I CSK 3455/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Monika Koba
27 marca 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.F.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 28 maja 2024 r., I ACa 2567/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
[A.T.]
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 12 lipca 2022 r. Sąd Okręgowy w Katowicach ustalił, że nie
istnieje pomiędzy stronami stosunek prawny wynikający z umowy kredytu na cele
mieszkaniowe […] , zawartej 24 października 2008 r. pomiędzy powódką B.F. a
poprzednikiem prawnym pozwanego – Bank spółką akcyjną w W. - z powodu jej
nieważności; zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 217 920,53 zł z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 21 czerwca 2021 r., oddalając powództwo
I CSK 3455/24
2
w zakresie żądania głównego, obejmujące żądanie odsetkowe w pozostałym
zakresie i orzekł o kosztach procesu.
Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 28 maja 2024 r. - orzekając na
skutek apelacji pozwanego – zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim
dotyczącym żądania zapłaty w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz
powódki ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 217 920, 53 zł za okres od
21 czerwca 2021 r. do 11 sierpnia 2023 r., a żądanie zapłaty kwoty 217 920, 53 zł,
na skutek uwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia,
oddalił; oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach
postępowania apelacyjnego.
Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez pozwanego.
Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki
z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
Zdaniem skarżącego w sprawie występują istotne zagadnienia prawne
wymagające odpowiedzi na pytania: (1) „Czy postanowienia waloryzacyjne umowy
kredytu indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu
i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez
odesłanie do Tabeli Kursów Walut Obcych banku-kredytodawcy, bez określenia
w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych kursów, na przykład
w postaci wzoru matematycznego, wykraczają poza granice zakreślone w ramach
zasady swobody umów opisanej w art. 3531 k.c.?”; (2) „Czy dopuszczalne jest
równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że określone postanowienie umowne jest
zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako sprzeczne z art. 3531, jak
i bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2
k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być
jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest
twierdzenie o braku możliwości równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch
instytucji, to w razie wystąpienia zbiegu tych norm, czy określone postanowienie
należy zakwalifikować jako abuzywne czy jako nieważne?”; (3) „Czy wykorzystanie
kwoty wypłaconej na podstawie umowy kredytu na cele powiązane z działalnością
gospodarczą przez osobę trzecią nie będącą kredytobiorcą, która udostępnioną
I CSK 3455/24
3
kredytową nieruchomość następnie oznacza jako siedzibę prowadzenia
działalności gospodarczej eliminuje możliwość uznania kredytobiorcy w stosunku
prawnym wynikającym z umowy kredytu za konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c.
i eliminuje możliwość objęcia go ochroną na podstawie przepisów chroniących
konsumentów, w szczególności art. 3851 k.c.?”; (4) „Jeżeli stronie powodowej
przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego
w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej,
w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu dokonanych świadczeń
na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, to czy strona powodowa
posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego
wynikającego z umowy?”; (5) „Czy w przypadku, gdy proces poinformowania
konsumenta o ryzykach wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul
przewidujących indeksację kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu
konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym
z zaciągnięciem kredytu, a konsument potwierdził przekazanie tej szczegółowej
i wyczerpującej informacji (wynikającej z procedur wewnętrznych Banku) poprzez
złożenie pisemnego oświadczenia, to czy klauzule obciążające konsumenta
ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień
niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.?”; (6) „Czy norma zawarta
w umowie kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do
kursu określonego w tabeli kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli
z punktu widzenia przesłanek abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na
mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „Dyrektywa
93/13"), z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte
jest na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia
29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U 2020, poz. 288, dalej jako „Prawo
bankowe" lub „p.b.”)?”; (7) „Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne
w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm
postępowania - czy też, przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu
umowy oraz czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości
kwestionowanych jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność
I CSK 3455/24
4
wyłącznie w odniesieniu do części zawartych tam norm?”; (8) „Czy norma, zawarta
w umowie kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do
konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"),
stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu?”; (9) „Czy
stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie
kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do
konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.
klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem konsumenta normą, zgodnie
z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej
(tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą ryzyka skutkuje
upadkiem umowy?"; (10) „Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości
i pewności prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak
również z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia
polegająca na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo
skutkować niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do
przekształcenia umowy z mocą wsteczną w kredyt Złotowy, ale oprocentowany
w oparciu o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji, co
z kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy?"; (11) „Czy
stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie
kredytu indeksowanego do kursu waluty obcej, regulującą odesłanie do
konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna i sprzedaży, tzw.
klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że konsument jest związany
normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu
waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje koniecznością dokonania wykładni
postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu, natomiast z wykorzystaniem
przepisów dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy,
w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
o Narodowym Banku Polskim (dalej: „ustawa o NBP"), oraz stwierdzeniem, że
umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego
waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień
danej operacji finansowej?"
