I CSK 4483/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Karol Weitz
11 września 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 11 września 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa T.L. i J.L.
przeciwko Banku w W. Oddział w P.
o zapłatę, ewentualnie o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W. Oddział w P.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 14 lipca 2023 r., I ACa 1668/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być wobec tego
osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze
publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej
pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd
Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
I CSK 4483/23
2
W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przyjęcia do rozpoznania
skargi kasacyjnej pozwanego Bank z siedzibą w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Białymstoku z dnia 14 lipca 2023 r.
W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
skarżący powołał się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego
oraz potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących – w jego ocenie – poważne
wątpliwości prawne lub rozbieżności w orzecznictwie.
Odnośnie do przesłanki przedsądu w postaci występowania w sprawie
istotnego zagadnienia prawnego należy dostrzec, że zgodnie
z utrwalonym poglądem judykatury Sądu Najwyższego przedstawienie okoliczności
uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na występujące
w sprawie istotne zagadnienie prawne polega na sformułowaniu tego zagadnienia
i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym
chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które
zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej (por.
postanowienia z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z
dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).
Istotność zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) konkretyzuje się
w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla
rozwoju prawa lub znaczenie precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych
spraw. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przedstawienie okoliczności uzasadniających
rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia
prawnego polega na sformułowaniu tego zagadnienia, wskazaniu przepisów prawa,
na których tle zagadnienie to wyłoniło się, oraz zaprezentowaniu argumentacji
jurydycznej uzasadniającej możliwość rozbieżnych ocen prawnych
(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC
2002, nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12,
poz. 151, z dnia 24 maja 2016 r., I CSK 666/15, niepubl.).
Skarżący w skardze podniósł jako istotne zagadnienie prawne potrzebę
rozstrzygnięcia i wyjaśnienia kilku kwestii sprowadzających się do pytań:
1. „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych
I CSK 4483/23
3
nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone
(nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej
umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z
jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej -
główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)
warunków umownych?”
2. „czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska
dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania
przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio
w tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego
ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub
indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi
w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany
lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia
świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy
kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez
konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji
walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków w walucie innej, niż
waluta krajowa?”
3. „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako
konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się
zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat
przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby
się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe
jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania
I CSK 4483/23
4
zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki
referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i
jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych,
wyrażonych w walucie polskiej?”
4. „czy wobec dokonania przez kredytobiorcę spłaty kredytu indeksowanego do
waluty obcej i wygaśnięciem tym samym umowy łączącej strony,
uzasadnione jest przyjęcie, że w związku z dobrowolnym wykonaniem
umowy przez strony nie można dokonywać kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
indeksacji kredytu kursem waluty obcej, a tym samym niedopuszczalnym
jest uznanie ich za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, skoro
zasadniczym skutkiem uznania pewnych postanowień umownych za
niedozwolone jest brak związania nimi konsumenta, a umowa ma wiązać
strony w pozostałym zakresie, a tym samym logicznym jest wniosek, że
dotyczy to okresu, w którym umowa obowiązuje, a nie okresu, po którym
zobowiązania z niej wynikające w całości wygasły, co następuje w
przypadku ich wykonania?”
Biorąc pod uwagę przedstawione zagadnienie prawne skarżący powołał się
także na kolejną przesłankę przedsądu w postaci potrzeby wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj. art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, art.
6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 385' § 1 i 2
k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa bankowego.
Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione,
że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku
kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie przysługuje
roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por. np. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20
I CSK 4483/23
5
czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z dnia 6 czerwca 2024 r., II CSKP
1166/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada
2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności stoi on na przeszkodzie
przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w
celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do
stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej
z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy
uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo
o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę
bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie
wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez
tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.).
Wyjaśniono też już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby uznać, że
przez zmianę umowy (zawarcie aneksu) doszło do uchylenia konsekwencji
abuzywności zastrzeżonych w niej klauzul. W szczególności, że może to nastąpić
tylko wówczas, gdy konsument zrezygnował z wyciągania konsekwencji z tej
abuzywności i swobodnie, co zakłada, iż wiedział on o niedozwolonych charakterze
klauzul i związanych z tym konsekwencjach (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CSKP
810/23 i tam przywoływane orzecznictwo). Wyjaśniono również, że samo
zapewnienie konsumentowi-kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie
obcej (walucie indeksacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego
spłaty rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej
określanego swobodnie przez bank (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25
października 2023 r., II CSKP 810/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22
i z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z
dnia 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych),
pkt 52-57, gdzie wskazano m.in., że włączenie do umowy zawartej z konsumentem
dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku
ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny
z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak
I CSK 4483/23
6
informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie
zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków
stron ze szkodą dla konsumenta).
