I USK 136/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Romualda Spyt
Dnia 13 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania D.K.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Zabrzu
o prawo do emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 13 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z dnia 16 października 2023 r., sygn. akt III AUa 1174/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. oddala wniosek pełnomocnika organu rentowego
o zasądzenie kosztów postępowania wywołanego wniesieniem
skargi kasacyjnej.
[az]
UZASADNIENIE
Decyzją z 20 lutego 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Zabrzu odmówił D.K. prawa do górniczej emerytury na podstawie art. 184 ustawy z
dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1251 ze zm.; dalej także jako
ustawa emerytalna), gdyż do dnia 1 stycznia 1999 r. nie osiągnął 25 — letniego
okresu składkowego i nieskładkowego oraz do tego dnia nie został
I USK 136/24
2
udokumentowany wymagany 15-letni okres pracy w szczególnych warunkach,
wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Wyrokiem z dnia 18 lipca 2023 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił
odwołanie D.K. od powyższej decyzji.
W sprawie ustalono, że D.K. urodził się w dniu […] 1961 r. W dniu 20
stycznia 2023 r. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury, w
rozpoznaniu którego organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję.
Odwołujący się wykonywał pracę górniczą w okresie od 17 grudnia 1982 r.
do 31 maja 1989 r., co pozwalałoby na obniżenie wieku emerytalnego o 3 lata.
Na dzień 1 stycznia 1999 r. odwołujący się nie posiadał 25 lat okresów
składkowych i nieskładkowych, a jedynie 19 lat, 3 miesiące i 16 dni.
W ocenie Sądu Okręgowego, w przypadku odwołującego się, gdyby dokonać
obniżenia powszechnego wieku emerytalnego dla mężczyzn z art. 27 ust. 1 ustawy
emerytalnej, tj. jest wieku 65 lat o 7,5 roku (przy przyjęciu nawet maksymalnego
dopuszczalnego okresu pracy górniczej w wymiarze 15 lat – art. 39 in fine ustawy
emerytalnej, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie, albowiem staż pracy
górniczej odwołującego to lata 1982-1989), to odwołujący się na dzień 31 grudnia
2008 r. musiałby osiągnąć wiek emerytalny 57,5 lat, gdy tymczasem na ten dzień
ukończył zaledwie 47 lat. W takiej sytuacji odwołujący się nie spełnił koniecznej
przesłanki prawa do emerytury z art. 46 ustawy emerytalnej. Sąd Okręgowy
wskazał na ugruntowany w orzecznictwie pogląd o konieczności spełnienia
wszystkich wymienionych w art. 46 warunków, w tym i przesłanki wieku
emerytalnego na dzień 31 grudnia 2008 r.
Sąd Okręgowy uznał także, że odwołujący się w dniu wejścia w życie ustawy
emerytalnej, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r. posiadał okres składkowy i nieskładkowy
wynoszący 19 lat, 3 miesiące i 16 dni i w związku z tym nie nabył prawa do
emerytury na podstawie art. 184 emerytalnej.
Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z dnia 16 października 2023 r.,
oddalił apelację odwołującego się od wyroku Sądu Okręgowego.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie ma podstaw do przyjęcia, że do dnia
31 grudnia 2008 r. powinny zostać spełnione jedynie warunki stażowe przez osoby
z kategorii wiekowej, do której należy odwołujący się, z pominięciem warunku
I USK 136/24
3
osiągnięcia wymaganego wieku emerytalnego. Nie wskazuje na to sama treść
art. 46 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej ani nie potwierdza tego utrwalone
orzecznictwo sądów, przywołane w uzasadnieniu wyroku, w którym został
przypomniany przejściowy charakter regulacji z art. 46 ustawy emerytalnej jako
wyraz stopniowego wygaszania uprawnień do emerytur w obniżonym wieku
emerytalnym dla osób, które w dniu wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach
(1 styczeń 1999 r.) nie miały maksymalnie ukształtowanej ekspektatywy prawa do
emerytury (ogólnego stażu emerytalnego i stażu pracy w szczególnych warunkach)
w związku z wprowadzoną w ustawie przebudową systemu emerytalnego
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2023 r., I USK 290/22, LEX nr
3588622).
