I CSK 363/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Maciej Kowalski
29 stycznia 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 29 stycznia 2026 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku M. M.
z udziałem J. M., B. C., E. F., B. G.
i I. F.
o stwierdzenie nabycia spadku,
na skutek skargi kasacyjnej E. F.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z 20 czerwca 2024 r., II Ca 1377/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
(a.z.)
UZASADNIENIE
W skardze kasacyjnej wywiedzionej od postanowienia Sądu Okręgowego
w Bielsku-Białej z 20 czerwca 2024 r. uczestniczka E. F. wniosła o przyjęcie skargi
do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.
Skarżąca podniosła, że już przed Sądem pierwszej instancji doszło do
naruszeń przepisów postępowania, które miały wpływ na wystąpienie nieważności
postępowania przed Sądem Okręgowym. Wskazała, że rozpoznając sprawę Sąd
Rejonowy zaniechał poinformowania uczestniczki, że z urzędu pozyskał odpisy
skrócone aktów zgonu F. F. i E1. F1. - spadkobierców zmarłego K. F. W sprawie o
I CSK 363/25
2
stwierdzenie nabycia spadku są to natomiast dowody kluczowe, których treść
determinuje kierunek rozstrzygnięcia sprawy.
Skarżąca zauważyła ponadto, że uzasadnienie orzeczenia Sądu pierwszej
instancji nie zawiera jakiegokolwiek odniesienia do przedmiotowych dowodów
Sąd Rejonowy całkowicie zaniechał ich przeprowadzenia i rozpoznania, o czym
świadczą błędne daty śmierci spadkobierców zmarłego wskazane w uzasadnieniu
postanowienia tegoż Sądu. Błędy te powielił następnie Sąd Okręgowy, który
dopiero po zamknięciu rozprawy, a to w treści uzasadnienia zaskarżonego
postanowienia wskazał, że w aktach sprawy znajdują się przedmiotowe odpisy
aktów stanu cywilnego, jednocześnie czyniąc na ich podstawie własne
spostrzeżenia i dokonując na ich podstawie ustaleń faktycznych w sprawie.
Skarżąca podniosła, że okoliczność, iż dokumenty znajdujące się w aktach
sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego
postanowienia nie wyłącza obowiązku sądu ujawnienia stronom, iż będzie
prowadził lub przeprowadził postępowanie dowodowe z urzędu, co powinno
nastąpić przez doręczenie stronom lub ich pełnomocnikom odpisu stosownego
zarządzenia w tym zakresie i umożliwienie im zapoznania się z nadesłanym
materiałem.
Wskazała, że Sąd drugiej instancji - bez należytego i ponownego
przeprowadzenia postępowania dowodowego, nie był uprawniony do poczynienia
nowych, odmiennych ustaleń w sprawię, tym bardziej że jak stwierdził
w uzasadnieniu swojego orzeczenia – nie dostrzega naruszenia przez Sąd
Rejonowy art. 233 k.p.c.
Zdaniem uczestniczki zaniechania w tym zakresie spowodowały, że została
ona pozbawiona możliwości wypowiedzenia się co do całokształtu materiału
dowodowego pozyskanego w sprawie, ustalonych na jego tle okoliczności, a zatem
możności obrony swoich praw, co w konsekwencji skutkuje nieważnością
postępowania przed Sądem drugiej instancji (art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2
k.p.c.).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I CSK 363/25
3
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Odnosząc się do powołanej w skardze przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1
pkt 3 k.p.c., stwierdzić należy, że wymieniona tam nieważność postępowania
dotyczy bezpośrednio wyłącznie postępowania przed sądem drugiej instancji.
Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji jest
obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Ma ona
także znaczenie, ale Sąd Najwyższy nie bierze jej pod rozwagę z urzędu (zob. art.
39813 § 1 k.p.c.).
Sąd Najwyższy może ją uwzględnić jako spełniającą przesłankę określoną
w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., o ile strona powoła się w tym zakresie na oczywistą
zasadność skargi kasacyjnej i uzasadni swoje stanowisko zarzucając sądowi
drugiej instancji naruszenie art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie
nieważności postępowania w niższej instancji (zob. np. postanowienia SN:
z 7 maja 2021 r., IV CSK 631/20; z 23 maja 2014 r., II PK 30/14 i z 7 maja 2021 r.,
IV CSK 631/20).
