I CSK 972/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 października 2025 r.
SSN Dariusz Pawłyszcze
na posiedzeniu niejawnym 28 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J. U.
przeciwko […] Bank w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej […] Bank w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 sierpnia 2023 r., VII AGa 366/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od […] Bank w W. na rzecz J. U. 5400 (pięć tysięcy
czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w
wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po upływie
tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
(G.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 10 stycznia 2022 r., XVI GC 916/20, Sąd Okręgowy w
Warszawie oddalił w całości powództwo kredytobiorcy przeciwko bankowi.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie
zmienił zaskarżony wyrok w całości ten sposób, że ustalił nieważność umowy
kredytu i zasądził od banku na rzecz kredytobiorcy 57 569,03 CHF z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od 27 października 2017 r.
I CSK 972/24
2
Sąd drugiej instancji ustalił, że powodowy kredytobiorca wraz z małżonką
zawarli 15 września 2008 r. umowę kredytu. Bank udzielił kredytu w wysokości
812 804,90 zł na warunkach określonych w umowie oraz „Regulaminie
kredytowania przedsiębiorców” obowiązującym w banku. Kredyt był indeksowany
do CHF. Saldo w walucie obcej było obliczane według zasad opisanych w
Regulaminie na podstawie kursu waluty obcej obowiązującego w dacie
uruchomienia kredytu lub obowiązujących w dacie uruchomienia poszczególnych
transz kredytów. Bank udzielił kredytu na okres 240 miesięcy, począwszy od daty
postawienia kwoty do dyspozycji kredytobiorcy wskazanej w potwierdzeniu.
Odsetki od wykorzystanego kredytu były naliczane każdego dnia od dnia
uruchomienia kwoty kredytu według zmiennej stopy procentowej opartej o zmienną
stawkę LIBOR 3M oraz stałą marżę banku, która miała zostać obniżona najpóźniej
od początku okresu odsetkowego, następującego po dniu, w którym kredytobiorca
dostarczył do Banku dokumenty potwierdzające prawomocne ustanowienie
prawnych zabezpieczeń kredytu.
Kredytobiorca potwierdził, że otrzymał Tabelę Opłat i Prowizji dla Małych
firm, obowiązującą na dzień zawarcia umowy. Bank był uprawniony do zmiany
Tabeli Opłat i Prowizji dla Małych firm w przypadkach określonych w Regulaminie.
Kredytobiorca oświadczył, że akceptuje określone w niej warunki cenowe.
Kredytobiorca wraz z żoną 22 maja 2015 r. zawarli z bankiem porozumienie
o restrukturyzacji kredytu udzielonego na podstawie umowy kredytu
indeksowanego kursem franka szwajcarskiego.
Zgodnie z porozumieniem, odsetki naliczane były każdego dnia począwszy
od dnia wejścia w życie porozumienia, od niespłaconej ostatecznej kwoty
restrukturyzacji, według zmiennej stopy procentowej opartej o zmienną stawkę
LIBOR 3M oraz stałą marżę banku.
Sąd drugiej instancji uznał, że przewidziane w umowie dokonywanie
przeliczeń walutowych kursami jednostronnie ustalanymi przez bank wykracza
poza granice swobody umów określone w art. 3531 k.c. i umowa jest nieważna na
podstawie art. 58 § 1 k.c. Umowa pozbawiona nieważnych postanowień kursowych
byłaby sprzeczna z art. 69 ust. 2 pkt 2 pr.bank. i dlatego jest nieważna w całości.
I CSK 972/24
3
Skoro umowa kredytu okazała się od początku nieważna, to brak było
podstawy do zapłaty rat kapitałowo- odsetkowych za okres od 19 września 2014 r.
do 28 lipca 2018 r. Bank zatem jest zobowiązany do ich zwrotu kredytobiorcy, jako
świadczenia nienależnego.
Odnosząc się natomiast do zarzutu zatrzymania Sąd drugiej instancji
stwierdził, że kredytobiorca zapłacił Bankowi kwotę przewyższającą wypłacony mu
kapitał kredytu. Nie zachodzi więc potrzeba zabezpieczania roszczenia Banku o
jego zwrot. Strony ciągle dysponują wzajemnymi roszczeniami, to jednak już
obecnie możliwe jest ich rozliczenie przez dokonanie potrącenia. W świetle
pozaprawnych reguł słuszności interes Banku jest już zaspokojony, a złożenie
oświadczenia o zatrzymaniu stanowi nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c.,
prowadzące do wykraczającego poza realną potrzebę obciążenia kontrahenta.
Pozwany bank wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi
na jej oczywistą zasadność, gdyż kredyty indeksowane do obcej waluty w kształcie
zawartym przez strony nie są sprzeczne z prawem, bowiem jest to dopuszczalny
rodzaj umowy kredytowej, jak i nie sprzeciwiają się właściwości zobowiązania,
jakim jest kredyt bankowy.
