I CSK 3371/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Dariusz Pawłyszcze
19 lutego 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 19 lutego 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa A.C., J.I. i S.I.
przeciwko B. S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej B. S.A. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 grudnia 2022 r., VI ACa 638/21,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od B. S.A. w W. łącznie na rzecz A.C., J.I. i S.I. 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 czerwca 2021 r., XXV C 384/19, Sąd Okręgowy w Warszawie
oddalił powództwo kredytobiorców o ustalenie i zapłatę. Sąd uznał, że brak jest
podstaw do stwierdzenia nieważności umowy kredytu jako sprzecznej z ustawą
albo sprzecznej z zasadami współżycia społecznego. W ocenie Sądu, umowa nie
zawiera niedozwolonych postanowień umownych. Jednak nawet w razie przyjęcia
abuzywności mechanizmu przewalutowania (przeliczania) należałoby uznać, że
łączący strony stosunek umowny stanowi umowę kredytu walutowego, w których
wysokość świadczeń stron została określona we franku szwajcarskim.
Wyrokiem z 27 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił nieistnienie stosunku prawnego
I CSK 3371/23
2
wynikającego z nieważnej umowy o kredyt z 27 listopada 2007 r. oraz zasądził od
pozwanego banku na rzecz kredytobiorców 126 383,99 zł z odsetkami ustawowymi
za opóźnienie od 1 kwietnia 2019 r. Sąd podkreślił, że brak jest podstaw do uznania
umowy za kredyt walutowy. Umowa dotyczyła kredytowania nabycia nieruchomości
w walucie polskiej, nie przewidywała w ogóle możliwości wypłaty kredytu w walucie
obcej. Umowa ma charakter umowy o kredyt denominowany, powodowie zawarli ją
jako konsumenci. Sąd wskazał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie
uzgodnione, co wynika już z samego sposobu zawarcia umowy. Postanowienia
umowy dotyczące denominowania kwoty kredytu określają świadczenia główne
stron, jednak nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Te postanowienia
mają charakter abuzywny gdyż przyznają przedsiębiorcy prawo do jednostronnego
kształtowania wysokości świadczeń stron umowy, które może być wykorzystane do
zawyżenia świadczeń konsumenta. Skutkuje to nieważnością umowy, gdyż po
wyeliminowaniu klauzul kursowych w kredycie waloryzowanym do waluty obcej, nie
wiadomo, w jakiej wysokości mają być spłacane raty, skoro były one wyrażone w
walucie obcej, co czyni umowę niewykonalną. Ponadto w ocenie Sądu, nie jest
dopuszczalne łączenie stopy LIBOR z kredytem złotowym. W świetle orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej należy opowiedzieć się przeciwko
możliwość zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych dyspozytywnymi
przepisami prawa. Powodowie mają interes prawny w dochodzeniu ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z nieważnej umowy kredytu. W
związku z nieważnością umowy, na podstawie art. 410 w zw. z art. 405 k. c. mogą
też żądać zwrotu wszystkich kwot, które świadczyli na podstawie tej nieważnej
umowy.
Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i
wniósł o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia
prawne:
1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu
postanowienia abuzywnego i stwierdzenia braku możliwości funkcjonowania
Umowy bez tych postanowień uznanych za abuzywne, dopuszczalne jest ustalenie
treści umowy (stosunku prawnego), w zakresie który był regulowany przez
abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41
I CSK 3371/23
3
ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w
zw. ze wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na
zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje
generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu
średniego NBP;
2) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu dewizowego nie może
obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną,
o ile tylko zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji
jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia;
3) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje
zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnego
postanowienia określającego sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na
potrzeby dobrowolnych i fakultatywnych operacji związanych z przeliczaniem przy
wypłacie i przy spłacie kredytu;
4) jaki charakter posiada wyrok Sądu w zakresie orzeczonych skutków
abuzywności w postaci unieważnienia spornej Umowę kredytu (konstytutywny czy
deklaratoryjny) w odniesieniu do roszczeń pieniężnych o zwrot nienależnych
świadczeń, a w konsekwencji, kiedy powstaje obowiązek rozliczeń stron w związku
z unieważnieniem funkcjonującej dotąd umowy kredytu, tzn. kiedy roszczenia
restytucyjne stron przedmiotowej umowy stają się wymagalne oraz od kiedy należy
liczyć odsetki za opóźnienie w zapłacie tychże należności;
5) czy wynikający z art. 212 § 2 k.p.c. w zw. z art. 1561 k.p.c. w zw. z art. 1562 k.p.c.
