I CSK 439/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Piotrowska
12 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 12 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J.K. i J.K.1
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z 30 października 2023 r., I ACa 250/23,
1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2) oddala wniosek powodów o zasądzenie od skarżącego na
ich rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 22 sierpnia 2022 r. w sprawie z powództwa J.K. i J.K.1 przeciwko
Bank S.A. z siedzibą w W., Sąd Okręgowy w Lublinie ustalił nieważność umowy
kredytu hipotecznego, zawartej przez powodów z pozwanym, zasądził od
pozwanego na rzecz powodów kwotę 138 857,20 zł z tytułu części uiszczonych na
rzecz pozwanego świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytu hipotecznego,
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 kwietnia 2022 r. oraz oddalił
powództwo w pozostałej części. Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została
oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 30 października 2023 r.
Pozwany wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania
I CSK 439/24
2
na przyczynie kasacyjnej objętej art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia
przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym
ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania
prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz
eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym
lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez
stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz
założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą
„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej
kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia
Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał
się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego dotyczącego
kwestii, czy realizacja przez bank zgodnie z art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy z 29
sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U 2020, poz. 288, dalej jako „prawo
bankowe"), ustawowego obowiązku publikowania stosowanych kursów walut w
tabelach kursowych nie ogranicza możliwości uznania, że te tabele kursowe - w
umowach kredytów indeksowanych albo denominowanych związanych z walutą
obcą - naruszają dobre obyczaje lub rażąco naruszają interesy konsumenta w
rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., w sytuacji, gdy dla wszystkich transakcji
realizowanych w banku - niezależnie od ich źródła - stosuje się jedną i tą samą
tabelę kursową, a umowa kredytu zawiera odesłanie do tych tabel kursowych.
Kolejne przedstawione przez skarżącego istotne zagadnienie prawne polega na
przesądzeniu, jaki moment, na gruncie wykładni art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w świetle
art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
I CSK 439/24
3
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa
93/13")., pozostaje adekwatny dla oceny możliwości dalszego obowiązywania i
wykonywania umowy w razie wyeliminowania z jej treści postanowień o charakterze
niedozwolonym w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., poprzez rozstrzygnięcie, czy taka
ocena powinna być dokonywana według stanu na chwilę zawarcia umowy, czy też
według stanu aktualnego w chwili orzekania.
W nawiązaniu do tak sformułowanej przyczyny kasacyjnej należy
przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego
abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd
Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju
prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,
jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien
sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd
powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;
przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,
wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także
wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu
prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy.
Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już
rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)
oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z
tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów
walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza
równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają
charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017
r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24
lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule
I CSK 439/24
4
kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w
rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie
zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4
kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021
r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Oceny abuzywności
postanowienia umownego dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, a
nie następczo, co oznacza, że ocena niedozwolonego charakteru postanowienia
nie może uwzględniać okoliczności powstałych po zawarciu umowy - w tym także
sposobu stosowania postanowienia umowy w praktyce (zob. uchwała składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC
2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są
one - z mocy samego prawa od momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie
wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1 k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane
umową w pozostałym zakresie, jeśli jest to tylko możliwe. Stwierdzenie
niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie kredytu może uzasadniać
uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez
abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa
krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,
a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo
świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im
skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała
Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40;
wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,
oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD,
2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego 2023 r., II
CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w kwestii, czy bez
dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych,
umowa kredytu
indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że
wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i
uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest
I CSK 439/24
5
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby
nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył
dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami
dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w
oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o
wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez
niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są
spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie
wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale
bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki
Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II
CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II
CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy, nie budzi też wątpliwości, że - w braku
szczególnych rozwiązań intertemporalnych - miarodajny dla rozstrzygnięcia, czy
umowa może obowiązywać bez klauzuli abuzywnej, jest stan prawny obowiązujący
w chwili zawarcia umowy. Wskazuje na to charakter sankcji zastosowanej w art.
3851 § 1 k.c., która polega na tym, że niedozwolone postanowienie umowne jest od
początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością, przy czym jest to
bezskuteczność „na korzyść konsumenta”, co oznacza, że może on udzielić
następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić
mu skuteczność z mocą wsteczną (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15
października 2024 r., II CSKP 474/23 i uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 i z
dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56).
Sąd Najwyższy wyjaśnił także, że z art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego
wskazuje jedynie na obowiązek banku ogłaszania w miejscu wykonywania
czynności, w sposób ogólnie dostępny (m.in.) stosowanych kursów walutowych. Z
przepisu tego wynika jedynie ogólna kompetencja i obowiązek banku ogłaszania w
miejscu wykonywania czynności, w sposób ogólnie dostępny, stosowanych przez
I CSK 439/24
6
bank kursów walutowych. Jest zatem jasne, że nie chodzi tu o przepis
dyspozytywny, który ma kształtować treść stosunku umowy kredytu, a w
szczególności determinować kształt mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie
kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać
się do domniemania, że ów kształt był wynikiem należytego wyważenia ogółu praw
i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączałoby kontrolę abuzywności
zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13 (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 29
listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 i powołane
tam orzecznictwo TSUE).
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. Powodowie w odpowiedzi
na skargę kasacyjną wnieśli jedynie o oddalenie skargi w całości i z tym żądaniem
związali wniosek o zasądzenie od pozwanej na ich rzecz kosztów postępowania
kasacyjnego. W odpowiedzi nie wniesiono o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania, a wniosek o zasądzenie kosztów związany był z innym oczekiwanym
rozstrzygnięciem, co uniemożliwiło podjęcie rozstrzygnięcia o kosztach (por.m.in.
postanowienia SN z 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, OSNC 2015, nr 7 - 8, poz.
91, z 5 grudnia 2013 r., III SK 23/13, z 18 grudnia 2012 r., II CSK 397/12).
(A.D.)
[SOP]
[r.g.]
