I USK 149/24

I USK 149/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 23 października 2025 r. SSN Dawid Miąsik w sprawie z odwołania A. K. przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o wysokość emerytury policyjnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 23 października 2025 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28 listopada 2023 r., sygn. akt III AUa 1161/22, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z 28 listopada 2023 r., III AUa 1161/22 oddalił apelację A. K. od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z 9 czerwca 2022 r., VIII U 369/22 oddalającego jego odwołanie od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie (organ rentowy) z dnia 4 lipca 2027 r. ponownie ustalającej wysokość emerytury A.K. od 1 października 2017 r. W zaskarżonej decyzji wskazano, że podstawę wymiaru świadczenia stanowi kwota 6.795,88 zł. Przy ustaleniu wysokości emerytury uwzględniono wysługę określoną w zestawieniu dołączonym do decyzji. Stwierdzono, że emerytura wynosi 45,42 % podstawy wymiaru, a jej łączna wysokość wynosi I USK 149/24 2 3.086,69 zł. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 15c w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. z 2020 r. poz. 723, ze zm., dalej jako ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym) oraz otrzymaną z IPN informację z dnia 1 marca 2017 r. Jednocześnie wysokość emerytury została ograniczona do kwoty 2.069,02 zł. Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy wydał w sprawie prawidłowe rozstrzygnięcie, które znajduje oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jak i w wykładni zastosowanych przepisów prawa materialnego, trafnie wspartej treścią uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28). Sąd Okręgowy, będąc związany przedmiotem zaskarżonej decyzji i granicami wniesionego odwołania nie mógł orzec o ponownym ustaleniu wysokości renty inwalidzkiej, która była przedmiotem decyzji z dnia 4 lipca 2017 r., znak […]. Sąd Apelacyjny podkreślił, że Sąd Okręgowy wyjaśnił, z jakich przyczyn ustalił, iż służba pełniona przez odwołującego w spornym okresie odpowiadała sformułowanemu w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej kryterium „pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa”. Sąd Apelacyjny stwierdził, że rozstrzygnięcie sprawy zależało od ustalenia, czy odwołujący się pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, a ustalenie takie było możliwe w oparciu o przeprowadzone przez Sąd pierwszej instancji postępowanie dowodowe. Stwierdzenie pełnienia przez odwołującego się tego rodzaju służby wymagało dokonania przez sąd rozpoznający sprawę stosownych ustaleń w tym przedmiocie. Dla stwierdzenia pełnienia służby na rzecz państwa totalitarnego nie jest bowiem wystarczającym dowodem sama informacja z IPN dotycząca pełnienia służby przez danego ubezpieczonego. W przypadku odwołującego się ustalono, że od 1 października 1981 r. do 31 lipca 1990 r. (w tym od 4 października 1982 r. do 30 września 1983 r. był słuchaczem Studium Podyplomowego Akademii Spraw Wewnętrznych) pełnił służbę w wydziale śledczym SB jako inspektor (a od 1 października 1986 r. starszy I USK 149/24 3 inspektor). Co do charakteru służby i zbadania tego, czy pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego w rozumieniu art. 13 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej kluczowe były informacje znajdujące się w jego aktach osobowych pozyskanych z IPN. Z zachowanej dokumentacji wynikało, że w okresie tym odwołujący się sprawdził się z wynikiem bardzo dobrym oraz wykazywał właściwą postawę moralno - polityczną. W ocenie Sądu Apelacyjnego, odwołujący się podejmował działania wymierzone w działalność opozycyjną, za które był nagradzany, a świadczył o tym choćby fakt udziału w likwidacji punktu, w którym drukowane były teksty sprzeczne z obowiązującą wówczas ideologią PRL. Praca odwołującego się przede wszystkim skupiała się na działalności operacyjnej, była realizowana w ramach zadań Służby Bezpieczeństwa. Poza tym dokumentacja potwierdziła, że odwołujący się w pracy na rzecz Służby Bezpieczeństwa przejawiał bardzo duże zaangażowanie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, indywidualna ocena przebiegu służby odwołującego się doprowadziła do wniosku, że jego działalność w Służbie Bezpieczeństwa była działalnością na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył odwołujący się zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na zarzutach naruszenia 1) prawa materialnego, a mianowicie: art. 13b i 15c ustawy zaopatrzeniowej przez ich niewłaściwą wykładnię i zastosowanie, art. 2, art. 10, art. 30, art. 32 ust. 1 i ust. 2, art. 67 