I USK 331/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 2 kwietnia 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka
w sprawie z odwołania K. w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych
Oddziałowi w Krakowie
z udziałem zainteresowanej D. K.
o podleganie ubezpieczeniu i podstawę wymiaru składki,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 2 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej K.
w K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 28 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 932/19,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
II. zasądza od K. w K. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Krakowie kwotę 240,00 (dwieście
czterdzieści) złotych, wraz z odsetkami, o których mowa
w art. 98 § 11 k.p.c. - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Decyzją z 27 kwietnia 2018 r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3, w
związku z art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 36 ust. 1, 2, 4 i 11,
art. 87 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
I USK 331/23
2
społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778) oraz art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e, art. 69 ust. 1,
art. 74 ust. 1, art. 81 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach
opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2017 r.,
poz. 1938) i art. 734 § 1 k.c. oraz art. 750 k.c. Zakład Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Krakowie stwierdził, że D.K. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu u płatnika składek K. z tytułu umowy
zlecenia w okresie od 1 października 2014 r. do 30 września 2016 r. Jednocześnie
organ rentowy ustalił D.K. podstawę wymiaru składek na obowiązkowe
ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz zdrowotne, w wysokości i za
okresy szczegółowo wskazane w decyzji. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy
wskazał, że D.K. zawarła z płatnikiem K. umowy o dzieło na rok akademicki
2014/2015 i 2015/2016, tj. w okresie od 1 października 2014 r. do 30 września 2016
r., których przedmiotem było przeprowadzenie lektoratu z języka angielskiego oraz
zajęć dydaktycznych z języka angielskiego w ramach kursu e-learningowego i
konsultacji.
Sąd Okręgowy w Krakowie VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,
wyrokiem z 26 kwietnia 2019 r. (sygn. akt VII U 2072/18), wydanym w sprawie K.,
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Krakowie, przy
uczestnictwie D.K., o podleganie ubezpieczeniu i o podstawę wymiaru składki:
oddalił odwołanie, zasądził od K., na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddział w Krakowi kwotę 180 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i
nie obciążył D.K. kosztami postępowania.
Na skutek apelacji odwołującej, Sąd Apelacyjny w Krakowie III Wydział
Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 28 marca 2023 r. (sygn. akt III AUa
932/19): oddalił apelację, zasądził od K. w K. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Krakowie kwotę 240 zł, tytułem zwrotu kosztów
postępowania apelacyjnego.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie, do Sądu
Najwyższego wywiodła odwołująca, zaskarżając judykat w całości, zarzucając
rozstrzygnięciu naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 627 k.c. w zw. z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie
autorskim i prawach pokrewnych poprzez ich błędną wykładnię i
I USK 331/23
3
niezastosowanie, pomimo, że zawarte umowy pomiędzy K., a D.K. - z uwagi
na ich przedmiot - miały charakter umów o dzieło oraz umów o dzieło
autorskie;
2. art. 750 k.c. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie tego przepisu,
pomimo, że zawarte umowy nie miały charakteru umów o świadczenie usług,
do których należy stosować odpowiednie przepisy dotyczące umów zlecenia;
3. art. 6 ust. 1 pkt 4 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich błędną wykładnię i błędne
przyjęcie, że D.K. podlegała z tytułu zawartych umów cywilnoprawnych
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.
W związku ze stawianymi zarzutami, skarżąca wniosła o: uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi II
instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o
kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i orzeczenie, co do istoty sprawy przez uwzględnienie apelacji
płatnika składek od wyroku Sądu I instancji, rozpoznanie sprawy również pod
nieobecność pełnomocnika płatnika składek oraz zasądzenie od organu rentowego
na rzecz płatnika składek kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów
zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Skarżąca wniosła także o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,
wskazując, że w jej ocenie, w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów. Skarżąca w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania stwierdziła, że wątpliwości interpretacyjne dotyczą
charakteru prawnego umów, zawartych pomiędzy uczelnią, a osobą fizyczną
prowadzącą zajęcia dydaktyczne ze studentami, posiadającą odpowiednie
kwalifikacje, nazwanymi umową o dzieło dydaktyczne oraz umowami o autorskie
dzieło dydaktyczne - w płaszczyźnie skutków, jakie te umowy wywołują na gruncie
prawa ubezpieczeń społecznych, a mianowicie czy te umowy mają być traktowane,
jako umowy o dzieło, o których mowa w art. 627 k.c. w zw. z art. 1 ust. 1 prawa
autorskiego, w przypadku, gdy z treści umowy wynika przeniesienie majątkowych
praw autorskich do przedmiotu umowy, w tym konspektu, czy też, jako umowy o
I USK 331/23
4
świadczenie usług w rozumieniu art. 750 k.c., do których znajdują zastosowanie
przepisy o zleceniu.