Uczestniczka we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
nie powołała się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. co uniemożliwia na etapie
postępowania przedsądowego ocenę, czy Sąd Okręgowy wadliwie zaniechał
stwierdzenia, że orzeczenie Sądu pierwszej instancji zostało wydane w warunkach
nieważności.
Bez znaczenia jest przy tym, że skarżąca w ramach podstaw wniesionego
środka prawnego zarzuciła naruszenie art. 386 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest
odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie częścią skargi (art. 3984 § 2 k.p.c.) i nie jest
rzeczą Sądu Najwyższego poszukiwanie w innych częściach wniesionego środka
prawnego argumentów na uzasadnienie podniesionych w nim twierdzeń
(zob. postanowienia SN: z 22 kwietnia 2015 r., IV CSK 613/14 oraz z 30 maja
I CSK 363/25
4
2001 r., III CZ 36/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 22). Samo podniesienie w skardze
kasacyjnej przywołanych naruszeń bez ich jednoczesnego powiązania
z powołaniem się na przyczynę kasacyjną z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie daje
podstaw do oceny, czy przed Sądem pierwszej instancji wystąpiły okoliczności
mogące skutkować nieważnością postępowania.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym nieważności postępowania
ze względu na wystąpienie przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. przyjmuje się, że
niemożność obrony swych praw zachodzi wówczas, gdy w postępowaniu sądowym
pozbawiono stronę, wbrew jej woli, możności podejmowania lub świadomego
zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej.
Nie ma przy tym znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony
nastąpiło, tj. czy było to efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby
trzeciej. Jednocześnie przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi
w sytuacji, gdy strona została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek
wadliwego postępowania innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek
własnego działania z uprawnień tych nie skorzystała. Pozbawienie strony możności
obrony swych praw wiąże się przy tym z sytuacją, w której z powodu wadliwości
procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia
konkretnych przepisów postępowania, strona nie mogła brać i nie brała udziału
w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można
było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji (zob. np. wyroki SN:
z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00; z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca
2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN:
z 28 października 1997 r., I CKN 283/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 64; z 6 marca
1998 r., III CKN 34/98; z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99 i z 17 lutego 2004 r.,
III CK 226/02).
Nieważność postępowania występuje wtedy, gdy strona postępowania
wbrew swej woli zostaje faktycznie pozbawiona możności działania
w postępowaniu lub jego istotnej części. Stwierdzenie, czy taki stan nastąpił,
wymaga zaś rozważenia, czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie przepisów
procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania strony oraz,
czy pomimo zaistnienia tych dwóch przesłanek strona mogła bronić swoich praw.
I CSK 363/25
5
Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek można mówić
o skutkującym nieważnością postępowania pozbawieniu strony możliwości obrony
swoich praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob. wyrok SN z 1 marca 2018 r.,
III PK 19/17). Nie każde zatem naruszenie przepisów proceduralnych może być
w ten sposób traktowane.
Pozbawienie strony możliwości obrony jej praw podlega ocenie przy
uwzględnieniu konkretnych okoliczności sprawy i dotyczy tylko przypadków,
w których strona rzeczywiście była pozbawiona możliwości obrony i nie działała
w postępowaniu w całości lub w jego istotnej części. Nie dochodzi natomiast
do nieważności postępowania, jeżeli strona podjęła czynności w postępowaniu
sądowym, a doznawała jedynie pewnych utrudnień w obronie swoich praw, (zob.
postanowienia SN: z 27 września 2018 r., I UK 400/17, i z 9 czerwca 2022 r.,
III PSK 191/21, oraz cytowane tam orzecznictwo).
Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że okoliczności sprawy
nie dają podstaw do przyjęcia, że w sprawie doszło do pozbawienia strony
możliwości aktywnego uczestnictwa w postępowaniu w stopniu uzasadniającym
przyjęcie, że została pozbawiona prawa do wysłuchania a w konsekwencji doszło
do nieważność postępowania przed Sądem Okręgowym. Skarżąca zarówno przed
Sądem pierwszej jak i drugiej instancji była reprezentowana przez profesjonalnego
pełnomocnika, który brał aktywny udział w postępowaniu i nie było żadnych
przeszkód, aby korzystając z uprawnień procesowych zapoznał się z aktami sprawy
i podjął odpowiednie czynności. Ponadto należy zauważyć, że zgodnie z art. 2432
k.p.c. dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią
dowody bez wydawania odrębnego postanowienia.
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd
Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Maciej Kowalski
(a.z.)
[a.ł]
