I CSK 3575/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Karol Weitz
3 czerwca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 3 czerwca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa G.K. i B.K.
przeciwko Banku w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 3 kwietnia 2023 r., V ACa 468/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być wobec tego
osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze
publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej
pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd
Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
I CSK 3575/23
2
W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przyjęcia do rozpoznania
skargi kasacyjnej pozwanego Banku z siedzibą w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Warszawie z 3 kwietnia 2023 r.
W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
skarżący wskazał na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego
oraz potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących – w jego ocenie – poważne
wątpliwości prawne lub rozbieżności w orzecznictwie, a także nieważność
postępowania przed sądem drugiej instancji.
Odnosząc się do sformułowanego zarzutu nieważności postępowania przed
sądem drugiej instancji (art. 379 pkt 4 k.p.c.) wskutek rozpoznania
i rozstrzygnięcia sprawy w składzie jednego sędziego, w miejsce wymaganego
składu trzech sędziów, co – w ocenie skarżącego – narusza art. 367 § 3 k.p.c.
w związku z art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych
rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem
COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
(jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.), należy podnieść, że – zgodnie
z art. 39813 § 1 k.p.c. – Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia bierze pod uwagę
z urzędu nieważność postępowania. W tym zakresie należy dostrzec, że Sąd
Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP
6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104) rozstrzygnął, że rozpoznanie sprawy cywilnej
przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych
rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem
COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31
ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4
k.p.c.). Sąd Najwyższy postanowił nadać uchwale moc zasady prawnej i ustalił, że
przyjęta w uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.
Biorąc pod uwagę, że uchwała ta obowiązuje od dnia jej podjęcia, a została
podjęta po wydaniu zaskarżonego orzeczenia, to nie można uznać,
I CSK 3575/23
3
że w postępowaniu przed sądem drugiej instancji wystąpiła nieważność
postępowania.
Odnośnie natomiast do innej przesłanki przedsądu w postaci występowania
w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, to zgodnie z utrwalonym poglądem
judykatury Sądu Najwyższego przedstawienie okoliczności uzasadniających
rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na występujące w sprawie istotne
zagadnienie prawne polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu
argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o
zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma
znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej (por. postanowienia z dnia
10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z dnia 11 stycznia 2002 r.,
III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).
Istotność zagadnienia prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) konkretyzuje się
w tym, że w danej sprawie występuje zagadnienie prawne mające znaczenie dla
rozwoju prawa lub znaczenie precedensowe dla rozstrzygnięcia innych podobnych
spraw. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przedstawienie okoliczności uzasadniających
rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia
prawnego polega na sformułowaniu tego zagadnienia, wskazaniu przepisów prawa,
na których tle zagadnienie to wyłoniło się, oraz zaprezentowaniu argumentacji
jurydycznej uzasadniającej możliwość rozbieżnych ocen prawnych
(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC
2002, nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12,
poz. 151, z dnia 24 maja 2016 r., I CSK 666/15, niepubl.).
Skarżący w skardze podniósł jako istotne zagadnienie prawne potrzebę
rozstrzygnięcia i wyjaśnienia kilku kwestii sprowadzających się do pytań:
1. „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych
nieokreśląjących głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone
(nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej
umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z
jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej -
I CSK 3575/23
4
główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)
warunków umownych?”
2. „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako
konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się
zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat
przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby
się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe
jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania
zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki
referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i
jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych,
wyrażonych w walucie polskiej?”
3. „czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska
dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania
przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w
tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego,
wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy,
uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane łub indeksowane do
waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich,
skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo- odsetkowej albo
dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu
bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest
kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze
stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia
wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa?”
I CSK 3575/23
5
Biorąc pod uwagę przedstawione zagadnienie prawne skarżący powołał się
także na kolejną przesłankę przedsądu w postaci potrzeby wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj. art. 189 k.p.c.
Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione,
że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku
kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie przysługuje
roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por. np. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20
czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z dnia 6 czerwca 2024 r., II CSKP
1166/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada
2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności stoi on na przeszkodzie
przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w
celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do
stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej
z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy
uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo
o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę
bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie
wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez
tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.).