I CSK 3455/24
5
Ponadto, w ocenie skarżącego w sprawie istnieje potrzeba wykładni
przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.: art. 3851 § 1 i 2
k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz art. 3531 k.c. w zw. z art.
58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji, art. 3851 § 1 i 2 k.c.
w zw. z art. 221 k.c. oraz art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej
Ewidencji i Informacji Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla
przedsiębiorcy, art. 3531 k.c., art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 189 k.p.c.,
art. 3851 § 1 k.c., art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1-2 Prawa bankowego, art. 316
§ 1 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 2 w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1
Dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c., art. 24 ust. 3 ustawy
o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c.
Powódka nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną. W piśmie
procesowym z 20 lutego 2025 r. wniosła natomiast o odmowę przyjęcia jej do
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego
rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej
doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi
swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy
przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne
zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi
nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd
Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej
okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne
i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być
osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze
publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej
pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją
sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania
prawa w każdej indywidualnej sprawie.
I CSK 3455/24
6
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie
przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek
przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami
prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono
rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne
znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych
podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia
Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11
i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).
Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na
tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga
wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie
doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane
przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym
istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd
Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni
przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą
żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia
Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r.,
I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania mimo wielowątkowości
poruszonych w nim zagadnień i obszerności argumentacji, nie spełnia tych
wymagań. Problematyka, na którą wskazuje skarżący, była bowiem wielokrotnie
przedmiotem wypowiedzi w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,
ukształtowanym pod wpływem orzecznictwa TSUE – w odniesieniu do zbliżonych
treścią umów kredytowych indeksowanych do franka szwajcarskiego - a pozwany
przekonująco nie wykazał, by istniała potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu
Najwyższego w tym przedmiocie. Sąd Najwyższy wielokrotnie także odmawiał
przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych dotyczących podobnie
skonstruowanych zagadnień.
I CSK 3455/24
7
Sformułowane przez pozwanego wątpliwości, uzasadniające jego zdaniem
potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów – zbiorczo uzasadnione wraz z zagadnieniami
prawnymi - stanowią natomiast powielenie problemów mających stanowić istotne
zagadnienie prawne. Taka konstrukcja przyczyn kasacyjnych - o których mowa
w art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. - jest sprzeczna z zasadą, że zagadnienie prawne powinno
cechować się nowością, co nie ma miejsca, gdy przepis wymaga dokonania
wykładni czy budzi rozbieżności w orzecznictwie, co zakłada konieczność
odniesienia się do dotychczasowego dorobku orzecznictwa i doktryny, co do jego
rozumienia. Wyklucza zatem przyjęcie, że tak ujęty problem cechuje się walorem
nowości.
Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają zagadnienia prawne
i wątpliwości wykładnicze dotyczące abuzywności klauzul spreadowych i ryzyka
kursowego oraz konsekwencji ich stwierdzenia w umowie dla możliwości jej
utrzymania w mocy.
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że
klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu
waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy ( art.
3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty,
jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy
bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne
uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne,
pozwalają bowiem Bankowi na arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym
zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście do wysokości kosztów kredytu
obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów koszty
wynikające z zawartej z konsumentem umowy, powinny być możliwe do
przewidzenia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15,
niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.; z 19 września 2018 r., I CNP
39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia
2018 r., V CSK 559/17, niepubl.; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.;
I CSK 3455/24
8
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r.,
I CSK 242/18, niepubl.; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r.,
nr 7-8, poz. 64; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.;
z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22,
niepubl.).
