I CSK 4084/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
21 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 21 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.W. i K.W.
przeciwko Bank w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 29 czerwca 2023 r., I ACa 722/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od Bank w W. łącznie na rzecz M.W. i K.W. 2700
(dwa tysiące siedemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 31 marca 2022 r., I C 318/21, Sąd Okręgowy w Koszalinie ustalił
nieważność umowy kredytu zawartej 28 maja 2008 r. i zasądził od pozwanego
banku na rzecz powodowych kredytobiorców 88 224,19 zł z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od 9 października 2020 r.
Wyrokiem z 29 czerwca 2023 r., I ACa 722/22, Sąd Apelacyjny w Szczecinie
zmienił zaskarżony wyrok jedynie w tym zakresie, że oddalił powództwo co do
żądania odsetek przed 7 listopada 2020 r., oddalając apelację pozwanego banku
I CSK 4084/23
2
w pozostałym zakresie. Sąd wskazał, że kredytobiorcy działali jako konsumenci,
zaś kwestionowane postanowienia umowy nie były indywidualnie uzgodnione skoro
bank posługiwał się wzorcem umowy i nie przedstawił dowodów; z których
wynikałoby, że strony rzeczywiście podjęły rozmowy, prowadziły negocjacje, a ich
wynikiem było dokonanie zmian we wzorcu. Kwestionowane przez kredytobiorców
klauzule umowy wprawdzie określają główne świadczenia stron, jednak nie zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny. Postanowienia nie określały jednoznacznie
wartości świadczeń stron, pozwany bank nie zrealizował też obowiązków
informacyjnych odnoszących się do ryzyka kursowego.
Sąd Apelacyjny wskazał, że zawarte w umowie klauzula waloryzacyjna
i spreadowa mają niedozwolony charakter. Pozwalały bankowi na przeliczanie
świadczenia przy uwzględnieniu kursu ustalonego jednostronnie przez
przedsiębiorcę w dacie wymagalności świadczenia, w umowie nie przedstawiono
mechanizmu ustalania kursów przez bank zatem konsumenci pozbawieni zostali
jakiejkolwiek możliwości czy to weryfikacji sposobu ustalania kursu przez druga
stronę umowy, czy też przewidzenia, w jaki sposób będzie się to odbywać w
przyszłości. W konsekwencji kredytobiorcy nie byli w stanie określić zakresu
swojego świadczenia wynikającego z umowy. Dodatkowo nakładały na
kredytobiorców w istocie nieograniczone ryzyko deprecjacji polskiej waluty w
stosunku do waluty obcej użytej dla „denominacji” świadczenia. Abuzywności
postanowień umownych nie znosi art. 4 ustawy antyspreadowej, gdyż ustawa ta nie
wyłącza możliwości powoływania się na abuzywność klauzul związanych z
niejasnym i jednostronnym sposobem określania kursu waluty. Brak jest możliwości
zmiany umowy przez zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR. Nie ma również
podstawy prawnej, aby w drodze analogii lub odpowiedniego stosowania, lub
zwyczaju, lub innej podstawy zastosować kurs średni NBP, kurs rynkowy czy
jakikolwiek inny kurs. Ponadto, powodowie reprezentowani przez profesjonalnego
pełnomocnika, w sposób jednoznaczny w toku postępowania zarówno przed
Sądem 1 instancji, jak i w toku postępowania apelacyjnego potwierdzili odmowę
związania się klauzulami uznanymi przez Sąd za abuzywne.
W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że wyłączenie z umowy
postanowień obejmujących klauzulę waloryzacyjną i spreadową skutkuje tak daleko
I CSK 4084/23
3
idącym zniekształceniem zawartej umowy, iż jej utrzymanie w mocy nie jest
możliwe. W efekcie bowiem takiego zabiegu zniesiony zostaje mechanizm
waloryzacji, zanika ryzyko kursowe oraz różnice kursowa. Tym samym kształt tak
rozumianej umowy odbiegałby całkowicie od umowy ukonstytuowanej przez strony,
objętej ich zgodnym zamiarem. Jak przy tym już wskazywano, brak podstaw' do
uznania całego mechanizmu przeliczeniowego, jako jedynie pomocniczego,
technicznego, nie kształtującego głównych świadczeń stron umowy. Podobnie brak
podstaw' do oddzielania klauzuli spreadowej i kursowej. Nie chodzi też o to czy
umowa po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych zawierać będzie elementy
przedmiotowa istotne, ale o to czy taka umowa nadal posiadać będzie charakter
nadany jej przez, strony.
