I USK 1103/26

I USK 1103/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Robert Stefanicki Dnia 13 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania M.Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gorzowie Wielkopolskim o prawo do renty rodzinnej, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 13 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 lipca 2025 r., sygn. akt III AUa 175/25, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 11 lipca 2025 r. oddalił apelację M.Z. od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 10 stycznia 2025 r., oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 8 września 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania ubezpieczonemu prawa do renty rodzinnej po zmarłej matce D.Z. i umorzył postępowanie wywołane odwołaniem od decyzji z 14 czerwca 2023 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gorzowie Wielkopolskim odmawiającej ubezpieczonemu prawa do renty rodzinnej. Skarga kasacyjna wnioskodawcy została oparta na podstawie: naruszenia prawa materialnego: art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ich I USK 1103/26 2 niezastosowanie w sytuacji, gdy M.Z. powinien być uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy, albowiem obecny stan jego zdrowia nie daje mu możliwości wykonywania żądnej pracy i art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie przy rozpatrywaniu stanu zdrowia odwołującego się, a także na naruszeniu prawa procesowego: art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie jednostronnej i arbitralnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzącej do ustalenia, iż w przedmiotowej sprawie nie stwierdzono u ubezpieczonego całkowitej niezdolności do pracy. W oparciu o przedstawione podstawy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie, ewentualnie wniósł o zmianę wyroku w zaskarżanym zakresie uznania M.Z. za osobę całkowicie niezdolną do pracy, a tym samym przyznania mu prawa do renty rodzinnej po matce D.Z., ewentualnie przekazanie sprawy w zaskarżonym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Ponadto skarżący wniósł o zasądzenie kosztów postępowania. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wnioskodawca powołał się na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, to jest: art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustalenie, czy podczas stosowania tych przepisów lub ich niezastosowania, bierze się pod uwagę zasady współżycia społecznego i sytuacje znajdujące się na pograniczu uznania danej osoby za zdolną lub niezdolną do wykonywania pracy. Skarżący powołał się również na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej w zakresie naruszenia art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej merytorycznego rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które obowiązany jest Sąd Najwyższy brać pod uwagę z urzędu w ramach przedsądu. Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji I USK 1103/26 3 kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. Ustawodawca, konstruując wymagania skargi kasacyjnej, wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Są to zatem dwa odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach postępowania kasacyjnego (postanowienia Sądu Najwyższego z: 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7–8, poz. 147; 29 listopada 2023 r., III USK 157/23, LEX nr 3632804; 3 grudnia 2024 r., III USK 226/24, LEX nr 3801321; T. Ereciński (w:) J. Gudowski, K. Weitz, T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2016, art. 3981). Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został oparty na przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). W ocenie Sądu Najwyższego przesłanka ta w istocie nie występuje. Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (postanowienia Sądu Najwyższego z: 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, LEX nr 523522; 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934; 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14, LEX nr 1678062; 5 sierpnia 2025 r., III USK 143/24, LEX nr 3900096). Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego I USK 1103/26 4 przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej (postanowienia Sądu Najwyższego z: 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr 1238124; 6 czerwca 2023 r., II PSK 64/22, LEX nr 3724324). Nie można przy tym zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne czy potrzeba wykładni, jeżeli Sąd Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w podnoszonej kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę (postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; 13 sierpnia 2002 r., I PKN 649/01, OSNP 2004 nr 9, poz. 158; 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004, nr 7-8, s. 51; 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14, LEX nr 2630721). Nie można też przyjmować, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli wskazana przez stronę wykładnia przepisu jest powszechnie przyjęta w orzecznictwie oraz literaturze, a przez sądy obu instancji została uwzględniona. Może to być zagadnienie natury prawnomaterialnej, względnie procesowej (por. T. Ereciński (w:) Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. 3, Postępowanie rozpoznawcze, red. T. Ereciński, Warszawa 2016, s. 273; T. Wiśniewski, Przebieg procesu cywilnego, Warszawa 2013, s. 377 i n.). Skarżący nie zdołał wykazać, że skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie do rozpoznania wobec podanych wyżej względów. Potrzeba wykładni przepisów prawnych występuje, jeżeli co do konkretnego przepisu prawnego brak jest jednolitego orzecznictwa, zwłaszcza Sądu Najwyższego, albo też przyjęta i dominująca wykładnia jest oczywiście błędna lub kontrowersyjna. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni wskazanych przez skarżącego przepisów prawnych, to jest: art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez ustalenie, czy podczas stosowania tych przepisów lub ich niezastosowania, bierze się pod uwagę zasady współżycia społecznego. Wykładnia wskazanych przepisów oraz zasady ich stosowania do oceny spełnienia przesłanek do nabycia prawa do renty rodzinnej ocenianej przez pryzmat zasady słuszności w oparciu o art. 5 k.c. nie jest w niniejszej sprawie konieczna, Sąd Najwyższy dokonał już takiej wykładni, a nadto ustalona wykładnia tych przepisów jest jednolita i nie nastręcza trudności czy wątpliwości interpretacyjnych. I USK 1103/26 5 Przypomnieć także trzeba, że do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje się art. 5 k.c. Nie rozstrzyga się w tych sprawach z zastosowaniem odrębnych od norm prawnych reguł postępowania, wiążących się ściśle z normami moralnymi i obyczajowymi, opartych na uniwersalnych wartości składających się na pojęcie sprawiedliwości nie tylko formalnej, ale i materialnej (zob. też wyroki Sądu Najwyższego z: 26 kwietnia 2012 r., III CSK 300/11, OSNC 2012, nr 12, poz. 144; 3 lipca 2015 r., IV CSK 595/14, LEX nr 1917369). Przepisy prawa ubezpieczeń społecznych mają bowiem charakter przepisów prawa publicznego. Rygoryzm prawa publicznego nie może zaś być łagodzony konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego przewidzianą w art. 5 k.c. lub w art. 8 k.p. Zarzut ten (nadużycia prawa podmiotowego albo czynienia ze swego prawa podmiotowego użytku niezgodnego z zasadami współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych musiałby być odniesiony do czynności organu rentowego, który - wydając decyzję - nie korzysta przecież ze swoich praw podmiotowych (regulowanych prawem prywatnym - Kodeksem cywilnym lub Kodeksem pracy), lecz realizuje ustawowe kompetencje organu władzy publicznej. Z tych przyczyn w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych art. 5 k.c. nie ma zastosowania, a materialnoprawną podstawą zobowiązań ubezpieczeniowych mogą być tylko odpowiednie przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego (wyroki Sądu Najwyższego z: 16 stycznia 2020 r., II UK 190/18, LEX nr 2690906; 5 listopada 2020 r., II UK 26/19, LEX nr 3075166). Przepis art. 5 Kodeksu cywilnego formułuje zasadę nadużycia prawa, zgodnie z którą czynienie ze swego prawa użytku sprzecznego ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Przepis ten nie rozszerza uprawnień poza zakres wynikający z przepisów prawa, lecz je zawęża w sytuacji, gdy korzystanie z uprawnień stanowi nadużycie prawa. Dlatego przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy roszczenia, a jego zastosowanie nie może prowadzić do nabycia prawa podmiotowego. Art. 5 k.c. zakazuje bowiem korzystania w określonych granicach z praw podmiotowych, nie jest natomiast źródłem powstania takich praw i nie może być podstawą powództwa (M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, Warszawa 2017, rozdział III § 4). Przepis art. 5 k.c. nie może więc być także podstawą do żądania przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku I USK 1103/26 6 z 12 marca 1997 r. (II UKN 37/97, OSNP 1998, nr 1, poz. 20; także z 26 maja 1999 r., II UKN 669/98, OSNP 2000, nr 15, poz. 597; zob. też K. Pietrzykowski (w:) K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1–44910, Warszawa 2020, art. 5, nb. 48), w którym stwierdził, podstawę przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą stanowić wyraźne przepisy prawa. Sąd Najwyższy w powyższym wyroku z dnia 12 marca 1997 r. uznał, że podstawę przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecznego mogą być tylko przepisy prawa, a nie zasady współżycia społecznego. Obowiązkiem organów rentowych jest ocenianie uprawnień do świadczeń z uwzględnieniem przepisów prawa niezależnie od interesu osoby ubiegającej się o świadczenia. Takie działanie nie może być oceniane jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W tym stanie rzeczy, przedstawione zagadnienie prawne nie ma istotnego dla sprawy znaczenia, gdyż odnosi się do kwestii wyraźnie i jednolicie przesądzonej przez Sąd Najwyższy. Nie można także uznać, aby skarga kasacyjna oparta głównie na zarzucie naruszenia art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych była oczywiście uzasadniona przez nieprzyznanie wnioskodawcy prawa do renty rodzinnej. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą skargą orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, rozumianego jako widoczna, bez potrzeby dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji i jest możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy orzeczenie jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa. Ma to być przy tym zasadność łatwo dostrzegalna już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 7 maja 2010 r., V CSK 459/09, LEX nr 602638; 25 marca 2026 r., I CSK 3353/25, LEX nr 4038174). W celu wyjaśnienia spornych okoliczności dotyczących stanu zdrowia wnioskodawcy, Sąd Okręgowy zasięgnął opinii biegłego neurologa, biegłej psycholog oraz biegłej lekarz medycyny pracy. Sąd zaznaczył, że każdy z biegłych, po analizie akt sprawy, w tym dokumentacji orzeczniczo-lekarskiej, przeprowadzeniu wywiadu i badania ubezpieczonego, nie stwierdził u ubezpieczonego całkowitej niezdolności do pracy. Zarówno biegły neurolog, jak i biegła psycholog stwierdzili, że I USK 1103/26 7 rozpoznane u ubezpieczonego schorzenia właściwe ich dziedzinom medycyny, nie mogą stanowić kryterium wystarczającego do uznania go za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Biegła medycyny pracy wskazała wprost, że w jej ocenie ubezpieczony może wykonywać proste prace fizyczne, lekkie, np. prace pomocnicze, lekkie prace porządkowe, prace pomocnicze w kuchni w ramach zatrudnienia osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Przy takich ocenach medycznych biegłych, Sąd Okręgowy nie miał podstawy do uznania, że ubezpieczony był całkowicie niezdolny do pracy. Ocenę tę podzielił Sąd odwoławczy. Mając na względzie, że podstawą przyznania prawa do renty rodzinnej w oparciu o art. 65 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być tylko taki stan zdrowia, który został oceniony jako całkowita niezdolności do pracy wnioskodawcy, a takiej przesłanki Sąd nie ustalił. Nie można zatem uznać, że Sąd drugiej instancji naruszył przywołane przepisy. Z tych względów na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. (J.K.) [SOP]