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie TSUE dotyczącym
postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu
i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie
jasnych i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz
dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu
ustalania kursu wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu,
w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs
wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyrok z 18 listopada 2021 r.,
C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).
Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia zagadnienie dotyczące art.
111 ust. 1 pkt 4 p.b. Nie budzi żadnych wątpliwości, że przepis ten, nie stoi na
przeszkodzie badaniu przez sąd abuzywności postanowień umowy, skoro dotyczy
jedynie samej możliwości ustalania tabel kursowych i obowiązku ogłaszania przez
bank kursów walutowych. Nie oznacza to, że jednostronne ukształtowanie na tej
podstawie sytuacji prawnej drugiej strony umowy nie podlega badaniu w kontekście
klauzul niedozwolonych. Artykuł 111 ust. 1 pkt 4 p.b. nie stanowi przepisu ustawy
w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13. Wyjątek wymieniony w tym przepisie
wymaga bowiem, aby konkretny warunek umowny odzwierciedlał treść przepisu
prawa mającego zastosowanie między umawiającymi się stronami niezależnie od
ich wyboru ewentualnie mającego domyślne zastosowanie między stronami,
z uwzględnieniem jego ścisłej interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2021 r.,
C-243/20, DP i SG przeciwko Trapeza Peiraios oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 marca 2023 r., I CSK 2897/22, niepubl.).
W zakresie zagadnień dotyczących klauzuli spreadu i ryzyka walutowego
dostrzeżenia wymaga, że w aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się
abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na
I CSK 3455/24
9
walutę indeksacji (klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego,
dotyczących obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty
krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki
z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu;
z 22 lutego 2018 r., C-119/17; z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt.
I in. przeciwko Terez Illyez i in.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono,
że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej
określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich
świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie
zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia konsumenta
na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe
i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach kredytowych
mechanizm indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest
zabiegiem sztucznym. Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli przeliczeniowej
prowadzi, w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumenta niedozwolonych
postanowień umowy, do jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27
listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22,
niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20
lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,
niepubl.).
Podkreślenia wymaga, że - w okolicznościach sprawy - Sądy meriti
zakwestionowały nie tylko klauzule przeliczeniowe, ale także, nie dopełnienie przez
pozwanego obowiązków informacyjnych w zakresie ekspozycji kredytobiorcy na
nieograniczone ryzyko walutowe (klauzula ryzyka walutowego). Konstruowanie
zatem zagadnień odnoszących się wyłącznie do klauzuli spreadowej w kontekście
czy stanowi ona normę określającą główne świadczenia stron, należącą do
essentialia negotii umowy kredytu, nie pozostaje w bezpośrednim związku
z okolicznościami sprawy, w której wniesiono skargę. Wymagały w niej bowiem
rozważenia skutki abuzywności całego mechanizmu indeksacji, a nie jedynie
klauzul spreadowych. Stawianie tezy, że powódka została dostatecznie pouczena
I CSK 3455/24
10
o ryzyku walutowym odrywa się natomiast od wiążącej Sąd Najwyższy
w postępowaniu kasacyjnym podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia.
W związku z wątpliwościami wykładniczymi dotyczącymi zakresu
abuzywności postanowień umowy dotyczących indeksacji stwierdzić należy, że
kwestia czy warunek umowny ma na tyle odrębny charakter, że może podlegać
samodzielnemu badaniu w płaszczyźnie abuzywności, dotyczy oceny konkretnej
umowy, co nie spełnia warunku przesłanki kasacyjnej na której skarżący opiera
wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, tak postawiony problem nie ma bowiem
charakteru abstrakcyjnego i powinien być rozstrzygany w okolicznościach
konkretnej sprawy. Ponadto, rozumienie pojęcia „postanowienia” umowy
i przesłanek dopuszczalności fragmentarycznej eliminacji klauzul abuzywnych było
przedmiotem wypowiedzi w orzeczeniach Sądu Najwyższego i TSUE (zob. m.in.
wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22; z 27 kwietnia 2023 r.,
II CSKP 1027/22 i II CSKP 1016/22 oraz wyroki TSUE z 7 sierpnia 2018 r., C-96/16
i z 8 września 2022 r. w sprawach C-80/21, C-81/21, C-82/21).