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku odwołujący się zarzucił
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 184 w związku z art. 46 ust. 1, art. 39 pkt 1 i
art. 50c ust. 1 ustawy emerytalnej, przez ich niewłaściwe zastosowanie będące
następstwem wadliwej wykładni art. 46 ust. 1 tej ustawy, sprowadzającej się do
przyjęcia, że osoba ubiegająca się o wcześniejszą emeryturę (w obniżonym wieku)
i powołująca się na uregulowanie zawarte w art. 39 ustawy emerytalnej, musi
legitymować się odpowiednim wiekiem emerytalnym już do dnia 31 grudnia 2008 r.
- w wyniku czego odwołującemu się odmówiono prawa do emerytury.
Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na
istotne zagadnienie prawne, potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących
poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a
także dlatego, że skarga jest oczywiście uzasadniona.
Skarżący stwierdził, że problem dotyczy ustalenia, czy rozwiązanie z art. 39 i
art. 46 ust. 1 ustawy emerytalnej, uznać należy za „martwe”, zbędne w ustawie,
nienadające się już do zastosowania w jakiejkolwiek bieżącej sprawie, czy też
wręcz przeciwnie, można je nadal zastosować także w przypadku osób, które
aktualnie starają się o emeryturę. Przyjęcie za zasadny poglądu, że osoba w
sytuacji odwołującego się musi legitymować się odpowiednim wiekiem emerytalnym
do dnia 31 grudnia 2008 r. prowadziłoby do wniosku, że osoby w wieku
odwołującego się i od niego młodsze nie mogą skorzystać z uregulowania
zawartego w art. 39 ustawy o emerytalnej (tj. obniżenia wieku emerytalnego o 6
I USK 136/24
4
miesięcy za każdy rok pracy górniczej) a uregulowanie takie jest na chwilę obecną
w ustawie zupełnie niepotrzebne.
W ocenie skarżącego, skarga niniejsza jest również oczywiście uzasadniona,
co jest podstawą przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zgodnie z art. 3989 § 1
pkt 4 k.p.c. Oczywistość ta polega na rażąco błędnym rozumieniu art. 46 ust. 1
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, niedającym
się pogodzić z celem i funkcją tego przepisu (jak i dalszym jego istnieniem w
ustawie). Rozumienie przedstawione przez Sąd Okręgowy w Gliwicach i Sąd
Apelacyjny w Katowicach naruszają de facto zasadę racjonalności prawodawcy,
ponieważ pozwalają na przyjęcie, że prawodawca świadomie utrzymuje w ustawie
regulacje nienadające się do wykorzystania przez osoby ubiegające się o
emeryturę w obniżonym wieku.
Organ rentowy, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie i zasądzenie
na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa prawnego w związku ze
sporządzeniem i wniesieniem odpowiedzi na skargę kasacyjną oraz ewentualnymi
innymi czynnościami procesowymi według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę
kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne
(pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi
nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).
Na wstępie należy zauważyć, że na dzień 1 stycznia 1999 r. skarżący nie
posiadał 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a jedynie 19 lat, 3 miesiące
i 16 dni, w związku z tym nie nabył prawa do emerytury na podstawie art. 184
ustawy emerytalnej, nie spełnił bowiem warunku okresu składkowego i
nieskładkowego, o którym mowa w art. 27 (art. 184 ust. 1 pkt 2), czyli 25 lat
okresów składkowych i nieskładkowych. Błędnie zatem został skonstruowany
zarzut naruszenia prawa materialnego, przez ujęcie w nim art. 184 ustawy
emerytalnej, tym bardziej, że brak w treści art. 184 ustawy emerytalnej końcowej
I USK 136/24
5
daty spełnienia przesłanki osiągnięcia wieku emerytalnego powoduje, że
ubezpieczeni, którzy w chwili wejścia w życie ustawy emerytalnej posiadali
wymagany okres ubezpieczenia (szczególny i zwykły), mogą realizować prawo do
emerytury na starych zasadach po osiągnięciu wieku emerytalnego określonego
w art. 32, art. 33, art. 39 i art. 40 również po dniu 31 grudnia 2008 r.
