I CSK 3752/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
18 grudnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 18 grudnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa D.K.
przeciwko R. S.A. w W.
o ustalenie ewentualnie o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej R. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 5 kwietnia 2024 r., V ACa 1487/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił
apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 17
maja 2022 r, ustalającego, że bliżej oznaczona umowa o kredyt hipoteczny jest
nieważna.
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie wystąpiły istotne zagadnienie prawne,
wyrażające się w następujących pytaniach:
1) czy możliwe jest ustalenie nieważności umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej wskutek uznania przez Sąd za niedozwolone postanowień umowy
kredytu dotyczących sposobu ustalania kursu waluty obcej poprzez odesłanie do
tabeli kursowej stosowanej przez bank, jeżeli po ich usunięciu treść umowy nie
I CSK 3752/24
2
wykracza poza granice swobody umów w rozumieniu art. 3531 k.c. ani nie jest
sprzeczna z treścią art. 69 ustępy 1 i 2 Prawa Bankowego w brzmieniu sprzed
nowelizacji ustawą z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo bankowe
oraz niektórych innych ustaw?;
2) czy przepis art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia
umowy (tj. w brzmieniu z dnia 20 lipca 2010 r.) na zasadzie art. 56 k.c. może zostać
zastosowany jako przepis dyspozytywny wprowadzając w miejsce postanowień
umowy i regulaminu wyeliminowanych ze stosunku prawnego z powodu
nieważności, postanowienia wynikające z ogólnych przepisów Kodeksu cywilnego?
W ocenie skarżącego w sprawie istnieje też potrzeba wykładni przepisów
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.:
1) art. 3851 § 1, 3 i 4 k.c. - w zakresie możliwości uznania za indywidualnie
uzgodnione takiego postanowienia umownego: (i) którego treść, mimo iż nie została
ustalona w wyniku negocjacji między konsumentem i przedsiębiorcą, jednak który
konsument miał możliwość negocjowania lub wybrania spośród kilku alternatywnie
przedstawionych propozycji postanowień, a nie przejawił takiej woli, w
konsekwencji: (ii) przyjęcie, że konsument zaakceptował jego treść w postaci
zaproponowanej przez przedsiębiorcę i w związku z tym nie miał woli modyfikacji
postanowień umowy zaoferowanej mu przez przedsiębiorcę;
2) art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 1 i 3 oraz art. 358 § 1 i 2 k.c., w
zakresie możliwości: (i) stwierdzenia przez Sąd nieuczciwości tylko niektórych
elementów warunku umownego w postaci klauzuli indeksacyjnej (klauzuli ryzyka
walutowego/waloryzacyjnej), i w konsekwencji eliminacji zapisu umownego
wyłącznie w zakresie wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz
ustalenia wysokości poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet
zobowiązania kredytowego, z zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez
bank (klauzuli przeliczeniowej); oraz (ii) zastąpienia go innym sposobem określenia
kursu waluty obcej wynikającym z przepisów prawa lub zwyczajów, np.
jednoznacznym postanowieniem odnoszącym się do średniego kursu banku
centralnego (Narodowego Banku Polskiego), co nie rodziłoby potrzeby zastąpienia
wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem prawa.
I CSK 3752/24
3
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który
jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał
przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio
sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle
zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą
możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego
zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ
35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9
kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia
sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK
376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas
rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany
I CSK 3752/24
4
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.).
Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c. wymaga natomiast wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię
przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione
w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich
dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,
na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty
charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z
punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi
kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o
występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z
dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z
różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ
102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK
111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,
V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia
2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).
Zagadnienia i wątpliwości prawne sformułowane przez pozwanego nie
czynią zadość wskazanym wymaganiom, były już bowiem wielokrotnie
rozstrzygane przez Sąd Najwyższy. W orzecznictwie tego Sądu ukształtowanym na
gruncie art. 3851 i n. k.c. wyjaśniono już, że określenie wysokości należności
obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie
przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,
pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w
związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia
2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK
285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października
2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27
lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP
I CSK 3752/24
5
2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października
2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,
nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II
CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022
r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z
dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl., z dnia z dnia 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, oba niepubl. i z dnia 24 maja 2024 r.,
II CSKP 1560/22, niepubl.).
Stanowisko to znajduje wsparcie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w szczególności w
wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A.",
prowadzącemu działalność za pośrednictwem 'A.' S.A., dotyczącym postanowienia
zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego
przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w dniu
wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według kursu
sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego
poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,
że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień
umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do
ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym
(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej
problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania
kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona
wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany
stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We
wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia
w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty
obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem
przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie
zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w
I CSK 3752/24
6
świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji
dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,
właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny
konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany
ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie
istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu
sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w
rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).
Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w
przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat
kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może
pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),
jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w
postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez
przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w
celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co
umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt
53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,
zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W
rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a
konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt
jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,
umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i
racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty
obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że
przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z
czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny
abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt
58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,
I CSK 3752/24
7
niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu
wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).
Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się także - z uwzględnieniem m.in.
zasady proporcjonalności - co do tego, czy bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej może
nadal obowiązywać, wskazując, że wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do
upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym
przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i
charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,
niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia
2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,
niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl., z dnia 27 kwietnia
2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22,
niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023
r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl., z
dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada 2023 r., II
CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP
1460/22, niepubl. i z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl.). Rzecz
bowiem w tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu
miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez
uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację
(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22 i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22). Właśnie
dlatego w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie
I CSK 3752/24
8
klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadowej (por. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 10 maja
2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22,
niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl.,
z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP
1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z dnia 18 kwietnia 2023 r., II
CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023
r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z dnia 6 września 2024 r., II CSKP
1644/22, niepubl.). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul
utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por.
np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD
2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10
maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II
CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20
lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22,
niepubl., z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl.,
z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP
611/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21
listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II
CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z
dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Jeżeli zaś bez niedozwolonych
postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są spełnione
przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie wyraził
świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale
bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, niepubl., z dnia 25
I CSK 3752/24
9
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CSKP
820/23, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl. oraz z dnia 6 września
2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
Sąd Najwyższy wskazywał też - zgodnie z wiążącymi wskazówkami
wynikającymi z judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - jakie
przesłanki muszą być spełnione, aby niedozwolone postanowienie umowne
odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu
indeksowanego czy denominowanego) mogło zostać zastąpione innym sposobem
określenia kursu waluty obcej. W szczególności w uzasadnieniu uchwały składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III
CZP 6/21 (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56) wskazano, że zastąpienie takie wchodzi w
rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli
abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście
w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie
ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, Jana
Pereničova, pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt
40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria,
pkt 57, z dnia 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z dnia 29
kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z dnia 2 września 2021 r., C-
932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-
81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z dnia 8 września 2022 r., w połączonych
sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z dnia 12
października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek
umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle
okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,
C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-
82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41
oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z
uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z
I CSK 3752/24
10
zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez
konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował
konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz
szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego
unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia
nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej
im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z
pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i
in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,
pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18
października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd
nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża
on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się
tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12
października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis
dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą
na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie
umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli
niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis
ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę
wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt
odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu
umowy” (por. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26
marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).
In casu zaś powódka - po pouczeniu o konsekwencjach abuzywności - nie
zaakceptowała następczo wadliwego postanowienia, a tym samym nie uznała, iż
całkowity upadek umowy naraża ją na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”.
Sąd Najwyższy, pod wypływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej, wypowiadał się również – także w kontekście postulatu ograniczenia
zakresu abuzywności tzw. klauzul spreadowych - co do dopuszczalności oceny
abuzywności fragmentów postanowień (postanowień rozumianych jako jednostki
I CSK 3752/24
11
redakcyjne), wskazując, że przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie temu,
żeby uznany za nieuczciwy warunek został częściowo utrzymany w mocy przez
usunięcie elementów przesądzających o jego nieuczciwym charakterze, w
przypadku gdyby to usunięcie sprowadzało się do mającej wpływ na istotę tych
warunków zmiany ich treści i że jedynie wtedy, gdyby nieuczciwy element warunku
stanowił zobowiązanie umowne odrębne od pozostałych postanowień, które
mogłoby być przedmiotem zindywidualizowanego badania jego nieuczciwego
charakteru, sąd krajowy mógłby go usunąć (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 70-71, z dnia
8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 63-64 i teza oraz z dnia
23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 89-90; por. też wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl., z dnia 25
października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl. oraz z dnia 29 listopada 2023 r., II
CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22, niepubl.); reguła ta została odniesiona również
do różnych postanowień tego samego warunku (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident
Polska, pkt 91-93, 96). Sąd Najwyższy wyjaśnił przy tym, że nie ma podstaw do
przyjęcia, iż postanowienia przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconych w
złotówkach środków kredytowych na CHF na podstawie kursu kupna waluty CHF z
tabeli kursowej banku oraz przeliczenie rat kapitałowo-odsetkowych spłacanych w
zł według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku, zawierały – każde z nich -
różne i odrębne zobowiązania umowne. Wyeliminowanie z tych postanowień
odwołania do spornych Tabel oznaczałoby, że przewidywałyby one przeliczenie
wypłat czy spłat złotówkowych na CHF, jednakże nie wskazywały kursu
miarodajnego dla tych przeliczeń. Zważywszy zaś, że bez wskazania miarodajnego
kursu przeliczenie takie jest niemożliwe, należy uznać, iż usunięcie odesłania do
Tabel wpływałoby na istotę postanowień indeksacyjnych, gdyż nie pozwalałoby one
na określenie wysokości spłat złotówkowych. Odesłania te nie mogą być
przedmiotem odrębnego badania pod kątem abuzywności także dlatego, że w
żadnym razie nie kształtują odrębnych obowiązków, lecz stanowią istotną część
mechanizmu indeksacji, który - jako całość - decyduje o wysokości spłat
obciążających kredytobiorcę (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 października
I CSK 3752/24
12
2023 r., II CKSP 820/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP
1753/22 oraz z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.).
Wątpliwość odnosząca się do uznania spornych klauzul za indywidualnie
negocjowane wykracza poza poczynione w sprawie ustalenia faktyczne, gdyż
zakłada, że in casu konsument miał możliwość ich negocjacji lub wybrania spośród
kilku alternatywnie przedstawionych propozycji postanowień, tymczasem w sprawie
nie ustalono, iż powódka miała realną możliwość oddziaływania na treść tych
klauzul (okoliczność, że konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je,
nie jest wystarczająca). Jest to zgodne z interpretacją przyjmowaną przez Sąd
Najwyższy, który wyjaśnił, że dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu
konsumenta na treść postanowień umownych konieczne jest udowodnienie
wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych
negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego
postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i
włączone do umowy na jego żądanie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
6 marca 2019 r., I CSK 462/18, niepubl.). Wyjaśnił również, że dokonanie przez
konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank
nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy w rozumieniu
art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na
treść postanowień umowy, którą wiąże się z bankiem (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl., postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK 6388/22, niepubl., z dnia 5
października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia 9 sierpnia 2024 r., I CSK
1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy konsument wywarł na treść
postanowienia rzeczywisty wpływ (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy
postanowił, jak w sentencji.
I CSK 3752/24
13
Roman Trzaskowski
(M.M.)
[a.ł]