Ponadto, w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest
pogląd, że zastrzeżone w umowie kredytu klauzule kształtujące mechanizm
indeksacji określają główne świadczenia stron, co ma istotne znaczenie dla
możliwości utrzymania umowy w mocy po ich wyeliminowaniu. Odnoszą się one
bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu
bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost
kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka
walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,
określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30
września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,
a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko
Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB
i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP
Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République).
I CSK 3455/24
11
Przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie uzasadniają także zagadnienia
i wątpliwości orzecznicze koncentrujące się na możliwości utrzymania umowy
w mocy po wyeliminowaniu z niej abuzywnej klauzuli indeksacyjnej.
W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest obecnie pogląd, że
w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego
doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej treści nie da
się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są
związane pozostałą częścią umowy. Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy
bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa
krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej,
a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo
świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im
skuteczności z mocą wsteczną.
Dotyczy to sytuacji, gdy określenie wysokości należności obciążającej
kredytobiorcę w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do tabel
kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów oznaczania kursu waluty obcej, jest nietransparentne, pozostawia pole do
arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu.
Takie postanowienia są niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki
konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego
interesy, a ich bezskuteczność – niezależnie od dalszych postanowień umowy,
w tym wyrażających ryzyko walutowe – może prowadzić do upadku umowy
w całości
W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy -
abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie
umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas,
gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu
indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia
ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do
waluty (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja
2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego
I CSK 3455/24
12
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl.
oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22,
niepubl.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się także pogląd, że
niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt
złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka
kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,
byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką
należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do
wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej
całkowitą nieważnością (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP
405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, niepubl.;
i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także
pogląd, że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie
niedozwolonego postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty
wynikającego z tabeli bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez
NBP względnie kursu rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu
Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu
Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP
163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP
985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22, niepubl.).
Nie jest także możliwe podzielenie sugestii skarżącego o dopuszczalności
usunięcia luk w umowie na podstawie art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym Banku
Polskim. Nie budzi bowiem żadnych wątpliwości, że przepis ten stanowi jedynie
normę kompetencyjną prawa publicznego uprawniającą NBP do ogłaszania
bieżących kursów walut obcych oraz kursów innych wartości dewizowych.
I CSK 3455/24
13
Wykluczono również możliwość wypełnienia luki w umowie po
wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych przez odwołanie do art. 69 ust. 3
ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1896).
Przyjęto, że wejście w życie ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo
bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej:
„ustawa antyspreadowa”) nie pozwala w pełni wyeliminować z umowy postanowień
zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych. Sankcje
będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają bowiem ze
skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku
do daty zawarcia umowy – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia
dla stwierdzenia abuzywności postanowień umowy. O tym bowiem czy
postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy
(zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018
r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone
w jej uzasadnieniu). Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów
o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte
w umowach kredytowych. Nie stwarza też podstawy do formułowania przez
kredytobiorców roszczeń przeciwko bankom o zobowiązanie do złożenia
oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili jej zawarcia, a umożliwia
jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu waloryzacji
niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nakłada na nich
obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłącza możliwość zgłoszenia
roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych
umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl. i z 28 lipca 2023 r., I CSK
611/22, niepubl.).
Dotyczy to także sytuacji, gdy strony zawarły aneks do umowy. Wykładni art.
6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy bowiem dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy
jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został
zmieniony przez strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą
przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku,
I CSK 3455/24
14
którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument przez
zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze
wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego. Jednakże
z przepisu tego nie wynika, że stwierdzenie nieuczciwego charakteru pierwotnego
warunku umownego miałoby co do zasady skutek w postaci unieważnienia umowy,
jeżeli zmiana tego warunku pozwala na przywrócenie równowagi między
obowiązkami i prawami tych stron wynikającymi z umowy i na usunięcie wady
obciążającej ten warunek (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20).
Możliwości usunięcia luki w umowach kredytowych nie stwarza także
art. 358 § 2 k.c. wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.
ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz
ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506). Niezależnie od
argumentacji wyżej przytoczonej, dotyczy on bowiem zobowiązań wyrażonych
w walucie obcej, a w przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca
stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej
i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców. Spełnienie przez Bank świadczenia
w walucie obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła być
wypłacona wyłącznie w złotych. Ponadto skarżący odrywa tak sformułowany
problem od okoliczności sprawy, w której Sądy meriti zdyskwalifikowały nie tylko
klauzule spreadowe, ale także klauzulę ryzyka walutowego.
Nie można też dokonać wykładni umów kredytowych na podstawie art. 65 §
2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień abuzywnych, w celu
ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF.
Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc
do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej
CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy w mocy nieadekwatne jest
odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to bowiem ryzykiem
dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która
narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby
umowy z jego pominięciem.
Zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6 Dyrektywy należy bowiem
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
I CSK 3455/24
15
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest
przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje (zob. wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C – 212/20,
M.P., B.P. przeciwko „A” i z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).
Nie jest także możliwe zaradzenie lukom wynikającym z usunięcia
nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie
przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko
odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązującą
w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,
M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności
z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do
wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,
niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego
z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.; zob. także wyrok
TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim
orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie
wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,
mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność
sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni
sądowej.
Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji,
jaką Dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę
nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie
zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji
długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy, prowadząc do
I CSK 3455/24
16
wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez
zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Byliby oni w ten
sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet
gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać
uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu
na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki
TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia
2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP
Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
Bancaria SA i Bankia SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18).
Nie budzi także wątpliwości, że wykładnia art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego
w zw. z art. 3531 k.c. musi uwzględniać szczególną regulację prawną zawartą
w art. 3851 i nast. k.c., która wprowadza mechanizm wzmocnionej względem
zasad ogólnych kontroli postanowień umów zawartych przez przedsiębiorcę
z konsumentami. Nie oznacza to jednak, że skutkiem stwierdzenia abuzywności
postanowienia umownego nie może być nieważność obejmującej je umowy ( zob.
m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z 27 maja
2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 50). W orzecznictwie Sądu
Najwyższego stwierdzono, że umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej
mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy
wariant, odmienną natomiast kwestią jest, że może zawierać klauzule abuzywne
( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-
ZD 2021, nr B, poz. 20 i orzecznictwo powołane w jego uzasadnieniu).
Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadniają wątpliwości orzecznicze
dotyczące w istocie sankcji związanej z wystąpieniem w umowie kredytowej klauzul
niedozwolonych (art. 3851 § 1 k.c.) W orzecznictwie Sądu Najwyższego
wyjaśniono, że odpowiada ona bezskuteczności zawieszonej, co oznacza, że
czynność nie wywołuje skutków prawnych aż do ewentualnego złożenia przez
konsumenta oświadczenia woli związania postanowieniem umownym, co
spowoduje, że uzyska ono pełną skuteczność ex tunc. Sankcja ta przypomina
sankcję nieważności bezwzględnej jednak konsument może swym oświadczeniem
I CSK 3455/24
17
doprowadzić do związania umową. Szczególna sankcja mająca niwelować
niekorzystne skutki dotyczące klauzul abuzywnych, ma w zakresie swojego
zastosowania, pierwszeństwo względem przepisów regulujących naruszenia
ograniczeń swobody umów wynikających z właściwości ( natury) stosunku
prawnego ( art. 3531 k.c.) czy zasad współżycia społecznego ( art. 58 § 2 k.c.). Do
niedozwolonych postanowień umownych nie ma zatem zastosowania art. 58 § 3
k.c., a przepisy dotyczące skutków zawarcia w umowie klauzul abuzywnych mają
charakter szczególny względem art. 58 § 1 i 2 k.c. (zob. m.in. uchwała Sądu
Najwyższego – zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,
poz. 56 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto także, że oceny czy
postanowienie umowne jest niedozwolone ( art. 3851 § 1 k.c.) dokonuje się według
stanu z chwili zawarcia umowy. Przepis ten jest bowiem instrumentem kontroli
treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna postanowienia
umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania postanowienia na
prawa i obowiązki konsumenta. Sankcje będące konsekwencją abuzywności
postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia
o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej
klauzule abuzywne – z wyjątkiem woli konsumenta – pozostają bez znaczenia dla
takiego charakteru postanowień umownych.
