I CSK 3959/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
27 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa R.M., R.M.1, W.M. i M.L.
przeciwko S. S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej S. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5 kwietnia 2023 r., V ACa 313/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od S. S.A. w W. łącznie na rzecz R.M., R.M.1, W.M. i
M.L. 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego
postanowienia zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 15 grudnia 2021 r., XXVIII C 435/21, Sąd Okręgowy w
Warszawie ustalił nieważność umowy kredytu zawartej 19 września 2008 r. i
zasądził od pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców 245 136,37 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 02 kwietnia 2021 r. oraz oddalił
powództwo w pozostałym zakresie.
Wyrokiem z 5 kwietnia 2023 r., V ACa 313/22, Sąd Apelacyjny w Warszawie
zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie odsetek
I CSK 3959/23
2
za opóźnienie oraz zastrzegł, że zapłata na rzecz powodowych kredytobiorców
nastąpi za jednoczesnym zaofiarowaniem przez kredytobiorców kwoty 275 000 zł
na rzecz banku. Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie
uzgodnione, materiał dowodowy nie dostarcza jakichkolwiek dowodów na to, że
powodowie negocjowali kwestionowane postanowienia umowne, lub choćby mieli
taką możliwość. Następnie Sąd podkreślił, że postanowienia umowy kredytu
dotyczące indeksacji odnoszą się do świadczeń głównych, jednak mogą podlegać
kontroli sądowej gdyż nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem w
rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Powodowie jako konsumenci nie zostali
przed zawarciem umowy poinformowani przez bank o ryzyku kursowym w sposób,
który mógłby uzasadniać przyjęcie, że główne świadczenie zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Obowiązki informacyjne banków w okresie zawierania
umowy, wywodzić należy ze szczególnej ich funkcji. Winny być one rozpatrywane
na płaszczyźnie etyki zawodowej banków, ich pozycji w obrocie gospodarczym i
sposobu, w jaki te instytucje w dacie zawierania umowy były postrzegane przez
przeciętnych klientów. Przy ocenie abuzywnego charakteru postanowień umowy,
Sąd na wstępie odrzucił zasadność podziału postanowień indeksacyjnych na
klauzulę waloryzacyjną i spreadową. Taki podział byłby sztuczny i niecelowy, gdyż
bez danych o tym. jaki kurs zastosować, waloryzacja nie mogłaby zostać
przeprowadzona, obie zatem klauzule składały się na mechanizm waloryzacji. Te
postanowienia mają abuzywny charakter gdyż rodzą ryzyko kursowe, ponoszone
przez obie strony umowy, przy czym ryzyko ponoszone przez przedsiębiorcę
(znaczący spadek wartości waluty obcej) jest ograniczone, zaś ryzyko konsumenta
(znaczący wzrost wartości waluty obcej w stosunku do waluty krajowej) nie jest
niczym ograniczone. Ponadto, postanowienia te nie zawierają również
obiektywnego mechanizmu, który pozwoliłby ustalić świadczenie kredytobiorców w
sposób niezależny od decyzji banku. Bank przyznał sobie bowiem prawo do
jednostronnego regulowania na gruncie zawartej umowy wysokości rat kredytu
wyznaczanych kursem franka, bez ograniczeń w postaci skonkretyzowanych
obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Z kredytobiorcami
nie uzgodniono żadnej metodyki tworzenia tabel kursowych, zatem każdy sposób,
w jaki robił to bank był nieprawidłowy. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku
I CSK 3959/23
3
o wadliwości całego mechanizmu waloryzacyjnego zawartego w umowie stron.