W odpowiedzi na wywiedziona skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o nie
przyjmowanie do rozpoznania skargi kasacyjnej odwołującej, ewentualnie,
oddalenie tej skargi; a w każdym razie zasądzenie od odwołującej na rzecz organu
rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg
norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wywiedziona w przedmiotowym postępowaniu nie
kwalifikuje się do przyjęcia.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność
postępowania (pkt 3) lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Płatnik składek nie wykazał, by w sprawie występowała powołana w skardze
kasacyjnej potrzeba wykładni przepisów prawnych. Potrzeba taka występuje, jeżeli
co do konkretnego przepisu prawnego jego przyjęta już i dominująca wykładnia
wymaga weryfikacji, w świetle nowej argumentacji powołanej przez skarżącego,
bądź gdy ten sam przepis wykładany jest inaczej przez różne sądy, bądź składy
orzekające, ewentualnie, gdy wykładnia sądowa jest kontestowana przez doktrynę.
Skarżący powinien bądź to wskazać argumentację przemawiającą za zmianą
dotychczasowej wykładni, bądź też wykazać, że dany przepis prawny, chociaż
budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wyjaśnienia i powinien zostać
zinterpretowany przez Sąd Najwyższy. Inaczej rzecz ujmując, potrzeba wykładni
przepisu budzącego poważne wątpliwości lub wywołującego rozbieżności w
orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) zachodzi wtedy, kiedy jego
niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności
w orzecznictwie bądź gdy przepis ten nie doczekał się wykładni w kierunku
wskazywanym przez skarżącego (postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca
I USK 331/23
5
2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 15 października 2002 r., II CZ 102/02,
LEX nr 57231).
Nie można uznać, że w przedstawionym przez skarżącą zakresie występuje
potrzeba wykładni wskazanych przepisów. Sąd Najwyższy zajmował już stanowisko
dotyczące wykładni przepisów art. 627 k.c. oraz 750 k.c. w kontekście kwalifikacji
umów dydaktycznych. Należy powołać dla przykładu na postanowienie Sądu
Najwyższego z 23 czerwca 2021 r., I USK 193/21 (LEX nr 3352443), w którym Sąd
Najwyższy wskazał kompleksowo zarówno stanowisko orzecznictwa, jak i doktryny
w tym zakresie. Sąd Najwyższy w powołanym postanowieniu przypomniał, że już w
wyroku z 3 października 2013 r., II UK 103/13 (OSNP 2014 nr 9, poz. 134) Sąd
Najwyższy uznał, że nie stanowi umowy o dzieło umowa o przeprowadzenie cyklu
bliżej niesprecyzowanych wykładów z danej dziedziny wiedzy, których tematy
pozostawiono do uznania wykładowcy, bowiem oznacza to, że zamawiający nie jest
zainteresowany określonym dziełem (utworem) intelektualnym o indywidualnym
charakterze w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie
autorskim i prawach pokrewnych, lecz przekazywaniem odbiorcom wykładu wiedzy
z danej dyscypliny. W ocenie Sądu Najwyższego, określona forma prowadzenia
zajęć edukacyjnych (z przygotowaniem materiałów, np. slajdów, wykresów) nie
przesądza o ich wykonywaniu w ramach umowy o dzieło, bowiem jest zwykle
stosowana także przez osoby nauczające na podstawie umowy o pracę czy umowy
o świadczenie usług. Z tak określonego celu umowy - edukacji słuchaczy,
przekazania im wiedzy - nie mógł wynikać obiektywnie osiągalny i pewny rezultat.
