I PSKP 51/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 6 lutego 2025 r.
SSN Piotr Prusinowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Halina Kiryło
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z powództwa X.Y.
przeciwko Prokuraturze Okręgowej w Gorzowie Wielkopolskim
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 6 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim
z dnia 23 czerwca 2023 r., sygn. akt VI Pa 25/22,
I. oddala skargę kasacyjną;
II. zasądza od Prokuratury Okręgowej w Gorzowie
Wielkopolskim na rzecz powoda 1.350 zł (tysiąc trzysta
pięćdziesiąt) z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
I PSKP 51/24
2
Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2023 r. Sąd Okręgowy w Gorzowie
Wielkopolskim rozstrzygnął o dwóch apelacjach pozwanego (Prokuratury Okręgowej
w Gorzowie Wielkopolskim), wniesionych od dwóch wyroków Sądu Rejonowego w
Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt IV P 69/21 i z dnia
22 marca 2022 r., sygn. akt IV P 207/21. Sąd odwoławczy w pkt I oddalił apelację od
wyroku Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 marca 2022 r., sygn.
akt IV P 207/21, a w pkt II uchylił wyrok Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim
z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt IV P 69/21 i sprawę przekazał temu sądowi
do ponownego rozpoznania.
Postępowanie zostało zainicjowane powództwem X.Y. (pierwsze powództwo),
który domagał się zasądzenia 46.166,36 zł z ustawowymi odsetkami tytułem
wynagrodzenia przysługującego w stanie spoczynku za okres od sierpnia do
listopada 2020 r. Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia 19
października 2021 r., w sprawie IV P 69/21, zasądził tę należność od Skarbu Państwa
– Prokuraturze Okręgowej w Gorzowie Wielkopolskim.
W drugim pozwie, z dnia 25 listopada 2021 r., powód wniósł o zasądzenie od
Prokuratury Okręgowej w Gorzowie Wielkopolskim kwoty 46.166,26 zł z odsetkami
tytułem wynagrodzenia przysługującego w okresie spoczynku za okres od grudnia
2020 r. do marca 2021 r. Sąd Rejonowy w Gorzowie Wielkopolskim wyrokiem z dnia
22 marca 2022 r., w sprawie IV P 207/21, zasądził od pozwanego (Prokuratury
Okręgowej w Gorzowie Wielkopolskim) na rzecz powoda dochodzoną kwotę wraz z
odsetkami.
Sąd Rejonowy ustalił, że X.Y. był zatrudniony od dnia 1 kwietnia 1962 r. do
dnia 12 kwietnia 1994 r. w Prokuraturze Wojewódzkiej w Gorzowie Wielkopolskim w
pełnym wymiarze czasu pracy. Był aplikantem, później prokuratorem, a następnie
prokuratorem Prokuratury Wojewódzkiej w Gorzowie Wielkopolskim i pełnił funkcję
kierownika samodzielnego działu organizacyjnego. Na podstawie orzeczenia Komisji
ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia powód został zaliczony do II grupy inwalidów, a w dniu
28 lutego 1994 r. nabył prawo do renty. Poinformował pracodawcę o zamiarze
przejścia na rentę i dołączył stosowane dokumenty. W związku z przejściem na rentę
inwalidzką II grupy stosunek pracy powoda został rozwiązany z dniem 12 kwietnia
I PSKP 51/24
3
1994 r. Prawidłowość i podstawy przejścia na rentę oraz wygaśnięcie stosunku
zatrudnienia zostało potwierdzone przez pracodawcę. Powód wpisał się do ewidencji
działalności gospodarczej i od dnia 1 maja 1994 r. rozpoczął prowadzenie
działalności gospodarczej pod firmą Kancelaria Prawna „[…].” w zakresie udzielania
porad prawnych, sporządzania pism procesowych, obsługi prawnej jednostek
gospodarczych, jednocześnie pozostając na rencie. Powód został wpisany na listę
radców prawnych OIRP w Z. z dniem 16 stycznia 1995 r.
Zmiany ustawowe spowodowały, że prokuratorzy z mocy ustawy przeszli w
stan spoczynku, a to skutkowało koniecznością ustalenia ich statusu oraz
pobieranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych. W rezultacie, pismem z dnia 17
listopada 1997 r. Prokurator Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim zwrócił się do
powoda o podanie informacji o pobieraniu świadczeń z ubezpieczenia społecznego
i wskazanie Oddziału ZUS, rodzaju świadczenia i numeru decyzji przyznającej
świadczenie. Poinformował też, że z dniem 1 stycznia 1998 r. właściwa jednostka
prokuratury będzie wypłacać uposażenia prokuratorom w stanie spoczynku. Powód
odpowiedział w piśmie z dnia 22 listopada 1997 r., że pobiera rentę inwalidzką (stara
II grupa) wypłacaną przez ZUS.