Wykładnia art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza zatem podstaw do
przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma to, w jaki sposób
postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Przepis ten jest bowiem
instrumentem kontroli treści umowy a przedmiotem oceny jest treść normatywna
postanowienia umownego a jej punktem odniesienia – sposób odziaływania
postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta.
W konsekwencji bez znaczenia jest to, w jaki sposób pozwany rzeczywiście
stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu
one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce
bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują
okoliczności z chwili zawarcia umowy. Dla oceny abuzywności postanowień
I CSK 3455/24
18
umownych nie ma znaczenia przyczyna zawarcia przez kredytobiorcę umowy,
sposób jej wykonywania czy interes Banku, który w relacji z konsumentem stosował
klauzule niedozwolone. Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania
ze względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie
jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości,
kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co
pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji
dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwały składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca
2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE
przytoczone w jej uzasadnieniu).
Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także sygnalizowana przez
skarżącego potrzeba wykładni art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego
wielokrotnie wyjaśniano, że interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. -
należy postrzegać elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego
pojęcia, szeroko pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności
sprawy. Powód zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie
nieistnienia (nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu
powództwa o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego ze stosunku
tego wynikają inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa
o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie
powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego – z uwzględnieniem
procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności granic prawomocności
materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec
potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem w definitywny
sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym stosunkiem
prawnym (zob. m.in. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1993 r.,
III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP
27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 2 lipca 2015 r.,
V CSK 640/14, niepubl.; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05, niepubl.; z 25 lutego
2022 r., II CSKP 87/22, niepubl.; i z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, niepubl.; zob.
także wyrok TSUE 23 listopada 2023 r., C-321/22 Provident Polska, gdzie
I CSK 3455/24
19
wskazano, że art. 7 ust. 1 Dyrektywy w związku z zasadą skuteczności stoi na
przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną
w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta
powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku
w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu
prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli
konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy
może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem
wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania
wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego
warunku).
Sąd Najwyższy wyjaśniał także, że ocena, czy powodowi przysługuje interes
prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, mimo możliwości zgłoszenia
powództwa o świadczenie powinien być oceniany w okolicznościach konkretnej
sprawy. Możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot zapłaconych rat kredytu nie
eliminuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego
w związku z nieważnością umowy kredytu. Wyrok zasądzający świadczenie
restytucyjne na rzecz kredytobiorcy nie rozstrzygałby bowiem – ze skutkiem
wynikającym z art. 365 § 1 k.p.c. – czy stosunek kredytu został ważnie zawiązany
(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.
i postanowienie Sądu Najwyższego z 28 lipca 2023 r., I CSK 4275/22, niepubl.).
Skarżący nie wykazał także potrzeby ponownego badania kryteriów
zastosowania w sprawach kredytów frankowych art. 189 k.p.c. Było to konieczne,
w orzecznictwie Sądu Najwyższego powszechnie dopuszcza się bowiem
wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na
nieważność umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022
r., II CSKP 163/22, niepubl.; z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z 28
lipca 2023 r., I CSK 611/22; zob. także uchwały Sądu Najwyższego z 23 września
2020 r.,
III CZP 57/10, OSNC 2011, nr 2, poz. 14 i z 15 września 2020 r., III
CZP 87/19, OSNC 2021 r., nr 2, poz. 11 oraz wyrok Sądu Najwyższego
z 6 listopada 2015 r., II CSK 56/15).
I CSK 3455/24
20
Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także problematyka zakresu
obowiązku informacyjnego spoczywającego na kredytodawcy ( banku) w zakresie
ryzyka kursowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego – uwzględniającym
orzecznictwo TSUE – przyjęto bowiem, że nie jest wystarczające deklaratywne
oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym
i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne
informacje spoczywa na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku
walutowym nie jest wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne
świadczenia stron została wyrażona jasno i jednoznacznie ( zob. m.in. wyroki TSUE
z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur
de la République; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring
Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017
r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki
Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego
2022 r., II CSKP 45/22.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego – z odwołaniem do orzecznictwa TSUE
- wielokrotnie wyjaśniano także kwestię, jakie standardy powinny być spełnione by
uznać, że konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym
z uwzględnieniem, że istotne są w tym względzie kryteria obiektywne. Prawidłowa
informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej deprecjacji
złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej i pozostaje
realne. W konsekwencji nie może polegać na podawaniu informacji historycznych
o wahaniach waluty indeksacji w okresie nieadekwatnym do czasu trwania umowy
i upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka
jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja
powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar
deprecjacji waluty indeksacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty
kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej
hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Niezbędne jest zatem przedstawienie mu
danych nie tylko z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne
wahania kursu waluty, ale także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem
I CSK 3455/24
21
zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200% wzrost kursu ( zob.
