I CSK 4092/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
23 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 23 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B. D. i M. D.
przeciwko Bankowi w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 27 czerwca 2023 r., I ACa 2002/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od Banku w W. łącznie na rzecz B. D. i M. D. 2700
(dwa tysiące siedemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 29 czerwca r., I C 571/20, Sąd Okręgowy w Legnicy ustalił
nieważność umowy kredytu zawartej 30 lipca 2008 r. i zasądził od pozwanego
banku na rzecz powodowych kredytobiorców 148 385,68 zł z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie od 22 grudnia 2020 r. od 126 887 zł i od 14 września 2021
r. od 21 498,68 zł oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie.
Wyrokiem z 27 czerwca 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę. Sąd wskazał, że
I CSK 4092/23
2
strony zawarły umowę kredytu walutowego indeksowanego a walutą indeksacji był
CHF. Powodowie występowali w roli konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c., zaś
postanowienia umowy nie były w ogóle przedmiotem indywidualnych uzgodnień.
Umowa zawiera postanowienia kształtujące mechanizm indeksacyjny. Te
postanowienia kształtują główne świadczenia stron, jednak nie zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny. Konsument bowiem na samym wstępie
realizacji umowy ani nigdy potem w oparciu o tak skonstruowaną umowę nie jest w
stanie określić, jak została ustalona wysokość jego zobowiązania, w oparciu o jakie
zobiektywizowane i skonkretyzowane kryteria. Wskazane klauzule mają charakter
abuzywny, gdyż zapewniają bankowi swobodę w kształtowaniu kursu waluty
przyjmowanego do rozliczeń. Umowa nie określała jednoznacznie kryteriów, jakimi
kierował się bank przy ustalaniu kursu CHF, co uniemożliwiało powodom -
konsumentom dokonanie weryfikacji wysokości tego kursu, a w konsekwencji i
wynagrodzenia banku w zamian za oddanie do dyspozycji określonej kwoty
środków pieniężnych.
Następnie Sąd wskazał, że postanowienia abuzywne są od początku, z
mocy samego prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy. W
orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że sąd powinien jedynie usunąć nieuczciwy
element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli
takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę
jego istoty. Wykluczona jest możliwość zastąpienia nieważnego warunku
umownego wykładnią sądową, sąd krajowy nie jest też uprawniony do zmiany treści
nieuczciwego warunku, w celu utrzymania obowiązywania umowy, jeżeli dany
konsument został poinformowany o skutkach unieważnienia umowy i zgodził się na
konsekwencje tej nieważności. Powodowie posiadali interes prawny w rozumieniu
art.189 k.p.c. w żądaniu ustalenia nieważności spornej umowy, bowiem przesądza
to na przyszłość kwestie ewentualnej dalszej jej realizacji. Zastosowanie art. 189
k.p.c. pomimo istnienia dalej idącego roszczenia jest możliwe, jeżeli wyrok wydany
w sprawie o to dalej idące roszczenie nie usunie niepewności w zakresie wszelkich
skutków prawnych, jakie wynikają lub mogą wyniknąć w przyszłości ze stosunku
prawnego, którego istnienie zostało zakwestionowane.
I CSK 4092/23
3
Sąd podkreślił, że ustalenie, iż zawarta między stronami umowa jest
nieważna implikuje problem rozliczeń stron z tytułu spełnionych w związku z jej
zawarciem świadczeń. Podstawą prawną takich rozliczeń są przepisy o
bezpodstawnym wzbogaceniu, a w szczególności te dotyczące nienależnego
świadczenia. Specyfika nienależnego świadczenia jako przypadku
bezpodstawnego wzbogacenia polega na tym, że uzyskanie korzyści majątkowej
jest wynikiem tzw. działania świadczeniowego, czyli zachowania zubożonego
zmierzającego do wykonania określonego zobowiązania. Z art. 405 k.c. wynika
kluczowa zasada, zgodnie z którą konstrukcja wzbogacenia i zubożenia muszą
pozostawać ze sobą w związku w tym sensie, że wzbogacenie jest wynikiem
zubożenia, a zatem by miały one wspólne źródło. Przesłanka zubożenia i związku
między zubożeniem, a wzbogaceniem jest istotna dlatego, że wyjaśnia, z jakiego
powodu określona osoba może żądać od wzbogaconego zwrotu uzyskanej
korzyści. W konsekwencji, skoro nienależne świadczenie jest odmianą
bezpodstawnego wzbogacenia, a ponadto ustawa nakazuje do nienależnego
świadczenia stosować wprost przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, przesłanką
roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia jest także równoczesne istnienie
wzbogacenia pozwanego i odpowiadające mu zubożenie powoda. Zatem co do
kwoty odpowiadającej wartością uzyskanej kwocie kapitału kredytu nie sposób
uznać, aby bank był nim wzbogacony, ani powodowie zubożeni. Powodowie
otrzymali od banku kredyt w wysokości 160 000 zł., a w okresie objętym pozwem
spłacili w okresie objętym pozwem 148 385,68 zł. Ich żądanie zwrotu kwoty
uiszczonych rat jest zatem niezasadne i jako takie podlega oddaleniu z wyżej
wskazanych powodów.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
1) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o
kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających
głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne,
prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka
I CSK 4092/23
4
walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie stanowią
niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych.
2) Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane
lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat
kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej
powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat
racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami
udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo- odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub
indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia
wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz
zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa.
3) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o
kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do indeksacji kredytu
kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne i w
konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej
mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając
na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej
znajdowałby się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych,
prawidłowe jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania
zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej
WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona
definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych, wyrażonych w
walucie polskiej
I CSK 4092/23
5
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni:
1) Art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354
k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego - wątpliwości prowadzą do istotnych rozbieżności w orzecznictwie
sądów powszechnych. Sprowadzają się do odpowiedzi na pytanie, czy wobec
wyodrębnienia w konstrukcji umowy kredytu hipotecznego odniesionego do waluty
obcej klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych, którego to
wyodrębnienia w sposób wyraźny dokonał TSUE między innymi w wyrokach w
sprawach C-l 18/17 oraz C-260/18 oraz wobec ustalenia przez Trybunał, że na
gruncie takiego stosunku umownego klauzule ryzyka walutowego określają główny
przedmiot umowy kredytu, a tym samym wchodzą w zakres stosowania art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13 (oraz art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.) i nie są poddawane ocenie
przez pryzmat nieuczciwego (niedozwolonego) charakteru tych klauzul, przy
uprzednim stwierdzeniu przez sąd przeprowadzający badanie, że zostały one w
konkretnej umowie kredytowej sporządzone przez przedsiębiorcę w jasny i
zrozumiały sposób (zostały sformułowane w sposób jednoznaczny), w razie
jednoczesnego ustalenia przez ten sąd, że obecne w umowie klauzule spreadowe
stanowią nieuczciwe (niedozwolone) warunki umowne, sąd: (i) władny jest
wyeliminować z łączącej strony umowy o kredyt zarówno klauzule ryzyka
walutowego, jak i klauzule spreadowe, orzekając o upadku całej umowy, zaś w
przypadku odpowiedzi negatywnej, (ii) władny jest odwołać się - w ramach procesu
stosowania prawa - w miejsce uznanych za nieuczciwe postanowień umownych do
bezwzględnie obowiązującej i bezpośrednio stosowanej normy prawa krajowego w
postaci art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, albo wykładni oświadczeń woli stron
stosunku umownego w myśl art. 65 k.c., albo przepisu prawa krajowego o
charakterze dyspozytywnym w postaci art. 358 § 2 k.c.
2) Art. 189 k.p.c. - część sądów przyjmuje, że interes prawny w żądaniu ustalenia
zachodzi wtedy, gdy ma miejsce jego naruszenie lub zagrożenie naruszenia, a
jednocześnie samo rozstrzygnięcie ustalające doprowadzi do definitywnego
zakończenia istniejącego sporu lub prewencyjnie zapobiegnie jego powstaniu w
I CSK 4092/23
6
przyszłości. Zgodnie z innym stanowiskiem na istnienie interesu prawnego w
zakresie powództwa o ustalenie nieważności czynności prawnej nie ma wpływu
kwestia kolejnych sporów, jakie powstaną pomiędzy stronami w przyszłości na
skutek wydania wyroku ustalającego. Prezentowane są poglądy, zgodnie z którymi
ocena istnienia interesu prawnego musi uwzględniać to, czy wynik postępowania
doprowadzi do usunięcia niejasności i wątpliwości co do danego stosunku
prawnego i czy definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego
stosunku lub mu zapobiegnie, z czego wnioskować można, że brak jest interesu
prawnego w sytuacji, gdy wydanie wyroku ustalającego stanie się następnie
przyczyną i punktem wyjścia dla kolejnych sporów między stronami danego
stosunku prawnego, w szczególności stanowić będzie podstawę do formułowania
przez strony dalszych roszczeń o świadczenie.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu do przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego
czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko
pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów
prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do
rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na
postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
I CSK 4092/23
7
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
I CSK 4092/23
8
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Wykładni nie wymaga także art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy
kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do
wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.
Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,
gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych
żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.
Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy
rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego
mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie
zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona
umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności
umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z
wykonaną częścią umowy.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
I CSK 4092/23
9
[wr]
[a.ł]