Żona powoda również była prokuratorem, pracowała w tym czasie w
prokuraturze w Gorzowie Wielkopolskim, powód chodził do prokuratury jako radca
prawny w związku z prowadzonymi sprawami, było powszechnie wiadome, że
prowadził kancelarię radcowską i że był wpisany na listę OIRP oraz prowadził
działalność gospodarczą.
Pismem z dnia 29 grudnia 1997 r., które wpłynęło do pracodawcy w dniu 5
stycznia 1998 r., powód zwrócił się do Prokuratora Apelacyjnego w Poznaniu o
wyrażenie zgody na dodatkowe zatrudnienie i wykonywanie zawodu radcy prawnego
z jednoczesnym pobieraniem uposażenia przysługującego prokuratorowi w stanie
spoczynku. Uzasadnił to kredytem, nakładami poczynionymi na otwarcie i
początkowe prowadzenie działalności gospodarczej, zaciągniętymi zobowiązaniami,
sytuacją osobistą oraz niepełnosprawnością dziecka. Z dniem 1 stycznia 1998 r. X.Y.
nabył status prokuratora w stanie spoczynku z mocy prawa.
Pismem z dnia 18 lutego 1998 r. Prokurator Apelacyjny w Poznaniu, działając
za pośrednictwem Prokurator poinformował powoda, że przysługuje mu uposażenie
I PSKP 51/24
4
w wysokości 2.959,20 zł brutto, którego wypłata może być podjęta od dnia
zaprzestania wykonywania działalności radcy prawnego. Pismem z dnia 16 lutego
1998 r. Prokurator Apelacyjny w Poznaniu (III K 119/2/98) nie udzielił powodowi
zezwolenia na wykonywanie zajęć radcy prawnego we własnej kancelarii prawnej.
Wyjaśnił, że przejście w stan spoczynku nie spowodowało ustania stosunku
służbowego oraz że sędzia czy prokurator nie może wykonywać czynności radcy
prawnego czy adwokata. Mimo to, powód nadal bez przeszkód wykonywał zawód
radcy prawnego, prowadził działalność gospodarczą i kancelarię radcowską, o czym
było powszechnie wiadome. Nabył prawo do emerytury w 2006 r., ale nadal pracował
jako radca prawny.
Pismem z dnia 12 lutego 2019 r. powód poinformował pracodawcę, że od dnia
1 lipca 2019 r. zamierza zrezygnować z wykonywania zawodu radcy prawnego i
zacząć pobierać uposażenie prokuratora w stanie spoczynku. Powołał się na pismo
z dnia 18 lutego 1998 r. o ustaleniu wysokości uposażenia. Pismem z dnia 20 maja
2019 r. Prokurator Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim zwrócił się do powoda o
przedłożenie dowodów nieprzerwanego pobierania renty lub emerytury z ZUS,
zaprzestania wykonywania zajęć radcy prawnego, złożenia oświadczenia o
nieprowadzeniu innej działalności zarobkowej, oświadczenia lustracyjnego, numeru
rachunku bankowego, i poinformował, że decyzja co do wypłaty uposażenia będzie
podjęta po uzyskaniu stanowiska Pierwszego Zastępcy Prokuratora Generalnego -
Prokuratora Krajowego. Powód w piśmie z dnia 5 czerwca 2019 r. odpowiedział, że
zamierza zaprzestać wykonywać zawód radcy prawnego z dniem 1 września 2019 r.
po uzyskaniu decyzji o przyznaniu mu statusu prokuratora w stanie spoczynku.
Uchwałą z dnia 24 marca 2020 r. OIRP w Z. wykreśliła z dniem 30 czerwca 2020 r.
z listy radców prawnych X.Y..
W dniu 6 maja 2020 r. pozwany otrzymał pismo powoda wraz z pismem OIRP
w Z. o skreśleniu z listy radców prawnych, pismem Urzędu Miasta Gorzowa
Wielkopolskiego o wykreśleniu powoda z CEIDG z dniem 30 czerwca 2020 r. oraz
oświadczeniem powoda o zaprzestaniu z dniem 1 lipca 2020 r. prowadzenia
działalności i nie podejmowaniu żadnego dodatkowego zatrudnienia oraz pełnienia
funkcji - powód wskazał również numer rachunku bankowego do wypłaty świadczeń.
I PSKP 51/24
5
Powód nigdy nie złożył oświadczenia o zrzeczeniu się statusu prokuratora w
stanie spoczynku, a do 2019 r. nie toczyło się przeciw niemu postępowanie
dyscyplinarne, żaden z prokuratorów okręgowych, czy apelacyjnych nie
kwestionował jego prokuratorskiego statusu.