m.in. wyroki z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.; z 10 maja 2022 r.,
II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 24
czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.; z 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22,
niepubl.; i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.). Kwestia natomiast czy –
w okolicznościach sprawy – pozwany sformułował postanowienia wprowadzające
do umowy ryzyko walutowe w sposób jasny i jednoznaczny należała do oceny
sądów meriti i nie stanowi abstrakcyjnego zagadnienia prawnego.
Ponadto w orzecznictwie TSUE wyjaśniono, że przewidziane w art. 5
Dyrektywy wymaganie przejrzystości postanowień umownych musi podlegać
wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do ich prostego
i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Dla
poszanowania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy
umowa kredytu przedstawia w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy
mechanizmu zamiany waluty obcej, a także stosunek między tym mechanizmem
a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument
był w stanie zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,
wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. W konsekwencji
decydujące jest to, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych,
w tym informacji dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej
umowy kredytu właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny
przeciętny konsument mógł się dowiedzieć nie tylko o istnieniu wahań kursów
wymiany obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować –
potencjalnie istotne – konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie
kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie
obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu.
Konsument musi bowiem móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co
do sposobu obliczenia rat kredytu, który zaciąga. TSUE przyjął zatem, że art. 5
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu
i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie
jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz
I CSK 3455/24
22
dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie stosowania
kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu,
w taki sposób aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić
kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (zob. wyroki TSUE z 27 stycznia
2021 r.,
C 229/19 i C-289/19, Dexia Nederland; z 13 października 2022 r.,
C 405/21, Nova Kreditna Banka Maribor; z 21 września 2023 r., C 139/22, mBank
oraz postanowienia TSUE z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska
i z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria).
Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana
przez TSUE ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem
zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na ograniczenie
skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do stosunków
prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia
1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de
Navigation Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04,
Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt
Bonn-Innenstadt).
Zagadnienie dotyczące art. 221 k.c. sprowadza się w istocie do oceny
prawidłowości przepisania powódce w okolicznościach sprawy statusu
konsumenta. Weryfikacja czy aktywność prowadzona przez daną osobę spełnia
przesłanki prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej może być
natomiast ostatecznie dokonana wyłącznie przez sądy meriti w określonej sprawie.
Ponadto zagadnienie prawne zostało sformułowane przez skarżącego
w sposób sprzeczny z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym
podstawą faktyczną zaskarżonego rozstrzygnięcia ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.).
Sądy meriti ustaliły bowiem, że kredytowana nieruchomość była i jest cały czas
wykorzystywana w celach mieszkaniowych przez syna powódki. Powódka i jej syn
nigdy nie prowadzili działalności gospodarczej. Osoba trzecia ( partnerka syna),
która wskazała kredytowaną nieruchomość jako siedzibę prowadzonej przez siebie
działalności gospodarczej, nigdy tej działalności w lokalu nie prowadziła. Umowa
kredytu została przy tym zawarta 24 października 2008 r., a wskazanie
I CSK 3455/24
23
nieruchomości jako miejsca prowadzenia działalności gospodarczej nastąpiło od
3 grudnia 2014 r. do 31 grudnia 2016 r. ( k. 197 oraz strona 21 uzasadnienia Sądu
Apelacyjnego).
Niezależnie od powyższego w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono,
że normatywna definicja konsumenta wynikająca z art. 221 k.c. nie odnosi się do
cech osobowych konkretnego podmiotu, w tym jego wiedzy i doświadczenia,
a ocenie statusu konsumenta nie powinny służyć okoliczności pozaustawowe nie
wynikające z tego przepisu ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 18 lipca
2019 r., I CSK 587/17, OSNC 2020, nr 3, poz. 33).