Chodziło więc o wykonanie określonej czynności (szeregu powtarzających się
czynności) bez względu na to, jaki rezultat czynność ta przyniesie. Także w wyroku
Sądu Najwyższego z 14 listopada 2013 r., II UK 115/13 (LEX nr 1396411)
stwierdzono, że nie stanowi umowy o dzieło umowa o przeprowadzenie cyklu
wykładów (zajęć dydaktycznych), podobnie jak umowa o przeprowadzenie zajęć
terapeutycznych w ramach programu rehabilitacyjnego, w której zainteresowana
zobowiązała się do osobistego prowadzenia terapii logopedycznej (wyrok z 8
listopada 2013 r., II UK 157/13, OSNP 2015 nr 1, poz. 15) czy też przeprowadzenie
wykładów z rachunkowości i analizy ekonomicznej (wyrok z 4 lipca 2013 r., II UK
402/12, LEX nr 1350308).
I USK 331/23
6
Również w ostatnich orzeczeniach Sąd Najwyższy konsekwentnie uznaje, że
traktowanie jako dzieło indywidualnego wykładu nie jest wykluczone. Jeżeli jednak
wykonawca został zobowiązany do przekazywania wiedzy z danej dziedziny, to
taka forma prowadzenia zajęć edukacyjnych nie przesądza o ich wykonywaniu w
ramach umowy o dzieło - jest bowiem zwykle stosowana przez osoby nauczające
na podstawie umowy o pracę czy umowy o świadczenie usług. Przejawem
działalności twórczej jest będący wynikiem samodzielnego wysiłku autora rezultat
różniący się od innych rezultatów, a indywidualny charakter dzieła wyraża się w tym,
że odbiega ono od innych przejawów podobnego działania w sposób świadczący o
jego swoistości i niepowtarzalności. Fakt, że możliwe jest uzyskanie analogicznego
rezultatu przez różnych autorów, nie stanowi samodzielnej przesłanki wykluczającej
przypisanie danemu przejawowi działalności twórczej charakteru indywidualnego.
Jeżeli wykładowca zobowiązał się jedynie do starannego przeprowadzenia wykładu,
na podstawie swojej wiedzy i praktyki zawodowej, to należy przyjąć, że chodzi
wyłącznie o wykonanie określonej czynności bez względu na to, jaki rezultat
czynność ta przyniesie. W konsekwencji przedmiotem takiej umowy jest określona
czynność (czynności), a nie jej wynik, co przesądza o jej kwalifikacji jako umowy
starannego działania, czyli umowy o świadczenie usług, nie zaś umowy o dzieło.
Stworzenie utworu w rozumieniu przepisów prawa autorskiego nie przesądza o tym,
że utwór ten został wykonany w ramach umowy o dzieło. Autorski charakter
przedmiotu umowy i możliwość uznania go za utwór w rozumieniu przepisów prawa
autorskiego rzeczywiście nie ma bowiem wpływu (zwłaszcza decydującego) na
rozróżnianie umów o dzieło od pozostałych umów cywilnoprawnych. Utwór w
rozumieniu prawa autorskiego nie przesądza zatem, że mamy do czynienia z
dziełem. (zob. wyroku Sądu najwyższego z: 19 listopada 2024 r., I USKP 83/24,
Legalis nr 3170744; 19 listopada 2024 r., II USKP 33/23, Legalis nr 3170912;
26 listopada 2024 r., III USKP 69/24, Legalis nr 3171107; 26 listopada 2024 r.,
II USKP 132/23, Legalis nr 3170907).
