I CSK 360/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
7 października 2025 r.
SSN Dariusz Pawłyszcze
na posiedzeniu niejawnym 7 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa A. G. i E. G.
przeciwko […] Bank w W.
o ustalenie i zapłatę.
na skutek skargi kasacyjnej [..] Bank w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 21 czerwca 2023 r., V ACa 336/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od […] Bank w W. łącznie na rzecz A. G. i E. G.
5400 (pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego
postanowienia zobowiązanemu.
(G.G.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 stycznia 2022 r., I C 571/21, Sąd Okręgowy w Gliwicach
ustalił nieważność umowy kredytu zawartej 30 lipca 2007 r. i zasądził od
pozwanego banku na rzecz powodowych kredytobiorców 46 788,96 zł z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 25 stycznia 2022 r. oraz oddalił
powództwo w pozostałym zakresie.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Katowicach, na
skutek apelacji obu stron, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że
I CSK 360/24
2
zasądził od banku na rzecz kredytobiorców 66 757,53 zł i 37 327,11 CHF
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 czerwca 2020 r. do 21 listopada
2021 r., zastrzegając pozwanemu bankowi prawo powstrzymania się ze
spełnieniem tego świadczenia do czasu, aż kredytobiorcy nie zaofiarują zwrotu
otrzymanego świadczenia w wysokości 213 938,85 zł albo nie zabezpieczą
roszczenia o jego zwrot, oraz oddalił apelację „pozwanej w całości”.
W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji wskazał, że klauzule indeksacyjne są w
świetle art. 3851 k.c. niedozwolone (abuzywne). Te postanowienia nie były
indywidualnie uzgodnione. Taka konstrukcja umowy stwarzała jedynie pozory
określenia świadczenia głównego kredytobiorców. Ponadto kredytobiorcom nie
został objaśniony mechanizm ustalania wysokości rat kredytowych, rzutujący na
zakres ich świadczeń, oparty o kurs sprzedaży CHF ustalany przez bank. Znany był
im jedynie sposób publikowania tych kursów, który miał takie znaczenie jak
obowiązek publikacji ceny dla potencjalnych klientów danego podmiotu. Odwołanie
się do kursów walut ogłaszanych w tabelach banku rażąco narusza równorzędność
stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między
partnerami stosunku obligacyjnego oraz, że prawo banku do ustalania kursu waluty
nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych
kursów walutowych świadczy o braku właściwej przejrzystości i jasności
postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi przewidzenie
wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych. Stosując do
przeliczenia tworzoną przez siebie tabelę kursów Bank narzucił kredytobiorcom
(jako swoim dłużnikom) sposób ustalenia kwoty podlegającej wypłacie i zwrotowi,
tym samym przydał sobie możliwość jednostronnego oddziaływania na wysokość
zobowiązania kredytowego kredytobiorców. Ocena w tym zakresie, wbrew
wywodom banku, nie może zależeć od zdarzeń, które wystąpiły po zawarciu
umowy. Nie ma zatem znaczenia sposób wykonywania umowy, ani możliwość
zawarcia aneksu do umowy umożliwiającego powodom spłatę kredytu
bezpośrednio w CHF. Nie ma również podstaw, wbrew stanowisku banku, do
rozdzielenia ryzyka walutowego od ryzyka spreadowego. Nie jest zatem
dopuszczalne uznanie, że klauzule indeksacyjne są abuzywne jedynie w części
I CSK 360/24
3
obejmującej ryzyko spreadowe. Abuzywny jest bowiem cały mechanizm
przeliczeniowy, zwłaszcza, że stosowany przez bank spread także nie miał stałej,
uzgodnionej przez strony wartości.
Konsekwencją uznania klauzul indeksacyjnych za abuzywne jest stan
niezwiązania stron umowy postanowieniami je normującymi, co skutkuje
nieważnością umowy, która nie może obowiązywać w pozostałym zakresie.
Usunięcie z umowy klauzul indeksacyjnych ze skutkiem ex lege i ex tunc powoduje,
że brak jest określenia w umowie jej elementów koniecznych przewidzianych
w art. 69 Prawa bankowego. Wbrew wywodom banku, po usunięciu klauzul
abuzywnych w umowie nie pozostają elementy pozwalające rozliczyć tę umowę
jako umowę kredytu złotówkowego, a Sąd nie jest władny uzupełniać luk
powstałych po wyeliminowaniu tych klauzul.
Konsekwencją uznania umowy będącej źródłem zobowiązania za nieważną
jest zastosowanie przepisu art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c. i przyjęcie, że
świadczenia spełnione w ramach wykonania tej umowy są świadczeniami
nienależnymi, które podlegają zwrotowi przy zastosowaniu przepisów o
bezpodstawnym wzbogaceniu. Kredytobiorcy dochodzili kwoty 66 757,53 zł oraz
37 327,11 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od
18 czerwca 2020 r. i zdaniem Sądu Apelacyjnego roszczenie to należało
uwzględnić. Kredytobiorcy zasadnie wskazali w apelacji na naruszenie art. 481 § 1
w zw. z art. 455 k.c., ponieważ dochodzone żądanie ma charakter bezterminowy
i zgodnie z art. 455 k.c. o terminie wymagalności decyduje wezwanie do zapłaty.