Postanowieniem z dnia 13 września 2019 r. pełniący obowiązki Zastępcy
Rzecznika Dyscyplinarnego Prokuratora Generalnego dla szczecińskiego okręgu
regionalnego wszczął postępowanie wyjaśniające w sprawie powoda. Przedmiotem
postępowania było wyjaśnienie okoliczności koniecznych do ustalenia znamion
przewinienia dyscyplinarnego stanowiącego oczywistą i rażącą obrazę przepisów
prawa polegającą na tym, że w okresie od co najmniej 18 lutego 1998 r. do chwili
obecnej w Gorzowie Wielkopolskim, jako prokurator byłej Prokuratury Wojewódzkiej
oraz działając wbrew wydanej w oparciu o art. 49c ustawy z 20 czerwca 1985 r. o
prokuraturze przez ówczesnego Prokuratora Apelacyjnego w Poznaniu decyzji z dnia
16 lutego 1998 r. w przedmiocie nieudzielenia zezwolenia na wykonywania zajęć
radcy prawnego w ramach własnej Kancelarii Prawnej w G. oraz będąc wpisanym na
listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w Z.
uchwałą tej Rady wykonywał i obecnie wykonuje zawód radcy prawnego, czym w
sposób oczywisty i rażący miał naruszyć wskazane przepisy. Pismem z dnia 3 lipca
2020 r. wezwano powoda do przedstawienia wyjaśnień, co powód uczynił.
Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2021 r. Zastępca Rzecznika
Dyscyplinarnego przedstawił powodowi jako prokuratorowi w stanie spoczynku
zarzut, że w okresie od lutego 1998 r. do 30 czerwca 2020 r. w G. będąc
prokuratorem w stanie spoczynku - wbrew decyzji z dnia 16 lutego 1998 r. w
przedmiocie nieudzielenia zezwolenia na wykonywanie zajęć radcy prawnego w
ramach własnej kancelarii prawnej, a następnie wbrew zakazowi podejmowania
dodatkowego zatrudnienia wynikającego z art. 103 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r.
Prawo o prokuraturze, która weszła w życie 4 marca 2016 r., wykonywał zawód radcy
prawnego, wpisanego na listę radców prawnych prowadzoną przez Okręgową Izbę
Radców Prawnych w Z. - czym uchybił godności prokuratora, to jest popełnienia
przewinienia służbowego z art. 137 § 1 pkt 5 w związku z art. 127 § 1 ustawy Prawo
o prokuraturze w związku z art. 104 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych.
Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2022 r. Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego
I PSKP 51/24
6
zmienił zarzut powodowi o tyle tylko, że datę końcową zarzucanej czynności określił
na dzień 30 czerwca 2019 r.
Mając na uwadze poczynione ustalenia faktyczne, Sąd odwoławczy uznał, że
apelacja pozwanego nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd ten w całości podzielił
ustalenia faktyczne, które za miarodajne uznał Sąd pierwszej instancji. Wskazał, że
w innej sprawie (dotyczącej wynagrodzenia za lipiec 2020 r.), oznaczonej sygnaturą
IV P 210/20 (VI Pa 33/21), Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim prawomocnie
przesądził, że powód jest prokuratorem w stanie spoczynku. Zgodnie zaś z art. 365
§ 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz
również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a
w wypadkach w ustawie przewidzianych, także inne osoby. W rezultacie, Sąd
odwoławczy stwierdził, że był związany prawomocnym orzeczeniem w sprawie IV P
210/20.
Niezależnie od powyższego, Sąd Okręgowy nie zgodził się z zarzutem, że
powód wyraził wolę rezygnacji z posiadania statusu prokuratora w stanie spoczynku.
Zdaniem Sądu odwoławczego rację ma Sąd pierwszej instancji, że powód
kontynuowanie działalności radcy prawnego wbrew stanowisku prokuratora
nadrzędnego upatrywał w kontekście ewentualnego uchybienia godności
prokuratora i dopuszczał możliwość wszczęcia wobec niego postępowania
dyscyplinarnego, nie zaś jako przejaw rezygnacji ze statusu prokuratora. Powód
swoją wiedzę o tym, że kontynuowanie działalności radcy prawnego nie będzie
stanowić przejawu jego rezygnacji ze statusu prokuratora w stanie spoczynku czerpał
z pisma Prokuratora Wojewódzkiego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lutego
1998 r., w którym doręczono mu odmowę Prokuratora Apelacyjnego w Poznaniu z
dnia 16 lutego 1998 r. i poinformowano o wysokości należnego mu uposażenia jako
prokuratora w stanie spoczynku. Jednocześnie wskazano w tym piśmie, że wypłata
uposażenia może być podjęta od dnia zaprzestania wykonywania zawodu radcy
prawnego. Z treści tego pisma wynika zatem, że kontynuowanie zajęcia radcy
prawnego będzie skutkować zawieszeniem wypłaty uposażenia prokuratora w stanie
spoczynku, zaś z chwilą zaprzestania wykonywania tego zawodu uposażenie
prokuratora w stanie spoczynku będzie mu wypłacane. Sąd pierwszej instancji
prawidłowo też przyjął, że prowadzenie przez powoda kancelarii radcy prawnego
I PSKP 51/24
7
stanowi konkludentne złożenie oświadczenia woli przez powoda o jego rezygnacji z
wypłaty uposażenia prokuratora w stanie spoczynku - na czas wykonywania zawodu
radcy prawnego. Sąd odwoławczy przywołał treść art. 60 k.c. i art. 65 § 1 k.c.