Rozważania Sądów meriti odnośnie do warunku spełnienia warunku wieku
emerytalnego do dnia 31 grudnia 2008 r. odnosiły się zatem wyłącznie do
emerytury na podstawie art. 46 ustawy emerytalnej (dla ubezpieczonych
urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r.).
Wskazane przez skarżącego wszystkie przesłanki przyjęcia skargi
kasacyjnej koncentrują się wokół tej samej kwestii, a mianowicie, czy dla nabycia
prawa do emerytury w wieku obniżonym na podstawie art. 46 w związku z art. 39
ustawy emerytalnej przesłanką osiągnięcia wieku emerytalnego (w przypadku
mężczyzn 65 lat z możliwością obniżenia go zgodnie z algorytmem wskazanym w
art. 39 ustawy emerytalnej) musi – tak jak pozostałe przesłanki - zostać spełniona
na dzień 31 grudnia 2008 r. Tak ujęte przesłanki przedsądu wzajemnie się
wykluczają. W orzecznictwie przyjęty jest pogląd, że nie można twierdzić, iż skarga
jest oczywiście uzasadniona (co ma miejsce wówczas, gdy stwierdzone naruszenia
prawa są widoczne na pierwszy rzut oka, bez pogłębionej analizy prawnej) i że
jednocześnie w sprawie występują poważne zagadnienia prawne, które wymagają
zaangażowania Sądu Najwyższego w dokonanie pogłębionej interpretacji
niejasnych przepisów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada
2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). To, co ma świadczyć o oczywistej
zasadności skargi, nie może być jednocześnie ujmowane jako podstawa przedsądu
z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., gdyż jeżeli występuje istotne zagadnienie prawne
albo poważny problem świadczący o potrzebie wykładni przepisu, to nie można
jednocześnie twierdzić, że z tych samych przyczyn skarga jest oczywiście
uzasadniona, jako że twierdzenie o oczywistej zasadności skargi pozostaje
wówczas w kolizji z problemami prawnymi warunkującymi pierwszą i drugą
podstawę przedsądu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2012 r.,
I UK 118/12, LEX nr 1675225). Zatem nie do pogodzenia z oczywistą zasadnością
skargi jest formułowanie w niej zagadnień prawnych, wymagających rozstrzygnięcia
I USK 136/24
6
przez Sąd Najwyższy, a także wskazywanie na potrzebę wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia
2011 r., II UK 24/11, LEX nr 1365662).
Należy też podkreślić, że nie występuje w sprawie istotne zagadnienie
prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), jak analogicznie nie istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), jeżeli Sąd Najwyższy zajął już
stanowisko w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził
swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności
uzasadniające zmianę tego poglądu (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z
dnia 3 marca 2020 r., II PK 36/19, LEX nr 3034647; z dnia 12 maja 2020 r.. I UK
128/19, LEX nr 3026475; z dnia 12 marca 2010 r., II UK 400/09, LEX nr 577468;
z dnia 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z dnia 19 marca 2012 r.,
II PK 294/11, LEX nr 1214578; z dnia 10 kwietnia 2018 r., I CSK 733/17, LEX nr
2495968; z dnia 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z dnia
19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z dnia 23 maja 2018 r., I CSK
33/18, LEX nr 2508114; z dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP - wkładka z
2003 r. nr 13, poz. 5).
Odnosząc się do wywodów skarżącego, należy wskazać, że w orzecznictwie
Sądu Najwyższego nie ma wątpliwości, że „warunki”, o których mowa w art. 46
ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, to warunki „określone” w przepisach wskazanych w
art. 46 ust. 1, a wśród nich jest też warunek osiągnięcia wieku emerytalnego, który
należy spełnić do dnia 31 grudnia 2008 r. (zob. uzasadnienie uchwały Sądu
Najwyższego z dnia 8 lutego 2007 r., II UZP 14/06, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 199
oraz uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego: z dnia 6 lutego 2009 r., I UK
243/08, LEX nr 571847; dnia 8 października 2010 r., II UK 103/10, OSNP 2012
nr 1-2, poz. 22; z dnia 16 czerwca 2011 r., III UK 217/10, LEX nr 950438; z dnia
26 kwietnia 2016 r., I UK 151/15, LEX nr 2050671; z dnia 18 marca 2014 r., II UK
389/13, LEX nr 1446449).
