I CSK 756/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Krzysztof Grzesiowski
1 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 1 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa R.P. i E.P.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 18 października 2023 r., V ACa 489/21,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od pozwanej na rzecz powodów kwoty po 1350 zł
(tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów
postępowania kasacyjnego - z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
1. Wyrokiem z 19 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach ustalił nieistnienie
stosunku prawnego w postaci bliżej określonej umowy kredytu na cele
mieszkaniowe zawartej pomiędzy powodami E.P. i R.P. a Bank1 spółką akcyjną z
I CSK 756/24
2
siedzibą w W. – poprzednikiem prawnym pozwanego Bank spółki akcyjnej z
siedzibą w W. – ze względu na nieważność umowy (pkt 1); zasądził od pozwanego
na rzecz powodów kwotę 23.632,77 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od
dnia 9 stycznia 2020 r. (pkt 2); w pozostałym zakresie powództwo oddalił (pkt 3)
i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt 4).
2. Na skutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem
z 18 października 2023 r. uchylił zaskarżony wyrok w pkt 1 i umorzył postępowanie
w przedmiocie żądania ustalenia (pkt 1); zmienił zaskarżony wyrok w pozostałym
zakresie w ten sposób, że zasądził od pozwanego łącznie na rzecz powodów
163.632,77 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 16 stycznia 2020 r.,
oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził od pozwanej na rzecz powodów
bliżej określoną kwotę z tytułu kosztów procesu (pkt 2); oddalił apelację powodów
w pozostałym zakresie (pkt 3); oddalił apelację pozwanej (pkt 4) oraz orzekł
o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 5).
3. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła strona
pozwana. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, powołując
się na przesłanki określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Podał, że w sprawie
występuje potrzeba wykładni przepisów art. 3851 § 1 i § 2 k.c. i art. 411 pkt 2 i 4 k.c.
Ponadto skarżący stwierdził, że w sprawie występują istotne zagadnienie prawne
polegające na konieczności odpowiedzi na następujące pytania:
a) czy wola konsumenta, który uważa, iż stwierdzenie nieważności całej umowy nie
jest dla niego niekorzystne, przeważa nad wdrożeniem systemu ochrony, takiego
jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia przepisem dyspozytywnym
i utrzymanie umowy w mocy, czy też wyłącznie utrzymanie w mocy klauzuli
abuzywnej uwarunkowane jest uprzednią, dobrowolną i świadomą zgodą
konsumenta?
b) czy możliwa jest ocena dalszego wykonywania umowy, po stwierdzeniu w jej
treści postanowień abuzywnych, w przypadku umowy kredytu, która została
w całości wykonana i uległa rozwiązaniu przed datą rozstrzygnięcia sporu a tym
samym czy dopuszczalne jest jej unieważnienie (stwierdzenie nieważności)
w następstwie ustalenia w jej treści postanowień niedozwolonych, a jeśli tak to jakie
I CSK 756/24
3
znaczenie należy nadać wymogowi złożenia przez kredytobiorcę oświadczenia
w przedmiocie zgody na dalsze trwanie umowy, skoro w dacie wyrażenia takiej
zgody umowa już nie obowiązuje?
c) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu
postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym etap zastępowania
postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, o którym mowa
w orzeczeniach C-26/13 Kasler i C-260/18 Dziubak oraz C-932/19 OTP
Jelzdlogbank Zrt. dopuszczalne jest ustalenie treści umowy (stosunku prawnego),
w zakresie który był regulowany przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1
i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy – Prawo wekslowe lub art. 56 k.c.
w zw. art. 358 § 2 k.c., lub też art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie
kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis
wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość
waluty obcej określa się według kursu średniego NBP?
d) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego
do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej
jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych
zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie
zawierała tego abuzywnego postanowienia?
e) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje
zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej klauzuli
kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby
operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?
4. Powodowie wnieśli o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
ewentualnie o jej oddalenie a także o zasądzenie od strony pozwanej zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
5. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
I CSK 756/24
4
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W judykaturze już
wielokrotnie wypowiadano się na temat charakterystyki skargi kasacyjnej (zob.
postanowienie SN z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18). Wskazano tam m.in.,
że skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania
cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę
interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa
oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń
wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych,
nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający
rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji skarg pod
kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989
k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej.
Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony wyłącznie
do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.; nie służy zaś
merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej
z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest wówczas
usprawiedliwione.
6. Szczegółowa analiza sprawy prowadzi do wniosku, że skarga kasacyjna
strony pozwanej mimo obszerności wywodów nie zawiera argumentów
wystarczających dla uznania, że w sprawie spełniona została przesłanka z art. 3989
§ 1 pkt 1 lub 2 k.p.c. uzasadniająca przyjęcie sprawy do rozpoznania.
7. Podniesiona przez skarżącego wątpliwość wykładnicza dotycząca
art. 3851 § i 2 k.c. oraz sformułowane zagadnienia prawne koncentrują się wokół
problemów dotyczących abuzywności postanowień umowy i skutków tej
abuzywności, a zwłaszcza możliwości zastąpienia wyeliminowanego abuzywnego
postanowienia umowy innymi regulacjami. Należy zauważyć, że problemy
dotyczące tzw. kredytów indeksowanych lub denominowanych w walucie obcej były
przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. uchwała Sądu
Najwyższego z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22; wyroki Sądu Najwyższego:
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 13 maja
2022 r. II CSKP 293/22; 13 maja 2022 r. II CSKP 405/22; z 31 marca 2023 r.,
I CSK 756/24
5
II CSKP 1052/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP
1200/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22).