Stwierdził, że w świetle tych przepisów nie sposób uznać, iż kontynuowanie
działalności radcy prawnego stanowi przejaw woli zrzeczenia się statusu prokuratora
w stanie spoczynku, zaś powód obejmował świadomością i wolą wytworzenie stanu
prawnego, w którym nie jest prokuratorem w stanie spoczynku i zrzeka się
bezpowrotnie tego prawa, pobierając nadal rentę i uzyskując dochody z działalności
radcowskiej. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie całkowicie przeczy
takiemu wnioskowi, zaś zarzuty apelacyjne w tym zakresie stanowią wyłącznie
przejaw subiektywnej oceny materiału dowodowego.
W ocenie Sądu Okręgowego, nie ma podstaw do uznania, że doszło do
nadużycia prawa przez powoda. Brak również możliwości aby twierdzić, że powód
uszczuplił majątek Skarbu Państwa czy też działał ze złym zamiarem. Jest to zbyt
daleko idąca interpretacja zachowania powoda, która nie znajduje odzwierciedlenia
w rzeczywistym stanie rzeczy. Pozwana nie przedstawiła żadnych obiektywnych
dowodów potwierdzających te twierdzenia, dlatego też Sad odwoławczy uznał ten
zarzut za całkowicie bezpodstawny.
Pozwany podniósł również zarzut naruszenia art. 5 k.c., który Sąd Okręgowy
uznał za chybiony. Powód pozostawał w przekonaniu, że postępuje w zgodzie ze
stanowiskiem pozwanego, bowiem kontynuował działalność jako radca prawny, lecz
nie pobierał jednocześnie uposażenia jako prokurator w stanie spoczynku. Nie może
być tak – argumentował Sąd odwoławczy - że pozwany przenosi na powoda
odpowiedzialność za własne błędy i zaniechania, a następnie zarzuca powodowi
działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Powód zakończył
działalność jako radca prawny i zawiadomił o tym pozwanego, który najpierw
zamierzał wypłacić mu uposażenie lecz z uwagi na odmienne stanowisko
przełożonych, ostatecznie tej wypłaty mu odmówił. Co istotne, na gruncie przepisów
dotyczących prawa do zabezpieczenia społecznego art. 5 k.c. nie znajduje
zastosowania. Również w sprawach z zakresu prawa pracy przepis ten nie określa
sytuacji prawnej powoda.
I PSKP 51/24
8
Skargę kasacyjną wywiódł pozwany (Prokuratura Okręgowa w Gorzowie
Wielkopolskim), zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w części, to jest co do pkt I
(oddalającego apelację) i zarzucił naruszenie:
- art. 5 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że postępowanie
powoda w niniejszej sprawie, to jest wykonywanie zawodu radcy prawnego pomimo
odmowy udzielenia zgody na wykonywanie tego zajęcia przez Prokuratora
Apelacyjnego z jednoczesnym zamiarem późniejszego wystąpienia o wypłacanie
uposażenia dla prokuratora w stanie spoczynku nie uzasadniania zastosowania
wymienionego przepisu w niniejszej sprawie i odmówienia powodowi wypłaty tegoż
uposażenia,
- art. 5 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że powód nie
uszczupla majątku Skarbu Państwa otrzymując nienależne mu świadczenie dla
prokuratora w stanie spoczynku oraz uznanie, że powód nie działał ze złym
zamiarem, przy jednoczesnym ustaleniu, że powód miał świadomie wykonywać
zawód radcy prawnego wbrew zakazowi, godząc się na wszczęcie postępowania
dyscyplinarnego, co stanowiłoby właśnie przejaw działania powoda ze złym
zamiarem (chyba, że uznano by że powód zrzekł się statusu prokuratora w stanie
spoczynku w sposób dorozumiany),
- art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię i
uznanie, że powód w sposób dorozumiany nie zrzekł się statusu prokuratora w stanie
spoczynku przez wykonywanie zawodu radcy prawnego wbrew wyraźnemu
zakazowi Prokuratora Apelacyjnego wyrażonemu w pisemnym stanowisku w
odpowiedzi na wniosek powoda o wyrażenie zgody na wykonywanie tegoż zawodu,
- art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię i
uznanie, że powód w sposób dorozumiany nie zrzekł się statusu prokuratora w stanie
spoczynku przez wykonywanie zawodu radcy prawnego wbrew wyraźnemu
zakazowi Prokuratora Apelacyjnego, wobec faktu, że w chwili wejścia w życie
przepisów dotyczących dodatkowego zatrudnienia prokuratorów pozostali koledzy
powoda, którzy znaleźli się w tożsamej sytuacji zaprzestali wykonywania wolnych
zawodów, to jest zawodu adwokata lub radcy prawnego albo nie otrzymują
uposażenia dla prokuratora w stanie spoczynku, a świadczenia emerytalne dla osób
prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą,
I PSKP 51/24
9
- art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe
zastosowanie i uznanie, że powód w sposób konkludentny złożył oświadczenie woli
o rezygnacji z wypłaty uposażenia prokuratora w stanie spoczynku na czas
wykonywania zawodu radcy prawnego, podczas gdy, po pierwsze, ustawa nie
przewidywała i nie przewiduje możliwości dokonania takiego zawieszenia, jak
również nie przewiduje możliwości realizowania przez powoda dodatkowego
zatrudnienia, wbrew zakazowi prokuratora nadrzędnego, przy jednoczesnym
utrzymaniu przez powoda statusu prokuratora w stanie spoczynku.