Również wątpliwości dotyczące oceny klauzul indeksacyjnych
czy spreadowych (czy określają główne świadczenia stron, czy podlegają kontroli
pod kątem abuzywności, czy mogą być zastąpione innymi unormowaniami, w tym
wynikającym z art. 358 § 2 k.c. albo z art. 24 ust. 3 ustawy o NBP, czy przyjęcie,
że ich abuzywność powoduje upadek umowy, jest nieproporcjonalne,
czy niezwiązanie klauzulą spreadu pociąga za sobą również niezwiązaniem
konsumenta klauzulą ryzyka walutowego) nie uwzględniają wystarczająco
dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego, biorącego pod uwagę
judykaturę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym wyjaśniono już,
że zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej klauzule
ryzyka walutowego (rozumianego jako ryzyko zmiany kursu waluty w trakcie
obowiązywania umowy) oraz klauzule kursowe (rozumiane jako wynikające z
umowy uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego waluty z odwołaniem się
do tabel kursowych banku) określają główne świadczenia stron w rozumieniu art.
3851 § 1 zd. 2 k.c. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 30 września 2020 r., I CSK
556/18, niepubl., z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz z dnia 13
maja 2022 r., II CSKP 464/22 i tam przywoływane orzecznictwo krajowe i unijne;
por. też co do klauzuli ryzyka kursowego wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal
Finance, pkt 56). Nie budzi też wątpliwości, że klauzule indeksacyjne mogą być
kontrolowane pod kątem abuzywności, przy czym jednolicie uznaje się, iż
określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel
kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z
1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17,
I CSK 4483/23
7
niepubl., z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V
CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019
r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,
niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, niepubl. i z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl.). Silne oparcie
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym także
zasadę proporcjonalności, ma też stanowisko, że bez spornych klauzul
przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, gdyż wyeliminowanie tych
klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla
umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie
stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko
idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,
niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023
r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.
i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.).
Sąd Najwyższy zwracał też już uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka
walutowego i klauzuli spreadowej oraz wskazywał na przesłanki stwierdzenia
abuzywności klauzul ryzyka walutowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia
27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 11 grudnia 2019
r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl., z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia
28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia
8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
I CSK 4483/23
8
722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 8 marca
2023 r., II CSKP 1095/22, niepubl., z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22,
niepubl., z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
Należy również dostrzec, że w wyroku z 19 czerwca 2025 r. Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, C - 396/24, zakwestionował dominującą
w judykaturze sądów krajowych zasadę dwóch kondykcji przy rozliczeniu
wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony na podstawie nieważnej umowy
kredytowej. Wprawdzie przedmiotem rozpoznania była problematyka stosowania
teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa banku przeciwko konsumentowi,
ale z tego orzeczenia można wyprowadzić wniosek, że teoria salda działa w obie
strony.
W postanowieniu z 22 lipca 2025 r., I CSK 652/25 (LEX nr 3892944) Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że teoria salda przy wzajemnych świadczeniach pieniężnych
zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność odliczenia
przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia zwrotnego
wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje z chwilą
powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron (w związku
z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie
nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej stanowisko
o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot spełnionego
przez nią świadczenia.
Teoria salda, powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu
stron, czyli nie tylko w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w
stosunku do banku, ale także i roszczenia zwrotnego banku przeciwko
konsumentowi. Jest korzystna dla konsumenta, gdyż nie naraża go na dodatkowe
koszty procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku. Poza tym
przyjęcie działania teorii salda jedynie na korzyść konsumenta prowadziłaby do
komplikacji procesowych i materialnoprawnych, gdyż konsument mając
prawomocny wyrok oparty na teorii dwóch kondykcji mógłby prowadzić egzekucję,
zaś bank (dochodząc zwrotu kapitału) zmuszony byłby do odliczenia kwoty z
prawomocnego wyroku zapadłego w sprawie z powództwa konsumenta przeciwko
bankowi, nie mogąc w tej części uzyskać tytułu egzekucyjnego, zaś wyjście z tej
I CSK 4483/23
9
sytuacji mogłoby nastąpić jedynie poprzez podniesienie przez bank zarzutu
potrącenia, a następnie wystąpienie z powództwem przeciwegzekucyjnym, co
jednak i tak generowałoby potrzebę kolejnego procesu przeciwko konsumentowi i
kosztów z tym związanych.
Z tych wszystkich względów, podniesione kwestie nie mogą stanowić
istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
Skarga pozwanego nie może zostać przyjęta do rozpoznania również z tego
powodu, że w sprawie nie występuje potrzeba wykładni przepisów prawa
budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów. W tym zakresie należy wyjaśnić, że powołanie się na przyczynę kasacyjną
przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą,
że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały
dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba
zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego
wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz
rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest
istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji
skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o
występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z
dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z
różnej wykładni przepisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego
2020 r., V CSK 351/19, niepubl.).
Powołane przez skarżącego okoliczności w oczywisty sposób nie spełniają
wymagań również tej przesłanki przedsądu.
Z tych wszystkich względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).
AG
I CSK 4483/23
10
[SOP]