Status osoby fizycznej jako konsumenta jest oceniany w ramach konkretnej
czynności prawnej dokonywanej z przedsiębiorcą z uwzględnieniem jej rodzaju
i celu. Nie decyduje o nim to, czy dana osoba prowadzi działalność gospodarczą
lub zawodową, lecz to, czy czynność zdziałana z przedsiębiorcą pozostaje
w bezpośrednim związku z jej działalnością. Osoba fizyczna zawierająca umowę
kredytu, której przeważający cel jest związany z prowadzeniem działalności
gospodarczej nie jest konsumentem. Punktem odniesienia przy ocenie związku
czynności prawnej z prowadzoną przez kredytobiorcę działalnością gospodarczą
jako bezpośredniego lub pośredniego, są okoliczności danej sprawy istniejące
w czasie dokonywania skonkretyzowanej czynności. Właściwe dla jej dokonania są
kryteria rodzaju czynności prawnej i jej przedmiotu, typowego charakteru czynności
ze względu na prowadzoną działalność gospodarczą, przeznaczenia nabywanego
towaru lub usługi dla celu bezpośrednio lub pośrednio związanego z działalnością
gospodarczą
Bezpośredni związek czynności prawnej z prowadzoną działalnością
gospodarczą lub zawodową istnieje wówczas, gdy dokonana czynność prawna nie
zmierza przynajmniej częściowo do zaspokojenia osobistych (konsumpcyjnych)
potrzeb. Właściwe dla jej dokonania są kryteria rodzaju czynności prawnej i jej
przedmiotu, typowego charakteru czynności ze względu na prowadzoną działalność
gospodarczą, przeznaczenia nabywanego towaru lub usługi dla celu bezpośrednio
lub pośrednio związanego z działalnością gospodarczą (zob. m.in. wyroki Sądu
I CSK 3455/24
24
Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, Nr 4, poz. 50
oraz z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 914/22 i z 8 marca 2024 r., II CSKP 85/24).
Z kolei w przypadku czynności prawnych o mieszanym (podwójnym) celu,
decydującym czynnikiem jest to, by element gospodarczy nie stanowił marginalnej
części czynności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP
1323/24). Kwestia ta została rozstrzygnięta wprost w motywach niektórych aktów
prawa unijnego, według których osoba zawierająca taką umowę powinna być
uznawana za konsumenta, jeżeli cel związany z działalnością gospodarczą lub
zawodową jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w kontekście
całej umowy. W celu ustalenia, czy dana osoba jest objęta zakresem pojęcia
„konsumenta”, a w szczególności, czy gospodarczy cel umowy kredytu zawartej
przez tę osobę jest tak ograniczony, że nie jest on dominujący w ogólnym
kontekście tej umowy, sąd jest zobowiązany uwzględnić wszystkie istotne
okoliczności towarzyszące tej umowie, zarówno ilościowe, jak i jakościowe, takie
jak w szczególności podział wykorzystania pożyczonego kapitału na działalność
zawodową i pozazawodową, a w przypadku większej liczby kredytobiorców
okoliczność, że tylko jeden z nich realizuje cel gospodarczy lub że kredytodawca
uzależnił udzielenie kredytu przeznaczonego na cele konsumenckie od
częściowego przeznaczenia pożyczonej kwoty na spłatę długów związanych
z działalnością gospodarczą lub zawodową. Kwestia, czy okoliczności sprawy
dawały podstawy do stwierdzenia, że gospodarczy cel umowy był dominujący
należy do sfery stosowania prawa i nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego
uzasadniającego angażowanie Sądu Najwyższego.
Z tych względów – uznając, że argumentacja przedstawiona we wniosku
w zestawieniu z przywołanym orzecznictwem Sądu Najwyższego oraz
orzecznictwem unijnym - nie stwarza podstawy do kolejnej wypowiedzi Sądu
Najwyższego w przedstawionych przez skarżącego kwestiach, na podstawie art.
3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod
uwagę z urzędu.
I CSK 3455/24
25
Sąd Najwyższy nie orzekał o kosztach postępowania kasacyjnego, powódka
nie złożyła bowiem odpowiedzi na skargę kasacyjną i wniosku o zasądzenie na jej
rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.
Monika Koba
[A.T.]
[SOP]
