I CSK 3494/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
23 lipca 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 23 lipca 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M.N.
przeciwko D.M.
o zachowek,
na skutek skargi kasacyjnej M.N.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 24 czerwca 2025 r., V ACa 2601/25,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. nie obciąża skarżącej kosztami postępowania kasacyjnego;
III. przyznaje adwokat M.P. od Skarbu Państwa – Sądu
Apelacyjnego we Wrocławiu kwotę 2 700 zł (dwa tysiące
siedemset złotych) podwyższoną o podatek od towarów
i usług tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną
powódce z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 28 listopada 2023 r. Sąd Okręgowy w Świdnicy oddalił
powództwo M.N. o zachowek w sprawie przeciwko D.M. i zasądził od powódki na
rzecz pozwanej koszty procesu.
Wyrokiem z 24 czerwca 2025 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I. zasądził od pozwanej D.M. na
I CSK 3494/25
2
rzecz powódki M.N. 53 481,33 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9
marca 2022 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo w pozostałym zakresie (pkt
1a); w punkcie II. zasądził od powódki na rzecz pozwanej 2462,66 zł kosztów
procesu, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego
punktu
wyroku
do
dnia
zapłaty
(pkt 1b); dodał punkt III., w którym nakazał powódce, aby uiściła na rzecz Skarbu
Państwa - Sądu Okręgowego w Świdnicy kwotę 3859,47 zł tytułem zwrotu części
kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego, od których powódka była zwolniona,
z zasądzonego na jej rzecz w punkcie I roszczenia (pkt 1 c); dodał punkt IV.,
w którym odstąpił od obciążenia nieuiszczonymi kosztami sądowymi (pkt 1d);
oddalił dalej idącą apelację (pkt 2); zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę
2919 zł kosztów postępowania apelacyjnego, z odsetkami ustawowymi za
opóźnienie liczonymi od uprawomocnienia się tego punktu wyroku do dnia zapłaty
(pkt 3); i odstąpił od obciążania powódki i pozwanej kosztami postępowania
apelacyjnego w zakresie opłaty od apelacji, od której powódka była zwolniona
(pkt 4).
Powódka wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu
Apelacyjnego w części, tj. co do punktu 1a w części oddalającej powództwo ponad
zasądzoną kwotę 53 481,33 zł oraz co do punktów 1b, 1c, 1d, 2 i 3. We wniosku
o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała, że w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, które ujęła w formie pytania: „Czy
uregulowanie zawarte w art. 9971 § 1 k.c. w zależności od stwierdzenia
wyjątkowych przypadków usprawiedliwiających obniżenie zachowku, wyłącza
a limine stosowanie art. 5 k.c. przy miarkowaniu roszczenia o zachowek z uwagi na
sytuację osobistą lub majątkową uprawnionego z jednej i obowiązanego z drugiej
strony?”.
Skarżąca powołała się także na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej,
wskazując, że zaskarżony wyrok narusza art. 5 k.c. w zw. z art. 991 § 1 k.c.
i art. 1000 § 1 k.c., ponieważ „wskazane przez Sąd Apelacyjny okoliczności
dotyczące bliżej nieokreślonej sytuacji osobistej i finansowej pozwanej, domaganie
się przez powódkę zachowku wyliczonego w sposób nieuwzględniający
otrzymanych przez powódkę środków oraz dokonanie przez pozwaną nakładów na
I CSK 3494/25
3
nieruchomość, nie
usprawiedliwiających
podstawie art. 5 k.c.”.
stanowią wyjątkowych i
obniżenie należnego powódce
rażących
zachowku
okoliczności
o połowę na
W odpowiedzi pozwana wniosła o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania i zasądzenie na jej rzecz od powódki zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.
Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego
wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno,
przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się
w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń
(postanowienie Sądu Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01),
a jednocześnie zostać przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby
umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi,
niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02;
z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).
I CSK 3494/25
4
Bliższa analiza skargi kasacyjnej wykazała, że w sprawie nie zachodzi
powołana wyżej przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Wynika to z braku korelacji
pomiędzy przepisami prawnymi powołanymi w ramach wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania, a podstawami kasacyjnymi skargi (por. art. 3983 § 1
pkt 1 k.p.c. i art. 39813 § 1 k.p.c.). Skarżąca skonstruowała istotne zagadnienie
prawne w oparciu o regulację art. 9971 § 1 k.c., mimo że naruszenie tego przepisu
nie zostało podniesione w podstawach kasacyjnych. Wobec związania podstawami
kasacyjnymi – z zastrzeżeniem nieważności postępowania – Sąd Najwyższy nie
mógłby w konsekwencji zrealizować publicznoprawnych funkcji wynikających
z przyczyn kasacyjnych, które nie znajdują odzwierciedlenia w podstawach skargi.