Następnie Sąd wskazał, że abuzywność postanowień składających się na
mechanizm waloryzacyjny prowadzi do uznania umowy kredytu za trwale
bezskuteczną ex tunc (nieważną). Wyeliminowanie z umowy postanowień o
waloryzacji kredytu spowodowałoby zaniknięcie ryzyka kursowego i zasadniczą
zmianę charakteru umowy. Byłby to wówczas kredyt w złotówkach. oprocentowany
według stopy procentowej powiązanej z CHE. Z tych przyczyn należy przyjąć, że z
uwagi na abuzywność postanowień określających główne świadczenia umowa jest
nieważna i nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc. Jednocześnie, ocenie Sądu, nie
jest możliwe uzupełnienie umowy w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez
wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent konsumenta niczym by
nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć
na to. że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie warunków uczciwych. Z tych
względów brak jest możliwości uzupełnienia umowy na podstawie art. 65 k.c. czy
art. 56 k.c. czy też zastosowania kursu średniego NBP franka szwajcarskiego na
podstawie art. 358 § 2 k.c. Dodatkowo Sąd wskazał, że art. 358 § 2 k.e. nie
prowadziłoby do usunięcia ryzyka kursowego, ponieważ mechanizm waloryzacji
kredytu do waluty obcej nadal miałby zastosowanie, to ochrona konsumenta przed
nieuczciwymi warunkami umowy byłaby wówczas iluzoryczna. W ocenie Sądu brak
jest też podstaw do pozostawienia umowy w mocy, jako umowy kredytu
złotówkowego z oprocentowaniem opartym wyłącznie na stawce LIBOR. Taka
konstrukcja zupełnie nie występuje w obrocie prawnym, gdyż stanowi zaprzeczenie
sprzężenia pomiędzy wskaźnikiem LIBOR a zmianami kursu waluty, decydującymi
o wysokości kapitału. Wreszcie, odmiennego stanowiska nie uzasadnia również
tzw. ustawa antyspreadowa, gdyż przepisy tej ustawy ani nie uznawały konkretnych
postanowień za abuzywne, ani nie zawierały gotowych do zastosowania przepisów,
które mogłyby być uznane za odpowiadające wymogom dyrektywy 93/13.
Sąd wskazał, że automatyczną konsekwencją stwierdzenia nieważności
umowy kredytu, jest niezasadność zarzutu naruszenia art. 410 § 1 i 2 k.c.
w zw. z art. 405 k.c. Brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutu potrącenia, gdyż
przed złożeniem oświadczenia bank nie wezwał powodów do zapłaty. Trzeba nadto
I CSK 3959/23
4
zwrócić uwagę na brak upoważnienia pełnomocnika powodów do przyjęcia
oświadczenia o potrąceniu oraz ewentualny charakter oświadczenia. Każdy z tych
argumentów osobno przemawiał za nieuwzględnieniem zarzutu potrącenia.
Natomiast Sąd uwzględnił zarzut zatrzymania.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
1) Czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu
postanowienia abuzywnego, tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania
postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, o wekslowe lub art. 56 k.c.
w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi w przypisie
kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub analogii legis
wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z którą wartość
waluty obcej określa się według kursu średniego NBP.
2) Czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do
franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem
krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia umowy, (ii) dnia
powstania sporu czy (iii) dnia orzekania.
3) Czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do
franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego
substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych
zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie
zawierała tego abuzywnego postanowienia.
4) Czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje
zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli
Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby
operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu.
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851
§ 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,
dotyczących tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu
I CSK 3959/23
5
indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia
przez sąd, że uprawnienie banku do jednostronnego ustalania kursu franka
szwajcarskiego narusza rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi
obyczajami: czy abuzywna jest wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca
sposób ustalenia wartości franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia
dotyczące indeksacji kredytu, tj. Klauzula Kursowa jak i Klauzula Ryzyka
Walutowego stanowiąca, że wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest
od zmiennej na przestrzeni obowiązywania umowy wartości waluty obcej.
Bank powołał się również na nieważność postępowania, twierdząc,
że zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji został wydany w warunkach
nieważności postępowania, tj. z naruszeniem art. 379 pkt 4 w zw. z art. 367 § 3
k.p.c., wskutek rozpoznania przez ten Sąd apelacji banku w składzie
jednoosobowym.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego podlegała rozpoznaniu w składzie jednego sędziego na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach
związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych
chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Powołaną przez
skarżącego uchwałą składu 7 sędziów z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, Sąd
Najwyższy uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją, czym usiłował
przywłaszczyć sobie kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Przy tym skład 7
sędziów był konsekwentny w uzurpowaniu sobie tych kompetencji i zgodnie z art.
190 ust. 3 Konstytucji, dotyczącym orzeczeń TK, określił, że uchwała obowiązuje
od dnia jej podjęcia. Tymczasem zaskarżony wyrok został wydany wcześniej, 5
kwietnia 2023r., i także w świetle uchwały nie zaszła nieważność postępowania.
Zatem nie zachodzi nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym.
W odniesieniu do pozostałych przesłanek wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia
I CSK 3959/23
6
prawnego czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania tylko pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań
tych problemów prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć
skargi do rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi
na postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
I CSK 3959/23
7
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Ł.W.
[a.ł]