Sąd podkreślił, że powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia
nieważności umowy kredytu. Tylko wyrok ustalający usunie stan niepewności
występujący pomiędzy stronami, przesądzi o braku obowiązku realizacji świadczeń
w oparciu o nieważna umowę zapobiegając jednocześnie konieczności wytaczania
powództw o dalsze świadczenia, jednoznacznie przesądzi, że bezpodstawne jest
wysuwanie jakichkolwiek żądań w oparciu o postanowienia umowne, w tym przede
wszystkim w zakresie spełniania świadczeń z nich wynikających. Nieważność po
stronie powodowej roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia - jako świadczenia
nienależnego - w konsekwencji stwierdzenia nieważnej czynności prawnej. W
sprawie poza sporem pozostawały kwoty spłacone przez powodów w oparciu o
postanowienia nieważnej umowy. Brak jest podstaw do wyłączenia żądania zapłaty
na podstawie art. 411 pkt. 2 k.c. Nie można bowiem uznać, że odpowiada zasadom
współżycia społecznego spełnienie świadczenia na rzecz banku przez konsumenta
nieświadomego abuzywności umowy. Formułując abuzywne postanowienia
umowne pozwany naruszył dobre obyczaje, przede wszystkim zasadę uczciwości.
Zaś art. 411 pkt 4 k.c. normuje przypadki, gdy zobowiązanie istnieje i dochodzi do
przedwczesnego świadczenia z tego zobowiązania, a zatem brak podstaw do
twierdzenia, że spełniane świadczenie jest nienależne, tymczasem sytuacja nie
zaistniała w sprawie. Roszczenia kredytobiorców nie uległy przedawnieniu, skoro
świadomość powodów co do abuzywnego charakteru postanowień umowy
skutkujących jej nieważnością zaistnieć mogła najwcześniej w dacie, w której
I CSK 4084/23
4
wystosowali reklamację. Odsetki za opóźnienie należy liczyć od upływy terminu do
zapłaty wskazanego w reklamacji z 7 października 2020 r. Nie zasługiwał na
uwzględnienie zarzut z art. 5 k.c. jak też zarzut oparty na prawie zatrzymania.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
1) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie
o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających
głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne,
prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka
walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie stanowią
niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych.
2) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o
kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do indeksacji kredytu
kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne i w
konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej
mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając
na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej
znajdowałby się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych,
prawidłowe jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania
zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej
WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona
definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych, wyrażonych w
walucie polskiej.
3) Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane
lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat
kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej
powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat
racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami
I CSK 4084/23
5
udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo- odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub
indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia
wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz
zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni:
1) Art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354
k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego w zakresie wątpliwości co do dalszego wykonania umowy kredytowej,
w której to stwierdzono obecność nieuczciwych postanowień umownych
dotyczących stosowanych przez bank - kredytodawcę tabel kursowych w
wykonaniu umowy kredytu.
2) Art. 189 k.p.c. w zakresie rozbieżności co do sposobu rozumienia pojęcia
interesu prawnego, które to pojęcie jest stosowane jest w praktyce sądów w
szeregu orzeczeń w sposób odmienny.
3) Art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 3271 § 1 pkt 2 k.p.c. w zakresie oceny czy w razie
nierozpoznania istoty sprawy przez sąd I instancji sąd rozpoznający apelację może
wydać orzeczenie reformatoryjne lub utrzymujące wyrok w mocy czy też powinien
wydać orzeczenie kasatoryjne, gdyż w innym przypadku naruszałby zasadę
dwuinstancyjności.
4) Art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c., w zakresie oceny czy w przypadku uznania
umowy kredytu za nieważną, bank może podnieść skuteczny zarzut zatrzymania
świadczenia do wartości wypłaconego kapitału kredytu, w szczególności w świetle
rozbieżności co do możliwości skorzystania z prawa zatrzymania w przypadku
świadczeń jednorodzajowych.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
I CSK 4084/23
6
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu do przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego
czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko
pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów
prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do
rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na
postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
I CSK 4084/23
7
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Prawa zatrzymania dotyczy uchwała składu 7 sędziów z 19 czerwca 2024 r.,
III CZP 31/23. Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie,
która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Nie
oznacza to, że przy braku możliwości potrącenia SN uznał przysługiwanie stronom
umowy kredytu prawa zatrzymania. SN odpowiedział na zadane mu pytanie prawne
i nie wyszedł poza to pytanie, a w uzasadnieniu opowiedział się za zaliczeniem do
umów wzajemnych tylko umów o świadczenia różnorodzajowe (akapit 22), co
wyłącza umowę kredytu z zakresu pojęcia umowy wzajemnej. Uchwała została
oparta na założeniu, że prawo zatrzymania może przysługiwać tylko, gdy strony są
zobowiązane do świadczeń różnorodzajowych, niezależnie od stosunku prawnego,
w którym istnienie prawa zatrzymania jest rozważane.
I CSK 4084/23
8
Wykładni nie wymaga także art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy
kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do
wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.
Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,
gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych
żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.
Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy
rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego
mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie
zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona
umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności
umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z
wykonaną częścią umowy. W tym zakresie brak jest też podstaw do przyjęcia, że
Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy co zostało wadliwie pominięte przez Sąd
Apelacyjny. Trzeba podkreślić, że Sąd I instancji rozpoznał żądanie ustalające i
orzekł co do niego w wyroku. Ewentualne braki w uzasadnieniu nie uzasadniają
zarzutu nierozpoznania istoty sprawy.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
[SOP]
[r.g.]
I CSK 4084/23
9
