I CSK 3987/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Piotrowska
28 kwietnia 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 28 kwietnia 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa H.C.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 14 maja 2024 r., I ACa 834/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
(A.D.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 listopada 2022 r. , wydanym w sprawie z powództwa H.C.
przeciwko Bank spółka akcyjna w W. o ustalenie i zapłatę, Sąd Okręgowy w
Gdańsku: ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu na cele mieszkaniowe z 10
października 2008 r. zawarta pomiędzy powódką i poprzednikiem prawnym
pozwanego Bankiem1 S.A. z siedzibą w W. jest nieważna, zasądził od pozwanego
na rzecz powódki kwotę 228 052,82 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie
liczonymi od 23 stycznia 2021 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo co do
dalszych odsetek za opóźnienie. Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została
oddalona wyrokiem. Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 14 maja 2024 r.
I CSK 3987/24
2
Pozwany wniósł skargę kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do
rozpoznania na przyczynie kasacyjnej objętej art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia
przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym
ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania
prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz
eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym
lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez
stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz
założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą
„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej
kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia
Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał
się na istnienie potrzeby wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości i
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c., w
zakresie, w jakim odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za
abuzywne i możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami
dyspozytywnymi. Zdaniem skarżącego ocenić i przesądzić należy, czy możliwe jest
usunięcie klauzuli abuzywnej wyłącznie w zakresie odniesienia do stosowania
przez bank tabel kursowych i przeprowadzenie tego działania z jednoczesnym
uwzględnieniem pierwotnej woli obu stron umowy co do istotnych postanowień
umowy kredytu oraz uwzględnieniem charakteru, ogólnej systematyki i całokształtu
postanowień umowy, przy jednoczesnym uwzględnieniu interesu konsumenta i
dobrych obyczajów. Należy także jednoznacznie przesądzić, czy rekonstrukcja taka
może nastąpić poprzez sięgnięcie do przepisu prawa o charakterze
I CSK 3987/24
3
dyspozytywnym, tj. art. 41 Prawa wekslowego lub art. 358 k.c., w brzmieniu
nadanym nowelizacją z dnia 23 października 2008 roku.
W nawiązaniu do tak sformułowanej przyczyny kasacyjnej należy
przypomnieć, że na gruncie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. rozbieżności w orzecznictwie
należy interpretować jako brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich
samych lub bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie
te same przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych
- zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych.
Wskazując na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega
trudność w interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego
wyżej stanu oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych
rozstrzygnięć..
Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już
rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)
oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z
tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów
walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza
równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają
charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017
r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24
lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w
rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie
zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4
kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021
r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne
są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób
przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane
I CSK 3987/24
4
postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i
zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji
ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3
października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula
kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w
ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle
powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one
główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a
także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie
jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam
orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według
stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena
niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności
powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia
umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul
przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od
momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1
k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli
jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w
umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie
dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie
jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające
zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie
potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym
samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC
2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,
I CSK 3987/24
5
OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29
kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21
i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w
kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa
kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że
wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i
uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby
nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył
dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami
dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w
oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o
wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez
niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są
spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie
wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale
bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki
Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II
CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II
CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Sąd Najwyższy
wypowiedział się także co do znaczenia nowelizacji prawa bankowego dokonanej
tak zwaną ustawą antyspreadową czyli ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy
- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu
prawnego umów zawartych przed wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu
Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20;
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22).
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji.
I CSK 3987/24
(A.D.)
[SOP]
6
Agnieszka Piotrowska
