych przez nią w podstawie kasacyjnej, mogło mieć -
rzeczywiście - istotny wpływ na wynik sprawy, czego wymaga art. 3983 § 1 pkt 2
k.p.c. Nie chodzi przy tym o czysto teoretyczną możliwość takiego wpływu, lecz o
wykazanie, że w okolicznościach danej sprawy ten wpływ był (mógł być) realny, a
można to stwierdzić dopiero wówczas, gdy w skardze zostanie podniesiony
adekwatny w konkretnych okolicznościach faktycznych zarzut obrazy prawa
materialnego (zob. m. in. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2025 r.,
I PSK 31/25, Legalis nr 3262621).
Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Orzeczenie o kosztach
postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c.,
w kwocie ustalonej na podstawie § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat
za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), a w zakresie odsetek
art. 98 § 11 k.p.c.
DS.
[a.ł]
I USK 351/24
8