Sąd Apelacyjny uznał jednak za skuteczne skorzystanie przez pozwanego
z prawa powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia. Oświadczenie pozwanego
co do zasady znajdowało oparcie w art. 496 k.c., który po myśli art. 497 k.c.
znajduje odpowiednie zastosowanie w razie rozwiązania albo nieważności umowy
wzajemnej.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
I CSK 360/24
4
1) Czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt denominowany klauzul spreadowych nieokreślających głównego
przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym
jest uznanie umowy za nieważną w całości, skoro klauzule ryzyka walutowego,
określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych
(nieuczciwych) warunków umownych.
2) Czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania
spłaty rat kapitałowo- odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej
lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej
powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat
racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami
udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub
indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia
wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz
zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa.
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni:
1) art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354
k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w związku
z oceną czy wobec wyodrębnienia w konstrukcji umowy kredytu hipotecznego
denominowanego klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych
(rozumianych zgodnie z definicjami powołanymi w podstawach kasacyjnych
niniejszej skargi) oraz wobec ustalenia przez Trybunał, że na gruncie takiego
stosunku umownego klauzule ryzyka walutowego określają główny przedmiot
I CSK 360/24
5
umowy kredytu, a tym samym wchodzą w zakres stosowania art. 4 ust. 2
Dyrektywy 93/13 (oraz art. 3 851 § 1 zdanie drugie k.c.) i nie są poddawane ocenie
przez pryzmat nieuczciwego (niedozwolonego) charakteru tych klauzul, przy
uprzednim stwierdzeniu przez sąd przeprowadzający badanie, że zostały one w
konkretnej umowie kredytowej sporządzone przez przedsiębiorcę w jasny i
zrozumiały sposób (zostały sformułowane w sposób jednoznaczny), w razie
jednoczesnego ustalenia przez ten sąd, że obecne w umowie klauzule spreadowe
stanowią nieuczciwe (niedozwolone) warunki umowne, sąd: (i) władny jest
wyeliminować z łączącej strony umowy o kredyt zarówno klauzule ryzyka
walutowego, jak i klauzule spreadowe, co prowadzi do przekształcenia zawartej
przez strony umowy w kredyt zlotowy oprocentowany według stawki referencyjnej
właściwej dla waluty obcej, zaś w przypadku odpowiedzi negatywnej, (ii) władny
jest odwołać się - w ramach procesu stosowania prawa - w miejsce uznanych za
nieuczciwe postanowień umownych do bezwzględnie obowiązującej i bezpośrednio
stosowanej normy prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 Prawa bankowego,
albo wykładni oświadczeń woli stron stosunku umownego w myśl art. 65 k.c., albo
przepisu prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym w postaci art. 358 § 2 k.c.
2) art. 189 k.p.c., który to przepis nie jest rozumiany jednolicie w orzecznictwie.
Część sądów przyjmuje, że na istnienie interesu prawnego w zakresie powództwa o
ustalenie nieważności czynności prawnej nie ma wpływu kwestia kolejnych sporów,
jakie powstaną pomiędzy stronami w przyszłości na skutek wydania wyroku
ustalającego. Z drugiej strony prezentowane są poglądy, zgodnie z którymi ocena
istnienia interesu prawnego musi uwzględniać to, czy wynik postępowania
doprowadzi do usunięcia niejasności i wątpliwości co do danego stosunku
prawnego i czy definitywnie zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego
stosunku lub mu zapobiegnie, z czego wnioskować można, że brak jest interesu
prawnego w sytuacji, gdy wydanie wyroku ustalającego stanie się następnie
przyczyną i punktem wyjścia dla kolejnych sporów między stronami danego
stosunku prawnego, w szczególności stanowić będzie podstawę do formułowania
przez strony dalszych roszczeń o świadczenie.
I CSK 360/24
6
3) art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. prowadząca do
konieczności ujednolicenia linii orzeczniczej w kwestii dotyczącej konsekwencji
nierozpoznania istoty sprawy przez sąd I instancji dla zakresu orzeczniczego sądu
II instancji, które sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w razie
nierozpoznania istoty sprawy przez sąd I instancji sąd rozpoznający apelację może
wydać orzeczenie reformatoryjne lub utrzymujące wyrok w mocy czy też powinien
wydać orzeczenie kasatoryjne, gdyż w innym przypadku naruszałby zasadę
dwuinstancyjności.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego czy potrzeby wykładni może
być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko pod warunkiem, że
przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów prowadzi do zasadności
skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona
oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na postawione problemy prawne czy
interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych problemów i argumentacja sformułowana
przez bank nie przemawiają w niniejszej sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej
do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
I CSK 360/24
7
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili. Ustalenie kursu tylko do wypłaty kredytu i usiłowanie związania
kredytobiorcy przyszłymi, jednostronnie ustalanymi kursami nie mogło być
skuteczne.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
I CSK 360/24
8
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Wykładni nie wymaga także art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy
kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do
wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.
Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,
gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych
żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.
Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy
rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego
mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie
zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona
umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności
umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z
wykonaną częścią umowy.
W sprawie nie ma też podstaw do przeprowadzenia wykładni art. 386 § 4
k.p.c. w zw. z art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. skoro Sąd drugiej instancji nie przyjął, że
doszło do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd I instancji. Sąd wyraźnie
wskazał, że sąd pierwszej instancji nie przywołał w uzasadnieniu wprost art. 189
k.p.c., jednak zastosował ten przepis i przyjął, że kredytobiorcy mają interes prawny
w żądaniu ustalenia nieważności umowy.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
(G.G.)
I CSK 360/24
9
[a.ł]