w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 § 1 i 2 k.c. w
zw. z art. 3531 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 i 2
Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 267 i 288 TFUE oraz w zw. z art. 4 ust. 3 TUE
obowiązek poinformowania konsumenta przez sąd o konsekwencjach prawnych
wynikających z unieważnienia w całości zawartej umowy kredytu obejmuje
konieczność poinformowania konsumenta o możliwości dochodzenia przez Bank
roszczeń wynikających z unieważnienia umowy, w tym roszczenia o zapłatę tzw.
wynagrodzenia za korzystanie z kapitału (nawet jeżeli istnienie tych roszczeń nie
jest ostatecznie przesądzone), aby konsument mógł świadomie i dobrowolnie
podjąć decyzję o skorzystaniu z przysługujących mu uprawnień;
I CSK 3371/23
4
6) czy w sytuacji, w której mechanizm przeliczenia należności w oparciu o tabele
kursowe banku, ma charakter fakultatywny, zastosowanie winien mieć reżim art.
3851 § 1 i § 2 k.c., art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13
Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851
§ 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,
dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów
walutowych są abuzywne, w przypadku stwierdzenia przez sąd, że uprawnienie
banku do jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza rażąco
interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna jest
wówczas wyłącznie określająca sposób ustalenia wartości franka szwajcarskiego,
czy też wszystkie postanowienia dotyczące walutowego charakteru kredytu, tj.
także te stanowiące, że wysokość zobowiązań z Umowy kredytu wyrażona została
w walucie obcej.
Bank powołał się również na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej,
przejawiająca się w zastosowaniu przez Sąd odwoławczy dyspozycji art. 3851 § 1
k.c. i sankcji z art. 58 § 2 k.c. do umowy kredytu stricte dewizowego (walutowego),
z całkowitym pominięciem charakteru przedmiotowej umowy, jej specyfiki, jak
również wyłącznie fakultatywnego charakteru postanowień dotyczących wypłaty i
spłaty kredytu w PLN, które w toku postępowania zostały uznane za abuzywne.
Kredytobiorcy złożyli odpowiedź na skargę kasacyjną, w której wnieśli
o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o oddalenie
skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W odniesieniu przesłanek wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania należy zauważyć, że skutkiem podniesienia zagadnienia prawnego
czy potrzeby wykładni może być przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania tylko
pod warunkiem, że przynajmniej jedno z możliwych rozwiązań tych problemów
prowadzi do zasadności skargi kasacyjnej. Nie można przyjąć skargi do
rozpoznania, jeżeli podlegałaby ona oddaleniu niezależnie od odpowiedzi na
postawione problemy prawne czy interpretacyjne. Zarówno przedmiot tych
problemów i argumentacja sformułowana przez bank nie przemawiają w niniejszej
I CSK 3371/23
5
sprawie za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania. Z tych samych względów
nie można przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1
pkt 4 k.p.c.).
Należy zauważyć, że uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia
2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają
przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po
usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku
o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu
drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych
ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej. W orzecznictwie jest utrwalona teza
o niedopuszczalności stosowania kursów walutowych ogłaszanych jednostronnie
przez bank.
Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4
pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych
w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak
to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1
k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało sformułowane w
sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego warunku jako
I CSK 3371/23
6
obejmującego nie tylko tekst warunku (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu
ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby
odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe
zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej
chwili.
Problemów prawnych nie budzi też to – wobec treści art. 3851 § 1 i 2 k.c. –
które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do
franka szwajcarskiego są abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula
ryzyka walutowego. Skoro będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd
Najwyższy w niniejszej sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną,
bezprzedmiotowe jest rozważanie abuzywności części umowy w postaci
mechanizmu indeksacji.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.
oddalił wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki
minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia
Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
(Ł.W.)
[a.ł]