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 42 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także z art. 6, art. 8 i art. 14 EKPC i nieuwzględnienie standardów i norm wynikających z tych przepisów w procesie wykładni przepisów ustawy zaopatrzeniowej, a także w procesie wymierzania sprawiedliwości; art. 8 Konstytucji RP przez niezastosowanie wymienionych przepisów Konstytucji RP bezpośrednio, skutkujące brakiem odmowy zastosowania w sprawie niniejszej art. 15c (w szczególności art. 15c ust. 3) ustawy zaopatrzeniowej, podczas gdy sąd powszechny ma ku temu kompetencję; art. 2 TUE, art. 1 Karty Praw Podstawowych w zw. z art. 6 TUE, art. 4 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 20-21 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 25 KPP w zw. z art. 6 TUE, art. 4 ust. 3 i art. 6 i w związku z art. 9 i art. 91 Konstytucji RP, zgodnie z którymi prawa podstawowe Unii Europejskiej mają charakter praw bezpośrednio stosowalnych, a więc każdy sędzia krajowy I USK 149/24 4 z powołaniem się na zasadę efektywnej kontroli sądowej ma nie tylko prawo, ale obowiązek pominąć w procesie sądowego stosowania prawa ustawy oraz praktyki sprzeczne z zasadami podstawowymi Unii Europejskiej, a więc także z tego względu art. 13b, 15c ustawy zaopatrzeniowej, jako sprzeczne z zasadami podstawowymi Unii Europejskiej, powinny zostać pominięte - czego Sąd nie uczynił; 2) prawa procesowego, a mianowicie: art. 232 k.p.c. z zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 231 k.p.c. oraz art. 233 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c., polegającym na dokonaniu w sprawie ustaleń sprzecznych z zebranym materiałem dowodowym, art. 244 i 252 k.p.c. przez nieprzyznanie dokumentowi z pozytywnej weryfikacji funkcjonariusza waloru dowodu z dokumentu urzędowego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, przez zmianę wyroku Sądu drugiej instancji, skutkującą zmianą wyroku Sądu pierwszej instancji i zmianą zaskarżonej decyzji przez zobowiązanie organu rentowego do przeliczenia emerytury policyjnej z pominięciem art. 15c ustawy zaopatrzeniowej od 1 października 2017 r., oraz zasądzenie kosztów postępowania za postępowanie kasacyjne, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni przepisów prawnych, wywołujących rozbieżność w orzecznictwie sądów, co w niniejszym przypadku w pierwszej kolejności oznacza, że w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny dokonał wykładni przepisów odmiennej niż wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, oraz utrwalonej w orzecznictwie sądów ubezpieczeń społecznych, czym naruszył zasady: równości, ochrony praw słusznie nabytych, godności, zakazu podwójnego karania i prawa do zabezpieczenia społecznego. Ponadto rozbieżność w orzecznictwie sądów dotyczy także wykładni art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. Zastosowana w niniejszej sprawie przez Sąd Apelacyjny wykładnia art. 15c ustawy zaopatrzeniowej, skutkująca obniżeniem emerytury powoda do przeciętnej emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prowadzi do rezultatów rażąco I USK 149/24 5 sprzecznych z celem ustawy, którym ma być obniżenie świadczeń tym, którzy nabyli przywilej emerytalny lub rentowy z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa. Skarżący podniósł ponadto, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona dlatego, że na skutek naruszenia przepisów wymienionych w zarzutach skargi (literalna, nie prokonstytucyjna wykładnia prawa materialnego, zastosowanie niekonstytucyjnej „gilotyny” z art. 15c ust. 3 de facto co do całości świadczenia, przyjęcie nieuzasadnionych domniemań, a nadto błędne przyjęcie, że powód pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego podczas gdy warunki „służby na rzecz totalitarnego państwa” ustalane w oparciu o dyrektywy wykładni II stopnia nie zostały spełnione) Sąd Apelacyjny wydał błędne rozstrzygnięcie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania. Jak wynika z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43). I USK 149/24 6 Należy jednak podkreślić, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jak analogicznie nie występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 3 marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z 12 maja 2020 r., I UK 128/19, LEX nr 3026475; z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468; z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z 19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z 19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr 2508114). Wymagań tych skarżący nie spełnił wskazując, że „potrzeba wykładni przepisów prawnych, wywołujących rozbieżność w orzecznictwie sądów, co