Z tego powodu nie można uznać, że skarga kasacyjna jest oczywiście
uzasadniona. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego przesłanka
określona w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wynika zwykle z oczywistego, widocznego
I USK 136/24
7
prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności wykładni
lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi regułami
interpretacji. Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może stanowić
podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie kwalifikowane
(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX
nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia 26 lutego
2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 494; z dnia 17 października
2001 r., I PKN 157/01, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca 2002 r.,
I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia
22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Skoro Sąd Apelacyjny
zastosował się do jednolitej interpretacji art. 46 ustawy emerytalnej, że warunek
osiągnięcia wieku emerytalnego należy spełnić do dnia 31 grudnia 2008 r., to nie
występuje omawiana przesłanka przedsądu.
Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
prowadzi do konkluzji o celowości dokonania odmiennej wykładni komentowanego
przepisu. Skarżący zwraca uwagę, że konieczność spełnienia przez mężczyzn do
dnia 31 grudnia 2008 r. warunku osiągnięcia wieku emerytalnego prowadzi do
wniosku, że osoby w wieku odwołującego się i od niego młodsze nie mogą
skorzystać z uregulowania zawartego w art. 39 ustawy o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. obniżenia wieku emerytalnego o 6
miesięcy za każdy rok pracy górniczej) a uregulowanie takie jest na chwilę obecną
w ustawie zupełnie niepotrzebne. Należy zauważyć, że warunek osiągnięcia (w tym
przez mężczyzn) do dnia 31 grudnia 2008 r. (obniżonego) wieku emerytalnego
spełnią ci ubezpieczeni, którzy urodzili się po dniu 31 grudnia 1948 r. i których wiek
emerytalny w przepisach wymienionych w art. 46 ust. 1 ustawy emerytalnej wynosi
np. 55 lat (zob. np. przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.
w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze, Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., które w
wielu przypadkach przewidują wiek emerytalny 55 lat nie tylko dla kobiet, ale także
dla mężczyzn). Nie jest zatem zasadny argument skarżącego, że wykładnia
przedstawiona przez Sądy meriti sprawia, że „przepis ten, jak również przepis z
art. 39 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
I USK 136/24
8
należałoby uznać w istocie za martwe, zbędne w ustawie” tylko dlatego, że młodsi
ubezpieczeni w kategorii wiekowej urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed
1 stycznia 1969 r. nigdy omawianego warunku nie spełnią.
Skarżący nie zdołał zatem wykazać, że zachodzi potrzeba rozpoznania
przez Sąd Najwyższy wniesionej przez niego skargi kasacyjnej, wobec czego z
mocy art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.
Sąd Najwyższy oddalił wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów
postępowania kasacyjnego, ponieważ z treści wniosku zgłoszonego w odpowiedzi
na skargę kasacyjną nie wynika, aby pełnomocnik domagał się zasądzenia kosztów
postępowania kasacyjnego w przypadku nieprzyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania. Żądanie zasądzenia kosztów w postępowaniu kasacyjnym odnosiło
się wyłącznie do wydania przez Sąd Najwyższy wyroku oddalającego skargę - w
razie przyjęcia jej do rozpoznania i rozpatrzenia. Wobec tego koszty odpowiedzi na
skargę kasacyjną, w której nie wskazano argumentów dotyczących powołanych
przesłanek przedsądu (art. 3989 § 1 k.p.c.), uzasadniających odmowę przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie mogą być uznane - w razie odmowy przyjęcia
skargi do rozpoznania - za koszty celowej obrony w rozumieniu art. 98 § 1 k.p.c. w
związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 13 stycznia 2015 r., V CSK 353/14, LEX nr 1628961 czy z dnia
20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, OSNC 2015 nr 7-8, poz. 91).
[az]
[a.ł]
