I CSK 3423/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
27 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa D.D., A.D. i B.D.
przeciwko S. S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej S. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 14 kwietnia 2023 r., I ACa 435/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od S. S.A. w W. łącznie na rzecz D.D., A.D. i B.D.
2700 (dwa tysiące siedemset) zł kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego
postanowienia zobowiązanemu.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 22 grudnia 2021 r., I C 407/20, Sąd Okręgowy w Olsztynie
oddalił powództwo o ustalenie nieważności umowy oraz zasądził od pozwanego
banku na rzecz powodowych kredytobiorców 82 948,65 zł z ustawowymi odsetkami
za opóźnienie od 29 kwietnia 2020 r. Sąd wskazał, że umowa kredytu z 28 maja
2008 r. zawierała niedozwolone postanowienia umowne, jednak nie prowadziło to
do nieważności umowy.
I CSK 3423/23
2
Wyrokiem z 14 kwietnia 2023 r., I ACa 435/22, Sąd Apelacyjny w
Białymstoku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że początkową datę biegu
odsetek ustalił na dzień 23 grudnia 2021 r. i oddalił apelację pozwanego banku w
pozostałej części. Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie
uzgodnione, co wynika już z samego sposobu zawarcia umowy. Sąd zaznaczył też,
że postanowienia umowy odwołujące się do „kursu sprzedaży dewiz dla CHF
zgodnie z Tabelą kursów obowiązującą w Banku w dniu spłaty” (§ 9 ust. 2 umowy)
dotyczącą świadczeń głównych, ale są niejasne i niejednoznaczne. Niewątpliwie
też mają charakter abuzywny, gdyż uzależniają wysokość świadczenia banku i
świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku oraz obarczają kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem i naruszają równorzędność stron umowy. Sąd
odwoławczy nie podzielił także stanowiska pozwanego, że powodowie przed
zawarciem umowy zostali odpowiednio poinformowani o specyfice kredytu
indeksowanego do waluty obcej oraz płynącym z niej ryzyku kursowym. Przy
ocenie spornych postanowień umowy nie miało bowiem znaczenia to, czy bank
wykorzystywał przyznane sobie uprawnienie do kształtowania kursu walut, jak
również relacje ekonomiczne dotyczące kosztów wykonania analizowanej umowy
kredytowej. Także wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej nie wyłącza
możliwości badania umowy pod kątem zawartych w niej niedopuszczalnych klauzul.
Następnie Sąd wskazał, że niedozwolone postanowienia umowne, w myśl art. 3851
§ 1 zd. 1 k.c., nie wiążą konsumenta, a zatem nie wywołują skutków prawnych od
samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę
z urzędu. Nie jest dopuszczalne wypełnianie luk w umowie po stwierdzeniu
bezskuteczności zawartych w niej postanowień abuzywnych, gdyż sąd krajowy nie
jest uprawniony do dokonywania jakichkolwiek modyfikacji abuzywnych
postanowień, w tym do redukcji utrzymującej skuteczność lub zastąpienia innymi
zapisami. Z uwagi na powyższe roszczenie powodów o zapłatę świadczenia
nienależnego będącego nadpłatą w ratach kapitałowo-odsetkowych, spowodowaną
wykorzystaniem ww. klauzul waloryzacyjnych, było usprawiedliwione (art. 410 § 1
k.c. w związku z art. 405 k.c.) i słusznie zostało uwzględnione zaskarżonym
wyrokiem.
I CSK 3423/23
3
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania. Bank powołał się na nieważność
postępowania, twierdząc, że zaskarżony wyrok Sądu drugiej instancji został
wydany w warunkach nieważności postępowania, tj. z naruszeniem art. 379 pkt 4 w
zw. z art. 367 § 3 k.p.c., wskutek rozpoznania przez ten Sąd apelacji banku w
składzie jednoosobowym. Następnie podniósł też, że w sprawie występują
następujące zagadnienia prawne:
1) Czy sposób, w jaki postanowienie umowne było stosowane (wykonywane), już
po zawarciu stosunku prawnego, może mieć znaczenie dowodowe, tzn. służyć
wykazaniu tezy o braku niedozwolonego charakteru (abuzywności) tego
postanowienia umownego, według stanu na dzień zawarcia umowy.
2) Czy w toku (1) kontroli incydentalnej abuzywności postanowień umowy, pod
kątem ich jednoznaczności, zgodności z dobrymi obyczajami oraz występowania
rażącego naruszenia interesu konsumenta, jak również przy (2) ocenie
ewentualnych skutków abuzywności, w kontekście zasad proporcjonalności,
równości i pewności prawa, wynikających z Konstytucji oraz celami Dyrektywy
93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich i polskich
przepisów implementujących Dyrektywę 93/13, Sąd ma obowiązek brania pod
uwagę indywidualnych okoliczności dotyczących danego stosunku prawnego, w
szczególności wiedzy i doświadczenia kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy oraz
świadomości w zakresie możliwych ryzyk związanych z zawieraną umową oraz
faktycznej alternatywy dla kredytobiorcy na dzień zawarcia umowy.
3) Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art 3851 § 1
k.c., dotyczy określonych przez strony umowę norm postępowania - czy też
przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy.
4) Czy w przypadku stwierdzenia przez Sąd niezwiązania konsumenta normą,
zawartą w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty
obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego
(kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje koniecznością
dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli spreadu,
natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu aktualnym na
I CSK 3423/23
4
dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. oraz stwierdzeniem,
że umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego
waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień
danej operacji finansowej.
5) Czy norma zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do
kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego w tabeli kursowej
publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia przesłanek
abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy
93/13 z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte jest
na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 r. Prawo bankowe.
6) Czy stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w
umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej,
regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu
kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem
konsumenta normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona
jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka).
7) Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i pewności prawa,
wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak również z celami
Dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na
twierdzeniu że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo skutkować
niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do przekształcenia
umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w oparciu o
parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji (waloryzacji). 8)
Czy w przypadku stwierdzenia przez Sąd niezwiązania konsumenta normą,
zawartą w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty
obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego
(kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu
że konsument jest związany normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych
świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje
koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli
I CSK 3423/23
5
spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu
aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art.
24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim oraz
stwierdzeniem, że umowa podlega wykonaniu, z wykorzystaniem do przeliczeń
kursu średniego waluty indeksacji publikowanego przez Narodowy Bank Polski,
aktualnego na dzień danej operacji finansowej.
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni: art.
3851 § 1 k.c. w zw. z 3852 k.c., art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust.
1 i art. 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1
Konstytucji, art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c., w zw. z art. 3 k.c. w zw. z 6
ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c..
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego podlegała rozpoznaniu w składzie jednego sędziego na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach
związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych
chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Powołaną przez
skarżącego uchwałą składu 7 sędziów z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, Sąd
Najwyższy uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją, czym usiłował
przywłaszczyć sobie kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Przy tym skład 7
sędziów był konsekwentny w uzurpowaniu sobie tych kompetencji i zgodnie z art.
190 ust. 3 Konstytucji, dotyczącym orzeczeń TK, określił, że uchwała obowiązuje
od dnia jej podjęcia. Tymczasem zaskarżony wyrok został wydany wcześniej, 14
kwietnia 2023r., i także w świetle uchwały nie zaszła nieważność postępowania.
Zatem nie zachodzi nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym.
W odniesieniu do pozostałych przesłanek wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia
prawnego czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do
I CSK 3423/23
6
rozpoznania tylko pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań
tych problemów prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć
skargi do rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi
na postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
I CSK 3423/23
7
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
(Ł.W.)
[a.ł]