Kierując się zgłoszonymi podstawami, pozwany domagał się uchylenia
zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i oddalenia powództwa, ewentualnie
uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera podstaw uzasadniających wzruszenie
zaskarżonego wyroku. Wstępnie trzeba zwrócić uwagę na niezborność zgłoszonych
podstaw. Zarzuty z art. 5 k.c. pozostają w opozycji do zarzutów opartych na art. 60
§ 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod
uwagę, że fundamentem odwołania się do społeczno-gospodarczego przeznaczenia
przysługującego prawa lub zasad współżycia społecznego pozostaje istnienie prawa
po stronie powoda. Z kolei powołując się na art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1
k.c. pozwany przekonuje, że powód jako osoba nie będąca prokuratorem w stanie
spoczynku nie ma prawa do wynagrodzenia. Niespójność tą można usprawiedliwić
taktyką procesową. Dla pozostałych wad rozumowania skarżącego trudno jednak
znaleźć usprawiedliwienie.
Podstawą prawną roszczenia dochodzonego przez powoda jest art. 127 ust. 1
ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r., Prawo o prokuraturze (aktualnie jednolity tekst:
Dz. U. z 2024 r., poz. 390) w związku z art. 100 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.
Prawo o ustroju sądów powszechnych (aktualnie jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r.,
poz. 334). Z przepisów tych wynika, że prokuratorowi w stanie spoczynku przysługuje
uposażenie w wysokości 75% wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat,
I PSKP 51/24
10
pobieranych na ostatnio zajmowanym stanowisku. Rozporządzeniem Ministra
Sprawiedliwości z dnia 20 stycznia 2017 r., w sprawie uposażeń oraz uposażeń
rodzinnych prokuratorów w stanie spoczynku i członków ich rodzin oraz terminów
przekazania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składek na ubezpieczenie
społeczne (Dz.U. z 2017 r., poz. 198) doprecyzowano, że uposażenie prokuratorów
w stanie spoczynku wypłaca właściwa jednostka organizacyjna. Znaczy to tyle, że
uposażenie w stanie spoczynku jest świadczeniem mającym swoje źródło w prawie
publicznym – przysługuje z mocy wyraźnego przepisu ustawowego. Pozbawienie
zatem prawa do tego świadczenia może mieć miejsce tylko w wypadkach wyraźnie
wskazanych w przepisie rangi ustawowej. Dodać do tego trzeba, że prokuratorzy
zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostali
wyłączeni z powszechnego sytemu ubezpieczeń społecznych. Należne im
świadczenia „emerytalne” finansowane są bezpośrednio ze środków publicznych.
Staje się zatem jasne, że relacja prawna, będąca źródłem wypłaty uposażenia
spoczynkowego prokuratorów nie ma swojego umocowania w prawie cywilnym.
W rezultacie, „wypłacający” uposażenie nie może bronić się nadużyciem prawa z
art. 5 k.c. Norma zawarta w tym przepisie nie koresponduje ze sferą publicznoprawną.
Powołanie się na ten przepis jest chybione z jeszcze innej przyczyny. Oczywiste jest,
że prokuratorzy są pracownikami. Łączący ich stosunek służbowy przekształca się z
czynnego w nieczynny (wraz ze spełnieniem okoliczności przewidzianych prawem).
W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 130 ustawy Prawo o
prokuraturze w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie do prokuratorów
stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach
urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1917), a w sprawach
nieuregulowanych także w przepisach tej ustawy - przepisy Kodeksu pracy.
W świetle tej regulacji niezrozumiałe jest odwoływanie się przez pozwanego do
przepisu zawartego w Kodeksie cywilnym (art. 5), a nie do przepisu zawartego w
Kodeksie pracy (art. 8). Nawet zakładając – z czym Sąd Najwyższy nie zgadza się -
że społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa lub zasady współżycia
społecznego w danym przypadku umożliwiają pozbawienie prokuratora prawa do
uposażenia spoczynkowego, to i tak podstawą takiej kwalifikacji byłby art. 8 k.p., a
nie art. 5 k.c. Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę
I PSKP 51/24
11
kasacyjną w granicach zgłoszonych podstaw. Zatem nie ma prawa oceniać
zaskarżonego wyroku w oparciu o podstawy, które strona nie zgłosiła (art. 8 k.p.).