Niezależnie od powyższego, zagadnienie prawne przedstawione przez
skarżącą nie jest nowe i zostało już podjęte w dotychczasowym orzecznictwie.
W wyroku z 25 kwietnia 2024 r., II CSKP 2195/22, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę
na inny cel i funkcje regulacji objętych art. 5 k.c. i art. 9971 § 1 k.c. Nie jest przy tym
wyłączone obniżenie wysokości należnej z tytułu zachowku sumy na podstawie
art. 5 k.c., gdy pozwalają na to okoliczności sprawy (zob. np. uchwałę SN z 19 maja
1981 r., III CZP 18/81, OSNC 1981, nr 12, poz. 228; wyrok SN z dnia 7 kwietnia
2004 r., IV CK 215/03).
Przechodząc do oceny twierdzenia o oczywistej zasadności skargi
kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), należy przypomnieć, że zachodzi ona
wówczas, gdy z treści skargi bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych
rozważań wynika, że wadliwości przytoczone w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,
gdy strona skarżąca twierdzi, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,
powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się
wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Konieczne jest w związku z tym wykazanie
kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającej
na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r.,
V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49; postanowienie Sądu Najwyższego
z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz. 75; postanowienie Sądu
Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06). Wymaga przy tym podkreślenia,
I CSK 3494/25
5
że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie
konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której
naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia
(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15). Wynikająca
z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyjnej ma
charakter wyjątkowy. W konsekwencji, w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje
się, że skarga kasacyjna jest zasadna w stopniu „oczywistym”, jeżeli można ją
stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez potrzeby pogłębionego badania okoliczności
sprawy (zob. postanowienie SN z 2 sierpnia 2007 r., III UK 45/07).
Bliższa analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w przyjętym
wyżej rozumieniu.
Uprawnienie do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być
nadużyte, przy czym możliwość zastosowania art. 5 k.c. jest ujmowana
restryktywnie ze względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów
majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli
spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli (zob. np. uchwałę SN z 19 maja
1981 r., III CZP 18/81, OSN 1981, nr 12, poz. 228; wyroki SN: z 7 kwietnia
2004 r., IV CK 215/03, PiP 2005, z. 6, s. 111; z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11;
z 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12; z 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13; z 16 czerwca
2016 r., V CSK 625/15, OSNC 2017, nr 4, poz. 45; z 2 lutego 2017 r.,
I CSK 260/16). W orzecznictwie nie wyklucza się zastosowania art. 5 k.c.
do obniżenia należności z tytułu zachowku z powodu sprzecznego z zasadami
współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku (zob. uchwałę SN
z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSNCP 1981, nr 12, poz. 228; wyroki SN
z 25 stycznia 2001 r., IV CKN 250/00; z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03;
z 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15). W świetle utrwalonego orzecznictwa SN, dla
jego zastosowania konieczna jest ocena całokształtu okoliczności faktycznych
konkretnej sprawy w ścisłym powiązaniu z zagadnieniem nadużycia prawa
(zob. m.in. wyroki SN: z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94; z 2 października
2015 r., II CSK 757/14). W konsekwencji stosowanie klauzuli generalnej
przewidzianej w art. 5 k.c. pozostaje w przeważającej mierze domeną sądów meriti.
I CSK 3494/25
6
Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym mógłby zakwestionować oceny tych
sądów, gdyby były one rażąco błędne i krzywdzące. Nie zmienia tego okoliczność,
iż nie można wykluczyć stosowania art. 5 k.c. z uwzględnieniem zarówno relacji
uprawnionego do zachowku ze spadkodawcą, jak i ze spadkobiercami.
W skardze kasacyjnej skarżąca nie przedstawiła argumentów, które
uzasadniałyby ocenę, że Sąd Apelacyjny oceniając sprawę w świetle art. 5 k.c.
dopuścił się kardynalnych błędów, wykraczając poza ramy oceny dopuszczalnej na
gruncie tego przepisu. Zważywszy na nielojalną postawę powódki, która od
początku domagała się zachowku wyliczonego w sposób nieuwzględniający
otrzymanych przez powódkę środków kosztem pozwanej, jak i względy dotyczące
sytuacji osobistej pozwanej i celu darowizny dokonanej przez spadkodawczynię,
Sąd odwoławczy w sposób uprawniony miarkował zachowek należny powódce.
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie
art. 102 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c.
O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 8 pkt 6
w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb
Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.
A.G.
[SOP]