8. Odnosząc się do sformułowanego przez skarżącego zagadnienia
prawnego dotyczącego znaczenia woli konsumenta, który domaga się ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego z uwagi na nieważność umowy kredytu, należy
wskazać, że kwestia ta została już rozstrzygnięta w orzecznictwie. Sąd Najwyższy
stoi na stanowisku, iż możliwość podjęcia ostatecznej decyzji co do sanowania
niedozwolonej klauzuli albo powołania się na całkowitą nieważność umowy
zastrzeżona jest dla kredytobiorcy-konsumenta (zob. wyrok z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18). Zatem „wola wyrażona przez konsumenta, w zależności od jego
interesu, winna być decydująca co do skutku sankcji stosowanej na wypadek
zawarcia w umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej postanowienia
umownego uznanego za niedozwolone. (…) To od decyzji konsumenta zależy
decyzja, czy umowa ta może nadal obowiązywać, czy też upada. Nie ma podstaw
do tego, by oceniając żądanie konsumenta-kredytobiorcy przyjąć,
że usprawiedliwiony interes słabszej strony stosunku umownego będzie
dostatecznie chroniony w inny sposób aniżeli wynikający ze zniesienia ze skutkiem
ex tunc stosunku umownego (zob. wyrok SN z 18 maja 2022 r., II CSKP 1316/22).
Takie samo stanowisko wyrażone zostało przez TSUE w wyroku z 3 października
2019 r., C-260/18, ECLI:EU:C:2019:819.
9. Również kwestia kontroli klauzul obecnych w umowie o kredyt
indeksowany do waluty obcej po wykonaniu umowy nie spełnia przesłanek
istotnego zagadnienia prawnego, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
Problem ten istotnie nie był przedmiotem szerszych rozważań ze strony Sądu
Najwyższego, niemniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi obecnie
wątpliwości, iż niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy
samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta (zob.
zwłaszcza uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna –
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Ustalenie to pozwala tym samym rozstrzygnąć także
podniesioną przez skarżącego kwestię. W tym kontekście podniesione przez
skarżącego zagadnienie nie spełnia zatem wymogu doniosłości (istotności).
Na gruncie przepisu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. chodzi bowiem o sformułowanie
I CSK 756/24
6
problemu prawnego, którego nie można rozwiązać za pomocą powszechnie
przyjętych reguł wykładni prawa, przy uwzględnieniu poglądów funkcjonujących już
w orzecznictwie i piśmiennictwie (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja
2015 r., III CZP 16/15 oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12). Istotne
zagadnienie prawne winno zatem budzić poważne wątpliwości wykraczające poza
poziom zwykłych wątpliwości prawnych, które powstają niemal w każdym procesie
decyzyjnym (zob. postanowienia SN z 26 października 2021 r., I CSK 266/21 oraz
z 30 czerwca 2021 r., III CSK 53/21).
10. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi także aktualnie
wątpliwości, że niedopuszczalne jest zastępowanie wyeliminowanego abuzywnego
postanowienia umowy innym mechanizmem wyliczenia kwoty raty kapitałowo-
odsetkowej. Żaden bowiem przepis prawa, w tym art. 3851 i art. 358 § 2 k.c., nie
daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym postanowieniem.
Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby bowiem zbyt daleko
idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej przedsiębiorcy
stosującego niedozwolone postanowienie umowne (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 26 kwietnia 2022 r. II CSKP 550/22; postanowienia Sądu Najwyższego z 31 maja
2022 r., I CSK 2314/22; z 1 lutego 2023 r., I CSK 5615/22 oraz z 6 lipca 2023 r.,
I CSK 5755/22). Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby
Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której
stwierdzono m.in., że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu
indeksowanego, odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
Ponadto Sąd Najwyższy przesądził także, że w razie niemożliwości ustalenia
wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego umowa nie
wiąże także w pozostałym zakresie.
11. Istotnych wątpliwości wykładniczych w rozumieniu powołanego wyżej
przepisu nie budzi także kwestia zastosowania przepisu art. 411 pkt 4 k.c.
w sytuacji, gdy powodowie dokonali całkowitej spłaty kredytu przed terminem
określonym w umowie. Sąd najwyższy w niniejszym składzie podziela stanowisko,
I CSK 756/24
7
iż przepis 411 pkt 4 k.c. dotyczy zwrotu świadczenia spełnionego przed terminem
wymagalności roszczenia, w sytuacji gdy istnieje podstawa prawna spełnienia
świadczenia. Jest to podyktowane względami praktycznymi – nie byłoby bowiem
celowe domaganie się zwrotu kwoty, która z chwilą nadejścia terminu
wymagalności roszczenia i tak musiałaby być świadczona. Regulacja ta nie odnosi
się natomiast do roszczeń kondykcyjnych (np. condictio indebiti), gdy podstawa
spełnienia świadczenia nie istniała (w tej kwestii zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22).
12. Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn
uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności
nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).
13. Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).
14. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1,
§ 11 i § 3 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie.
[SOP]
[r.g.]