w niniejszym przypadku w pierwszej kolejności oznacza, że w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny dokonał wykładni przepisów odmiennej niż wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, oraz utrwalonej w orzecznictwie sądów ubezpieczeń społecznych”. Skarżący przede wszystkim starał się wykazać, że Sąd Apelacyjny nie zastosował się do treści uchwały z 16 września 2020 r., III UZP 1/20, co w sprawie nie miało miejsca, ponieważ Sąd Apelacyjny powołał się na jej treść w kwestii obniżania emerytur policyjnych, jednak oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy i stwierdził, że 1 października 1981 r. do 31 lipca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wypracowane zostało stanowisko w przedmiocie wykładni i stosowania przepisów ustawy zaopatrzeniowej zarówno co do kwalifikacji służby jako służby w organach totalitarnego państwa, jak i co do zawartych w tej ustawie mechanizmów korygujących wysokość emerytur. Po pierwsze, stwierdzenie pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. nie może być dokonane I USK 149/24 7 wyłącznie na podstawie informacji Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka służących reżimowi komunistycznemu (art. 13b ust. 1 w związku z art. 13a ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy). Po drugie, przy dokonywaniu oceny prawnej służby z perspektywy art. 13b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy bierze się pod uwagę przede wszystkim formację, w której była pełniona służba, a także zajmowane stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg służby. Określenie formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy) ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima facie potwierdzać, że były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie odwołującego się indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach wymienionych w tym przepisie, to istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach, uchwała Sądu Najwyższego III UZP 1/20, pkt 60), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, ciężar dowodu przechodzi na I USK 149/24 8 ubezpieczonego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174; z 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11, poz. 126). Na marginesie należy wskazać, że Sąd Najwyższy po wspomnianej uchwale III UZP 1/20 w kolejnych wypowiedziach orzeczniczych odnosił się do problematyki uznania charakteru służby na rzecz totalitarnego państwa. Tytułem przykładu można powołać wyrok z 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22 (LEX nr 3602783), w którym przyjęto, że skoro art. 13b ust. 1 ustawy z o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to można przyjąć, że istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach - tak też w uchwale Sądu Najwyższego III UZP 1/20, pkt 60), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym. Nie jest więc tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy z o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego. Tak też przyjął Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której stwierdził, że razie stosownego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym wypadku, co też miało miejsce w niniejszym postępowaniu. W razie powołania przesłanki przedsądu, jaką jest oczywista zasadność skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX nr 421035; z 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z 3 kwietnia 2008 r., II PK 352/07, LEX nr 465859 i z 5 września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050). O ile dla uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia I USK 149/24 9 przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i doszukiwania się ich znaczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274; z 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616; z 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z 9 maja 2008 r., II PK 11/08, LEX nr 490364; z 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał istnienia powołanej przesłanki przedsądu. Stawiając tezę o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej, ograniczył się do wskazania, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia przepisów wymienionych w zarzutach skargi nie uzasadniając w wyżej opisany wymagany sposób wskazanej przesłanki. Skarżący jedynie wspomniał art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, jednak nie uzasadnił jego oczywistego naruszenia, które nie jest oczywiste przy wiążących Sąd Najwyższy ustaleniach postępowania sądowego co do okresu służby na rzecz totalitarnego państwa (1981-1990) oraz okresu służby w Policji (1990-1997). Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [a.ł]