Znaczy to również, że art. 5 k.c. nie jest miarodajny do oceny sytuacji prawnej
powoda.
Pomijając wskazane formalne przeszkody, Sąd Najwyższy zmuszony jest
stwierdzić, że treść zarzutu uzasadniająca podstawy skargi kasacyjnej odwołujące
się do art. 5 k.c. jest niedorzeczna. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie się pod
uwagę, że zgodnie z art. 142 ust. 1 pkt 2a ustawy Prawo o prokuraturze obniżenie
wynagrodzenia zasadniczego o 5%-50% na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat
stanowi jedną z kar dyscyplinarnych. Skarżący proponuje, aby w oparciu o art. 5 k.c.
zastosować względem powoda karę nieprzewidzianą w ustawie, czyli pozbawić go
prawa do uposażenia w całości, na stałe. Nie trzeba przekonywać, że tego rodzaju
pomysły nie mają nic wspólnego z praworządnością – co dziwi, jeśli ich
pomysłodawcą jest Prokuratura. Inaczej rzec ujmując, podnoszone przez
pozwanego uchybienia, jakich miał się dopuścić powód, mogą mieć znaczenie w
toczącym się postępowaniu dyscyplinarnym, nie stanowią jednak podstawy do
niewypłacenia należnego powodowi uposażenia.
Pozwany powołując się na art. 5 k.c. twierdzi, że powód uszczupla majątek
Skarbu Państwa otrzymując nienależne mu świadczenie dla prokuratora w stanie
spoczynku. W odpowiedzi na tego rodzaju racje można powiedzieć o dwóch
rzeczach. Po pierwsze, jeśli dana osoba jest prokuratorem w stanie spoczynku, to
przysługuje jej uposażenie. Znaczy to tyle, że nie otrzymuje on świadczenia
nienależnego. Zatem dywagacje o „uszczupleniu majątku Skarbu Państwa” są co
najmniej nie na miejscu. Po drugie, każdy chybiony zarzut można odwrócić i dojść
do wniosku, że prowadzenie tego postępowania przez Prokuraturę stanowi
„uszczuplenie majątku Skarbu Państwa”. Stwierdzenie to jest tak samo doniosłe,
skuteczne i przekonujące, jak zapatrywanie wyrażane przez pozwanego w skardze
kasacyjnej.
Przechodząc do podstaw skargi kasacyjnej (nakreślonych w trzech odsłonach)
odwołujących się do art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. trzeba wstępnie
zwrócić uwagę na konstrukcje, na których oparto te zarzuty. Skarżący zarzuca
Sądowi odwoławczemu w dwóch pierwszych podstawach „błędną wykładnię” art. 60
I PSKP 51/24
12
§ 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. Rzecz w tym, że tego rodzaju uchybienie
przepisom prawa polega na mylnym zrozumieniu przez sąd treści stosowanych norm.
Ma to znaczenie, gdyż pozwany nie powołuje się na taką wadę. Zarzut nie uznania,
„że powód w sposób dorozumiany nie zrzekł się statusu prokuratora w stanie
spoczynku” nie polega na błędnej wykładni przepisu prawa materialnego, a co
najwyżej na jego niewłaściwym zastosowaniu – czego jednak pozwany nie zarzuca,
a zatem co zważywszy na ograniczenie z art. 39813 § 1 k.p.c. nie podlega kontroli
kasacyjnej przez Sąd Najwyższy. Wskazana wada samoistnie sprawia, że pierwsze
dwa zarzutu naruszenia art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. nie mogą wzruszyć
zaskarżonego wyroku.
Niezależnie od tego trzeba również podnieść inne okoliczności, które powadzą
do tej samej konkluzji. Po pierwsze, może się wydawać, że ostatni (trzeci) zarzut
naruszenia wspomnianych przepisów jest trafny. Tym razem pozwany prawidłowo
wskazał na „niewłaściwe zastosowanie” przepisów (podniósł błąd w subsumpcji).
Problemem jest jednak to, że okoliczność, którą kontestuje pozwany nie ma
znaczenia dla sprawy. Przedmiotem powództwa jest uposażenie spoczynkowe
przysługujące powodowi po zaprzestaniu wykonywania zawodu radcy prawnego.
W rezultacie, skuteczność złożenia przez powoda „rezygnacji z wypłaty uposażenia
prokuratora w stanie spoczynku na czas wykonywania zawodu radcy prawnego” nie
rzutuje na przedmiot sporu w rozpoznawanej sprawie. Paradoksalnie zgłoszony
zarzut może prowadzić bowiem do wykazania, że Prokuratura Okręgowa jest
obowiązana zapłacić powodowi nie tylko uposażenie za okres po zaprzestaniu
prowadzenia kancelarii radcowskiej, ale również za czas, gdy powód wykonywał
zawód radcy prawnego. Sąd Najwyższy zakłada, że nie o taki efekt chodziło
skarżącemu. Bez względu na to, pewne jest, że ostatni (trzeci) zarzut naruszenia
art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k. c. nie pozwala na wzruszenie zaskarżonego
wyroku. Podniesiona w nim okoliczność „blokująca” nie dotyczy okresu, za który
powód dochodzi wypłaty należności.