Specyfikę pracy dydaktycznej realizowanej w ramach umowy oświadczenie
usług (ewentualnie umowy o pracę) dostrzeżono również w doktrynie. Istotnie,
przeprowadzenie wykładu poprzedzone jest odpowiednim przygotowaniem przez
osobę prowadzącą, jednak przebieg zajęć będzie każdorazowo zależny od
I USK 331/23
7
poziomu uczestników, zasobu ich wiedzy, zdolności, umiejętności podejmowania
dyskusji, zainteresowania tematem, itp. To zaś oznacza, że efekt zajęć
dydaktycznych w postaci opanowania wiedzy, przygotowania do egzaminu
(zaliczenia) zależny jest w znacznym stopniu od słuchacza, co bez wątpienia
przemawia za uznaniem, że działania wykładowcy musi cechować należyta
staranność. Tego typu forma nauczania sprowadza się do interakcji z odbiorcą, a
nie jedynie do uporządkowanego przekazania wiedzy w przyjętej (twórczej lub nie)
formie (por. T. Bakalarz, Kwalifikacja prawna umów, których przedmiotem jest
działalność dydaktyczna, Przegląd Sądowy, 2016, z. 11-12, s. 174).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. wyroki: z 15 marca 2016 r., II UK
129/15, LEX nr 2288932; z 19 kwietnia 2016 r., II UK 184/15, LEX nr 2046362; z 10
maja 2016 r., II UK 217/15, LEX nr 2056874; z 11 sierpnia 2016 r., II UK 316/15,
OSNP 2018 nr 2, poz. 16; z 19 stycznia 2017 r., II UK 590/15, LEX nr 2216188 i z
12 kwietnia 2017 r., II UK 140/16, LEX nr 2310112) dominuje stanowisko, że w
przypadku umowy o dzieło „autorskie” w rozumieniu art. 1 ust. 1 prawa autorskiego,
w postaci utworu naukowego (wykładu), przesłanką przedmiotowo istotną
(przesądzającą) jest jego zakres, którego określenie nie może się ograniczać do
danej dziedziny nauki. Tak bowiem szeroko ujęty przedmiot umowy uniemożliwia
jego identyfikację wśród innych utworów intelektualnych dotyczących tej samej
tematyki. Istotą wykładu jako dzieła autorskiego jest jego treść zawierająca przekaz
określonej myśli intelektualnej twórcy, której granice wytycza z góry określony
temat. Skoro w momencie zawierania umowy temat wykładu jest nieznany, to nie
jest możliwy do ustalenia (zidentyfikowania) jej rezultat. Zatem decydujące są
dodatkowe kryteria. Jako zasadę można przyjąć, że w procesie dydaktyki
wymagane jest staranne działanie, to zaś nie prowadzi do osiągnięcia określonego,
indywidualnego rezultatu. Tymczasem musi być on z góry określony, mieć byt
samoistny, obiektywnie osiągalny i pewny, zgodny z umową stron (zob. także wyrok
Sądu Najwyższego z 10 maja 2016 r., II UK 218/15, LEX nr 2052526). W skrajnym
wypadku nawet stworzenie utworu w rozumieniu prawa autorskiego nie przesądza,
że został on wykonany na podstawie umowy o dzieło (art. 627 k.c.) a jego autor nie
podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 6 września 2018 r., II UK 236/17, OSNP 2019 nr 4, poz. 50).
I USK 331/23
8
Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że w sprawie nie występuje
powołana w skardze kasacyjnej przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej w postaci
potrzeby wykładni wskazanych przepisów. Brak jest podstaw do zakwestionowania
wykładni przepisów prawa dokonanej przez Sąd II instancji. Kwalifikacja prawna
ustalonego stanu faktycznego (tzw. subsumcja) zależy przede wszystkim od
dokonanych ustaleń - w tym przypadku dotyczących treści umów, ich charakteru i
sposobu wykonania. Sądy meriti na podstawie poczynionych w sprawie ustaleń
faktycznych stwierdziły, że określone w umowie nazwanej „umową o dzieło”
czynności wymagały postępowania określonego zasadami charakterystycznymi dla
dydaktyki, według planu studiów i zakresu nauczanego przedmiotu, zaś efekt w
postaci przeprowadzonych zajęć ze studentami nie uzasadniał uznania tych
czynności za dzieło w rozumieniu art. 627 k.c. Sporne umowy charakteryzowały się
określoną stałością (przewidywały okres trwania jako dany rok akademicki) i
powtarzalnością podejmowanych prac, co związane było z charakterem i celem
objętych tymi kontraktami czynności faktycznych - powtarzalnego, stałego
przeprowadzania zajęć (ćwiczeń i konwersatoriów) ze studentami danego roku, co
przemawiało za uznaniem ich za umowy o świadczenie usług (art. 750 k.c.), które
stanowiły tytuł do podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów oparto na § 10 ust. 4
pkt 2 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r.,
poz. 1935 ze zm.).
[SOP]
DS