Wyjaśniono też już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby uznać, że
przez zmianę umowy (zawarcie aneksu) doszło do uchylenia konsekwencji
abuzywności zastrzeżonych w niej klauzul. W szczególności, że może to nastąpić
tylko wówczas, gdy konsument zrezygnował z wyciągania konsekwencji z tej
abuzywności i swobodnie, co zakłada, iż wiedział on o niedozwolonych charakterze
klauzul i związanych z tym konsekwencjach (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CSKP
810/23 i tam przywoływane orzecznictwo). Wyjaśniono również, że samo
zapewnienie konsumentowi-kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie
obcej (walucie indeksacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego
I CSK 3575/23
6
spłaty rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej
określanego swobodnie przez bank (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25
października 2023 r., II CSKP 810/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22
i z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z
dnia 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych),
pkt 52-57, gdzie wskazano m.in., że włączenie do umowy zawartej z konsumentem
dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku
ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny
z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak
informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie
zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków
stron ze szkodą dla konsumenta).
Również wątpliwości dotyczące oceny klauzul indeksacyjnych
czy spreadowych (czy określają główne świadczenia stron, czy podlegają kontroli
pod kątem abuzywności, czy mogą być zastąpione innymi unormowaniami, w tym
wynikającym z art. 358 § 2 k.c. albo z art. 24 ust. 3 ustawy o NBP, czy przyjęcie,
że ich abuzywność powoduje upadek umowy, jest nieproporcjonalne,
czy niezwiązanie klauzulą spreadu pociąga za sobą również niezwiązaniem
konsumenta klauzulą ryzyka walutowego) nie uwzględniają wystarczająco
dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego, biorącego pod uwagę
judykaturę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym wyjaśniono już,
że zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej klauzule
ryzyka walutowego (rozumianego jako ryzyko zmiany kursu waluty w trakcie
obowiązywania umowy) oraz klauzule kursowe (rozumiane jako wynikające z
umowy uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego waluty z odwołaniem się
do tabel kursowych banku) określają główne świadczenia stron w rozumieniu art.
3851 § 1 zd. 2 k.c. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 30 września 2020 r., I CSK
556/18, niepubl., z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz z dnia 13
maja 2022 r., II CSKP 464/22 i tam przywoływane orzecznictwo krajowe i unijne;
por. też co do klauzuli ryzyka kursowego wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal
I CSK 3575/23
7
Finance, pkt 56). Nie budzi też wątpliwości, że klauzule indeksacyjne mogą być
kontrolowane pod kątem abuzywności, przy czym jednolicie uznaje się, iż
określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel
kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z
1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17,
niepubl., z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V
CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019
r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,
niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, niepubl. i z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl.). Silne oparcie
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym także
zasadę proporcjonalności, ma też stanowisko, że bez spornych klauzul
przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, gdyż wyeliminowanie tych
klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla
umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie
stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko
idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,
niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023
r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.
i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.).
I CSK 3575/23
8
Sąd Najwyższy zwracał też już uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka
walutowego i klauzuli spreadowej oraz wskazywał na przesłanki stwierdzenia
abuzywności klauzul ryzyka walutowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia
27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 11 grudnia 2019
r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl., z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia
28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia
8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 8 marca
2023 r., II CSKP 1095/22, niepubl., z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22,
niepubl., z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
Z tych wszystkich względów, podniesione kwestie nie mogą stanowić
istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
Skarga pozwanego nie może zostać przyjęta do rozpoznania również z tego
powodu, że w sprawie nie występuje potrzeba wykładni przepisów prawa
budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów. W tym zakresie należy wyjaśnić, że powołanie się na przyczynę kasacyjną
przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą,
że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały
dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba
zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego
wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz
rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest
istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji
skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o
występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z
dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z
różnej wykładni przepisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego
2020 r., V CSK 351/19, niepubl.).
I CSK 3575/23
9
Powołane przez skarżącego okoliczności w oczywisty sposób nie spełniają
wymagań również tej przesłanki przedsądu.
Z tych wszystkich względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).
[SOP]
[a.ł]