Po drugie, powołanie się na art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. (z uwagi
na ich niewłaściwe zastosowanie) pozostaje w kolizji ze wzorcem określonym w
art. 3983 § 3 k.p. Skoro podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące
ustalenia faktów lub oceny dowodów, to oczywiste jest, że podstawa skargi
I PSKP 51/24
13
kasacyjnej (w tym dotycząca uchybienia przepisom prawa materialnego) nie może
polegać na kontestowaniu kluczowych dla sprawy zdarzeń. Analiza zgłoszonych
zarzutów nie pozostawia wątpliwości, że przy użyciu art. 60 § 1 k.c. w związku z
art. 65 § 1 k.c. pozwany chce przekonać Sad Najwyższy, że powód zrzekł się statusu
prokuratora. Rzecz w tym, że Sąd Okręgowy jednoznacznie ustalił, że nie doszło do
takiego zrzeczenia się, a tym samym na etapie postępowania kasacyjnego Sąd
Najwyższy związany jest tym ustaleniem faktycznym (art. 39813 § 2 k.p.c.).
Po trzecie, przywołane przez pozwanego przepisy niekoniecznie potwierdzają
podnoszone przez niego racje. Z art. 60 k.c. wynika tylko, że wola osoby dokonującej
czynność prawną może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które
ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Z kolei art. 65 § 1 k.c. wskazuje na sposoby
interpretowania oświadczeń woli. Stwierdza, że oświadczenie woli należy tak
tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało,
zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. „Dostateczność” wyrażenia
przez powoda woli w sposób dorozumiany pozwany uzasadnia wykonywaniem
zawodu radcy prawnego i to wbrew wyraźnemu zakazowi Prokuratora Apelacyjnego,
gdy inne osoby, które znalazły się w takiej samej sytuacji zaprzestały wykonywania
wolnych zawodów. Poprzestanie tylko na tych okolicznościach nie prowadzi do
pewnej konkluzji. Założenie, że prokurator narusza przepisy dotyczące prawa do
prowadzenia dodatkowej działalności zarobkowej, nie prowadzi do pewnego wniosku,
że jego wolą jest zrzeczenie się urzędu. Przepisy art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65
§ 1 k.c. nie pozwalają na interpretowanie woli składającego oświadczenie według
wzorca „z mniejszego na większe”. Gdyby podzielić zapatrywanie skarżącego
mogłoby się okazać, że wielu sędziów i prokuratorów, którzy bez stosownego
zgłoszenia lub zgody wykonali dodatkowe czynności zarobkowe, nie mają już statusu
sędziego i prokuratora, bo doszło do dorozumianego zrzeczenia się urzędu.
Wyjaśnia to, że wnioskowanie pozwanego nie jest racjonalne.
Po czwarte, pozwany nie dostrzegł, że zmienne wymienione w art. 65 § 1 k.c.,
które należy brać pod uwagę przy interpretacji oświadczenia woli, muszą być
odniesione do całego spektrum zdarzeń i faktów. Staje się to zrozumiałe, jeśli weźmie
się pod uwagę, że okoliczności złożenia oświadczenia, zasady współżycia
społecznego i ustalone zwyczaje są nieweryfikowalne, jeśli interpretator posłuży się
I PSKP 51/24
14
wybiórczymi danymi. Pozwany w omawianych zarzutach wskazał tylko na korzystne
dla jego wersji okoliczności, pominął natomiast milczeniem podnoszone przez Sąd
odwoławczy fakty, które wymownie potwierdzają, że wolą powoda nie było
zrzeczenie się statusu prokuratora. Za pomocą tak „ubogiego” w argumenty dialogu
nie da się przekonać do głoszonej przez pozwanego tezy, że doszło do uchybienia
art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c.
Po piąte, podstawą materialnoprawną zrzeczenia się prokuratora swojego
statusu nie jest art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. Aby się o tym przekonać
wystarczy zapoznać się z art. 93 ust. 2 i 3 Prawa o prokuraturze. Wskazano tam, że
Prokurator Generalny odwołuje prokuratora powszechnej jednostki organizacyjnej
prokuratury, który zrzekł się stanowiska prokuratora, a jego stosunek służbowy
wygasa po upływie 3 miesięcy od dnia doręczenia zawiadomienia o odwołaniu.
Z przepisów tych wynika, że zrzeczenie się stanowiska prokuratora ma charakter
sformalizowany, co modyfikuje dopuszczalność posługiwania się art. 60 § 1 k.c. w
związku z art. 65 § 1 k.c. Zrzeczenie się stanowiska musi nastąpić w sposób wyraźny,
bo tylko w takim wypadku Prokurator Generalny może rozważyć, czy zachodzą
warunki do odwołania prokuratora. Specyfika ta uniemożliwia wykazywanie w
ramach art. 65 § 1 k.c., że prokurator zrzekł się stanowiska w sposób dorozumiany.
