I CSK 67/11

Sygn. akt I CSK 67/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lipca 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z powództwa M. T. przeciwko B. T. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 września 2010 r., uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji pozwanej B. T. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 5 czerwca 2009 r. - którym zobowiązano pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powoda M. T. udziału w prawie własności nieruchomości - w ten sposób, że powództwo oddalił w całości i orzekł o kosztach postępowania. Od wskazanego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód. W skardze zarzucił naruszenie art. 898 § 1 k.c. przez błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a także art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia z naruszeniem zasad określonych w tych przepisach, wyrażającego się w braku odniesienia w uzasadnieniu do ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji. Powołując te podstawy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do oczywistego wniosku, że nie spełnia ono podstawowych wymagań stawianych uzasadnieniu sądu odwoławczego, jakie obowiązują w systemie apelacji pełnej. W przeważającym stopniu uzasadnienie to polega na zreferowaniu stanu faktycznego ustalonego przez Sąd pierwszej instancji, bez wskazania, jaki stan faktyczny i z jakich przyczyn został ustalony przez sam Sąd drugiej instancji. Brakuje także jakiejkolwiek oceny przeprowadzonych dowodów. Sąd Apelacyjny wskazał jedynie, że zasadny jest zarzut apelacji co do sprzeczności z materiałem dowodowym ustalenia, że pozwana dopuściła się rażącej niewdzięczności względem powoda. Sąd ten nie zauważył jednak, że ustalenie to w istocie nie ma charakteru faktycznego, lecz stanowi jedynie problem subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod treść normy art. 898 § 1 k.c. Kwestia 3 ta zaś ma charakter wtórny względem podstawowego obowiązku, jakim jest potrzeba poczynienia stanowczych ustaleń faktycznych co do okoliczności sprawy. W literaturze i w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że w obowiązującym obecnie w polskim porządku prawnym modelu apelacji pełnej postępowanie przed sądem drugiej instancji stanowi kontynuację postępowania pierwszoinstancyjnego, co oznacza, że sąd ten jest sądem merytorycznym, który ma każdorazowo poczynić własne ustalenia faktyczne i na ich kanwie dokonać oceny prawnej żądania pozwu. Nie może więc - odmiennie niż w poprzednio obowiązującym systemie rewizyjnym – ograniczyć się jedynie do skontrolowania prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Na sądzie odwoławczym, podobnie jak na sądzie pierwszej instancji, ciąży zatem obowiązek wskazania w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a więc ustalenia faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). Warto jednak wskazać, że ze względu na częściowo kontrolny charakter orzeczenia sądu apelacyjnego zakres zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w tym postępowaniu zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. W wypadku więc, gdy apelacja zostałaby oddalona i w postępowaniu odwoławczym nie było prowadzone postępowanie dowodowe, a sąd odwoławczy oddalając apelację orzekał na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń. Wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje je za własne (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r., C II 21172/37, Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). W niniejszej sprawie, mimo że doszło do zmiany rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, zabrakło jednak nawet tego stwierdzenia. Sąd odwoławczy 4 zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji po dokonaniu co prawda jedynie odmiennej kwalifikacji prawnej i odmiennej wykładni art. 898 § 1 k.c., jednak nie wskazał wyraźnie na podstawie, jakiego stanu faktycznego to uczynił. Można jedynie domyślać się, że chodziło tu o stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej instancji. Kwestia ta jednak nie może pozostawać w sferze domysłów, lecz musi być jednoznacznie wyjaśniona w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji. W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie ma wszystkich koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01, niepublikowane, z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Z pewnością wadliwością taką jest całkowite zaniechanie ustosunkowania się do poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych i przeprowadzonego postępowania dowodowego, które stanowi podstawowy i pierwotny obowiązek każdego sądu rozstrzygającego sprawę merytorycznie. Należy podkreślić, że Sąd Apelacyjny ze względu na brak poczynienia własnych ustaleń faktycznych w sprawie nie ustosunkował się, mimo uwzględnienia apelacji, do podniesionych przez stronę powodową zarzutów dotyczących naruszenia przez Sąd pierwszej instancji zasady swobodnej oceny dowodów. Zaniechanie zaś przez sąd rozpoznania zgłoszonych w apelacji zarzutów w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy stanowi uchybienie procesowe i stwarza wówczas jedynie pozory przeprowadzenia kontroli instancyjnej (por. postanowienie SN z 5 czerwca 2002 r., II CKN 748/00, nie publ.). Trzeba jednak wskazać, że Sąd Najwyższy generalnie podziela poglądy prawne wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu odnoszące się do wykładni pojęcia rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. i to nie one stały się przyczyną uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Przedwczesnym byłaby jednak 5 ocena warstwy prawnej sprawy, skoro Sąd odwoławczy nie dokonał stanowczych własnych ustaleń co do stanu faktycznego. Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 §1 k.p.c.).