Skarżący bank powołał się również na potrzebę wykładni następujących
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów:
- art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego;
- art. 189 k.p.c.,
- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., w zakresie, czy w przypadku uznania
umowy kredytu za nieważną, bank może podnieść skuteczny zarzut zatrzymania
świadczenia do wartości wypłaconego kapitału kredytu, w szczególności w świetle
rozbieżności co do możliwości skorzystania z prawa zatrzymania w przypadku
świadczeń jednorodzajowych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I CSK 972/24
4
Odwołanie się w umowach kredytów indeksowanych do kursów ogłaszanych
jednostronnie przez bank (art. 111 pr.bank.) jest powszechną praktyką i nie ma
podstaw do kwestionowania ważności takiego odwołania, z wyjątkiem kredytów
udzielanych konsumentom. Takie postanowienie umowy kredytu pozostaje
w granicach swobody umów określonej w art. 3531 k.c. Kursy ustalane przez bank
same w sobie nie są istotne dla wysokości zobowiązania kredytobiorcy przy
kredycie indeksowanym. Zobowiązanie to jest zobowiązaniem w złotych, a jego
przeliczenie na CHF pełni funkcję tylko pomocniczą przy obliczaniu waloryzacji
spłat. W kredytach indeksowanych istotna jest zmiana kursu między wypłatą
kredytu a spłatą danej raty. Jeżeli zmiany kursów danego banku nie odpowiadają
zmianom rynkowym na niekorzyść kredytobiorcy, bank odpowiada za nienależyte
wykonywanie umowy (art. 471 k.c.), lecz umowa jest ważna. Natomiast stosowanie
przy wypłacie kredytu kursu kupna, a przy spłacie kursu sprzedaży, zapewnia
bankowi dodatkową prowizję, której wysokość jest ograniczona tylko dla umowy
kredytu konsumenckiego (obecnie do 255 550 zł). Zarzut naruszenia art. 3531 k.c.,
będący podstawą wniosku o przyjęcie skargi, jest zasadny.
Jednak mimo błędnego powołania się przez Sąd odwoławczy na art. 3531
k.p.c. umowa stron i tak jest nieważna. Utrwalona jest wykładnia art. 3851 § 1 k.p.c.,
zgodnie z którą niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie
przyznające bankowi prawo do określania kursów przeliczenia złotych na CHF
i odwrotnie. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III
CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, że:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w
pozostałym zakresie.
I CSK 972/24
5
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej w oparciu o tezę o ważności umowy mimo
niedozwolonego sposobu ustalania kursu CHF. Kurs walut obcych ogłaszany przez
bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy
dokonywaniu z bankiem czynności w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia
nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową związać konsumenta
kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie
związanie przyszłym kursem za niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli
kursowej banku, jako współokreślające wysokość pozostałego do spłaty
zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega
ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to
zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca
wykładnia tego warunku jako obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co
znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm
działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby
zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam
mógł obliczyć ten kurs w danej chwili.
Wykładni nie wymaga art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy
kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do
wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.
Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,
gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych
żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.
Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy
rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego
mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie
zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona
umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności
umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z
wykonaną częścią umowy.
Odnosząc się do zarzutu zatrzymania podniesionego przez skarżącego
trzeba wskazać, że obecnie nie budzi już wątpliwości nieprzysługiwanie prawa
I CSK 972/24
6
zatrzymania dla ochrony roszczeń stron o zwrot świadczeń spełnionych w
wykonaniu nieważnej umowy kredytu. W uchwale składu 7 sędziów z 19 czerwca
2024 r. (III CZP 31/23, OSNC 2025, nr 3, poz. 25) Sąd Najwyższy uznał, że prawo
zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z
wierzytelności drugiej strony. Z argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu uchwały
wynika, że również brak możliwości potrącenia nie przesądza o przyznaniu stronom
umowy kredytu prawa zatrzymania. Wręcz przeciwnie, Sąd Najwyższy wyraźnie
wskazał, że uprawnienia prawokształtujące w postaci potrącenia i zatrzymania nie
mogą pozostawać w zbiegu, ponieważ zakres ich zastosowania jest rozłączny. W
przypadku świadczeń jednorodzajowych zastosowanie znajdzie potrącenie, a w
przypadku świadczeń różnorodzajowych - prawo zatrzymania. W uchwale składu 7
sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, Sąd Najwyższy uznał, że w razie
dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy
kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania
na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 § 1 i 11 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. kredytobiorcy
przysługuje od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę
kasacyjną w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio §
10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych.
(G.G.)
[a.ł]