Po raz kolejny trzeba też powtórzyć, że postępowanie wywołane skarga kasacyjną
jest wymagające. Sąd Najwyższy nie ma bowiem prawa do weryfikowania naruszeń
przepisów, których strona nie podała w podstawie skargi (art. 39813 § 1 k.p.c.).
Ad casum, jeśli pozwany nie wskazuje na naruszenie adekwatnych przepisów Prawa
o prokuraturze, to Sąd Najwyższy nie ma obowiązku dokonywania oceny, czy doszło
do ich naruszenia. Poza tym, w wiążącym stanie faktycznym nie ustalono aby
Prokurator Generalny działając w trybie art. 93 ust. 2 ustawy Prawo o prokuraturze
odwołał powoda. W rezultacie, jego stosunek służbowy nie wygasł. Dodać należy, że
poprzednio obowiązująca ustawa (ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze,
pierwotny Dz.U. z 1985 r. Nr 31, poz. 138 ze zm.) w art. 16 ust. 3 i ust. 4 (który
obowiązywał od dnia 27 marca 1991 r.) przewidywała identyczne rozwiązanie.
Po szóste, ustawa Prawo o prokuraturze w okresie, którego dotyczy
powództwo przewidywała przypadki obligatoryjnego zrzeczenia się stanowiska
prokuratora (w tym również będącego w stanie spoczynku). Zostały one opisane w
I PSKP 51/24
15
art. 132 tej ustawy. Z regulacji tej wynika, że prokurator w stanie spoczynku jest
zobowiązany do zrzeczenia się stanu spoczynku tylko w określonych przypadkach i
to wyłącznie na czas pełnienia danej funkcji publicznej – z prawem powrotu „z mocy
prawa na uprzednio zajmowany stan spoczynku”. Posługując się racjami
systemowymi, za trafne należy uznać dwa twierdzenia. Pierwsze polega na założeniu,
że wykonywanie zawodu radcy prawnego nie skutkuje obowiązkiem zrzeczenia się
stanu spoczynku przez prokuratora. Drugie, bazujące na wnioskowaniu z
podobieństwa, sprowadza się do uznania, że zaprzestanie działalności w
charakterze radcy prawnego, aktualizuje prawo prokuratora do pobierania
uposażania spoczynkowego.
Sumą przedstawionych racji jest wniosek, że podstawy skargi kasacyjnej
odwołujące się do art. 60 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 1 k.c. są chybione. W tym
miejscu, na zakończenie, trzeba wskazać na argumenty o bardziej ogólnym
charakterze. Prokuratura jest jedną z instytucji o fundamentalnym znaczeniu dla
Państwa. W demokratycznym państwie prawa nie powinna być poddawana i
używana do bieżącej „gry politycznej”. Jednym z narzędzi służących do uzyskania
tego efektu jest zapewnienie stosunkowi służbowemu prokuratorów, również tym w
stanie spoczynku wyjątkowej stabilności. Z pewnością w sukurs temu nie idą
twierdzenia prezentowane w skardze kasacyjnej, że prokurator może przez
czynności dorozumiane zrzec się stanowiska. Oczywiście w rozpoznawanym
przypadku tłem takich twierdzeń nie jest sposób wykonywania obowiązków przez
powoda. Nie ma to jednak znaczenia, co staje się zrozumiałe, jeśli weźmie się pod
uwagę, że ustrój stanowiska prokuratorskiego musi zostać ukształtowany w sposób
wzorcowy, a nie według myślenia a casu ad casum. Uznanie w tej sprawie za
miarodajne stanowiska Prokuratury, może spowodować, że zostanie ono
podniesione również w innych przypadkach, na przykład wobec prokuratorów, którzy
nie godzą się na bezprawne działanie pod dyktando polityków partii aktualnie
rządzącej. Przecież w takim przypadku Prokurator Generalny mógłby twierdzić, że
naruszanie przez takich prokuratorów prawa w istocie stanowi zrzeczenie się przez
nich stanowiska (w myśl zasady, kto łamie prawo, godzi się na to, że nie chce już być
prokuratorem). Takie irracjonalne pomysły pojawiały się już w stosunku do sędziów
Sądu Najwyższego i były głoszone przez osoby posiadające tytuł profesora prawa.
I PSKP 51/24
16
Przedstawione argumenty zmuszają do ostrożności. Prokurator (w tym będący na
stanie spoczynku) ma prawo zrzec się stanowiska. Akt ten wprawdzie przybiera
postać jednostronnego oświadczenia woli, jednak podlega wzmożonej kontroli.
Sytuacja tego rodzaju w sprawie nie zaistniała, dlatego Sąd Najwyższy na podstawie
art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania przesądzono
według reguły z art. 98 § 1 k.p.c. i art. 99 k.p.c.
[SOP]
[a.ł]
