I CSK 4006/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
27 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa A.B. i P.B.
przeciwko B. S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej B. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 26 maja 2023 r., I ACa 943/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od B. S.A. w W. łącznie na rzecz A.B. i P.B. 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego z
odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 marca 2022 r., I C 23/20, Sąd Okręgowy w Sieradzu ustalił
nieważność umowy kredytu zawartej 24 października 2005 r., zasądził od
pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców 57 828,89 zł i 10 927,07
CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 4 lutego 2020 r. oraz oddalił
powództwo w pozostałym zakresie.
Wyrokiem z 26 maja 2023 r., I ACa 943/22, Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił
apelację pozwanego banku. Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie były
I CSK 4006/23
2
indywidualnie uzgodnione, gdyż pozwany nie wykazał, że powodowie mieli realną
możliwość negocjacji spornych postanowień umowy kredytu. Podkreślił, że
pozwany nie poinformował powodów o ryzykach związanych z zaciąganiem kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W szczególności nie wystarczy wręczenie
dokumentu „informacja o ryzyku", w którym zawarto jedynie szczątkowe informacje
o możliwości i skutkach zmiany kursów walut. Postanowienia umowy nie zostały
także zredagowane w sposób jednoznaczny i transparentny.
Następnie Sąd wskazał, że postanowienia zawarte § 2 ust. 2 umowy oraz §
7 ust. 1 umowy kredytu kształtują prawa i obowiązki kredytobiorcy w sposób
sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, bowiem
pozwany zastrzegł sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat
kredytu waloryzowanego kursem CHF (a także wcześniejszej spłaty całości
kredytu) poprzez wyznaczanie w tabeli kursowej kursu sprzedaży CHF, nie
wskazując w umowie kryteriów czy przesłanek ustalania kursu. Tym samym Bank
miał pełną kontrolę nad wysokością rat spłacanych przez powoda i ustalaniem
różnicy pomiędzy ceną kupna i sprzedaży waluty (tzw. spread walutowy), która
stanowiła jego zysk w relacji z konsumentem. Dla oceny w tym zakresie nie ma w
znaczenia to, jak w czasie trwania umowy kredytowej bank faktycznie ustalał kursy.
Wbrew wywodom pozwanego banku, wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej
nie sanowało wadliwych postanowień umowy i nie wykluczyło badania ich
abuzywności. Ustawa nie usunęła skutków niedozwolonych postanowień umów
kredytu, ani ich nie wyeliminowała. Nie jest też możliwe uzupełnienie luk
powstałych po wyeliminowaniu z umowy postanowień uznanych za niedozwolone w
drodze wykładni umowy, przepisów ogólnych czy też zasad współżycia
społecznego i zwyczajów. Prawo unijne stoi na przeszkodzie wszelkiemu
"naprawianiu" nieuczciwych postanowień umownych w celu złagodzenia ich
nieuczciwego charakteru. W dodatku, w toku postępowania strona pozwana nie
zaoferowała żadnych dowodów, które pozwalałyby ustalić wspólny, zgodny zamiar
stron w zakresie postulowanego uzupełnienia umowy na podstawie art. 65 k.c.
Sąd wskazał też, że abuzywny charakter postanowień dotyczących
waloryzacji prowadzi do nieważności całej umowy. Postanowienia te determinowały
I CSK 4006/23
3
charakter umowy oraz fakt jej zawarcia, stanowiły jej essentialia negotii, bez których
umowa nie mogłaby funkcjonować w dotychczasowym kształcie. Niemożliwe byłoby
zastąpienie abuzywnej klauzuli dotyczącej zasad ustalania kursu kupna waluty, na
podstawie którego wyliczana jest wysokość kwoty kredytu, dyspozytywnymi
przepisami prawa krajowego wobec ich braku. To z kolei oznacza, że utrzymanie
umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie było możliwe. Nieważność
umowy prowadzi do stwierdzenia, że konsumentowi i kredytodawcy przysługują
odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej
umowy na podstawie art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c. W okolicznościach sporu
nie zachodzą przesłanki wyłączenia możliwości zwrotu świadczenia nienależnego
na podstawie art. 411 pkt 2 k.c. czy art. 411 pkt 4 k.c. Nie budzi też wątpliwości
sądu, że kredytobiorcy mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności
umowy. Jedynie wyrok wprost odnoszący się w sentencji do przeciwstawnych
stanowisk stron o ważności lub nieważności umowy kredytowej prowadzi do
udzielenia odpowiedzi na pytanie czy umowa kredytowa wiąże powoda, jedynie za
pomocą powództwa o ustalenie możliwe jest usunięcie wszelkich niepewności
związanych z wykonywaniem świadczenia na rzecz banku.
Sąd Apelacyjny uznał za chybiony podniesiony przez apelującego zarzut
naruszenia art. 118 k.c. w zw. z art. 120 k.c. oraz art. 455 k.c. Powodowie
dochodzą zwrotu świadczenia nienależnego, tymczasem zwrot świadczeń z art.
410 § 2 k.c., nawet jeśli dotyczy zwrotu dokonywanych świadczeń okresowych, nie
jest roszczeniem o świadczenie okresowe, do którego zastosowanie znajdowałby
trzyletni termin przedawnienia. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zgłoszonego przez
pozwanego zarzutu opartego na prawie zatrzymania, jako sprzecznego ze
społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa i ratio legis normy prawnej
zawartej w art. 496 k.c., gdyż w przypadku, gdy obie strony są zobowiązane do
spełnienia świadczeń pieniężnych, nie zachodzi potrzeba zabezpieczenia
spełnienia świadczenia wzajemnego.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na potrzebę wykładni
następujących rozbieżności:
I CSK 4006/23
4
1) W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego odnoszące
się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie
umowne i me wiąz konsumenta, czy możliwe jest przyjęcie, że w miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z
przepisów prawa o charakterze dyspozytywnym przy tym, czy musi to być przepis
„wyraźnie przewidziany" do zastosowania w tego typu sytuacji, czy może to być
przepis dyspozytywny o ogólnym charakterze - a nadto czy Sąd nie ma możliwości
stosowania tego typu norm dyspozytywnych w ogolę, z uwagi na wymóg
osiągnięcia odpowiedniego efektu odstraszającego przedsiębiorcę?
2) Czy w sytuacji stwierdzenia abuzywności postanowień umowy kredytu
indeksowanego odnoszących się do sposobu określania kursu waluty obcej (tj.
elementu mechanizmu indeksacji), umowa może obowiązywać w pozostałym
zakresie?
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu do przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia potrzeby wykładni może
być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko pod warunkiem, że
przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów prowadzi do zasadności
skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona
oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na postawione problemy prawne czy
interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych problemów i argumentacja sformułowana
przez bank nie przemawiają w niniejszej sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej
do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
I CSK 4006/23
5
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
I CSK 4006/23
6
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
(Ł.W.)
[a.ł]
