I CSK 3366/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Karol Weitz
16 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa S.R. i B.R.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 18 kwietnia 2023 r., I ACa 1279/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. kosztami postępowania kasacyjnego obciąża pozwany
bank, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi
sądowemu.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być wobec tego
osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze
publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej
I CSK 3366/23
2
pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach Sąd
Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przyjęcia do rozpoznania
skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 18
kwietnia 2023 r.
W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
skarżący podniósł, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, a także
powołał się na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących – w jego ocenie –
poważne wątpliwości prawne lub rozbieżności w orzecznictwie, a także nieważność
postępowania.
W judykaturze Sądu Najwyższego wyjaśniono, że przesłanka oczywistej
zasadności skargi kasacyjnej oznacza, iż dla przeciętnego prawnika podstawy
wskazane w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka
w szczególności istnieje wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły uchybienia, na które
powołuje się skarżący, lub gdy jest pewne, że miały one wpływ na treść
zaskarżonego orzeczenia albo podniesione zarzuty oczywiście uzasadniają
wniesiony środek zaskarżenia. Pamiętać przy tym trzeba, że oczywiste jest to, co
jest widoczne bez potrzeby głębszej analizy, czy przeprowadzenia dłuższych badań
lub dociekań. Skarżący musi zatem wykazać, że wyrok zapadł z oczywistym,
rażącym naruszeniem przepisów prawa lub podstawowych zasad obowiązujących
w praworządnym państwie, widocznym na pierwszy rzut oka, bez konieczności
przeprowadzenia bardziej szczegółowej analizy (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 18 czerwca 2008 r., III CSK 110/08, nie publ., z dnia 18
września 2012 r., II CSK 179/12, nie publ. i z dnia 13 marca 2017 r., I CSK 596/16,
nie publ.). Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej należy
wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia uchybienia w
zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym
ocenom, były więc dostrzegalne w sposób oczywisty dla przeciętnego prawnika
(por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2000, V CKN
1780/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 52, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z 22
marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001, nr 10, poz. 156).
I CSK 3366/23
3
Skarżący sformułował zarzut nieważności postępowania przed sądem
drugiej instancji (art. 379 pkt 4 k.p.c.) spowodowany rozpoznaniem przez ten sąd
apelacji pozwanego w składzie jednoosobowym, co miało ograniczać prawo banku
do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, bowiem rozpoznanie sprawy w składzie
jednoosobowym nie było konieczne dla ochrony zdrowia publicznego, co
ostatecznie doprowadziło do nieważności przedmiotowego postępowania ze
względu na sprzeczność składu orzekającego z przepisami prawa (art. 45 ust. 1 w
zw. z art. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2
kwietnia 1997 r.).
Oceniając spełnienie tej przesłanki przedsądu należy podnieść, że – zgodnie
z art. 39813 § 1 k.p.c. – Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia bierze pod uwagę
z urzędu nieważność postępowania. W tym zakresie należy dostrzec, że Sąd
Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP
6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104) rozstrzygnął, że rozpoznanie sprawy cywilnej
przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na
podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych
rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem
COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31
ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności postępowania (art. 379 pkt 4
k.p.c.). Sąd Najwyższy postanowił nadać uchwale moc zasady prawnej i ustalił, że
przyjęta w uchwale wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia.
Biorąc pod uwagę, że uchwała ta obowiązuje od dnia jej podjęcia, a została
podjęta po wydaniu zaskarżonego orzeczenia, nie można uznać,
że w postępowaniu przed sądem drugiej instancji wystąpiła nieważność
postępowania.
Skarżący powołał się także na kolejną przesłankę przedsądu w postaci
potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości i
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj. art.
56 k.c. oraz art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz 3852 k.c. w zw. z art. 6
ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 w zw. art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 w zw. z art.
I CSK 3366/23
4
288 TFUE oraz art. 2 i 54 Traktatu akcesyjnego w zw. z art. 2 i 9 Konstytucji w zw.
z art. 87 ust. 1 Konstytucji.
W tym zakresie należy wyjaśnić, że powołanie się na przyczynę kasacyjną
przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą,
że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały
dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba
zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego
wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz
rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest
istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji
skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o
występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z
dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z
różnej wykładni przepisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego
2020 r., V CSK 351/19, niepubl.).
Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione,
że dopuszczalne jest wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku
kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu, nawet jeżeli stronie przysługuje
roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (por. np. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20
czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, niepubl. i z dnia 6 czerwca 2024 r., II CSKP
1166/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 23 listopada
2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności stoi on na przeszkodzie
przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w
celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do
stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej
z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy
uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo
o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę
bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie
I CSK 3366/23
5
wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez
tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku.).
Wyjaśniono też już, jakie przesłanki muszą być spełnione, aby uznać, że
przez zmianę umowy (zawarcie aneksu) doszło do uchylenia konsekwencji
abuzywności zastrzeżonych w niej klauzul. W szczególności, że może to nastąpić
tylko wówczas, gdy konsument zrezygnował z wyciągania konsekwencji z tej
abuzywności i swobodnie, co zakłada, iż wiedział on o niedozwolonych charakterze
klauzul i związanych z tym konsekwencjach (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z
dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CSKP
810/23 i tam przywoływane orzecznictwo). Wyjaśniono również, że samo
zapewnienie konsumentowi-kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie
obcej (walucie indeksacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego
spłaty rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej
określanego swobodnie przez bank (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25
października 2023 r., II CSKP 810/23, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22
i z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości z
dnia 21 września 2023 r., C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych),
pkt 52-57, gdzie wskazano m.in., że włączenie do umowy zawartej z konsumentem
dwóch alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego obowiązku
ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny
z prawem, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak
informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie
zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków
stron ze szkodą dla konsumenta).
Również wątpliwości dotyczące oceny klauzul indeksacyjnych
czy spreadowych (czy określają główne świadczenia stron, czy podlegają kontroli
pod kątem abuzywności, czy mogą być zastąpione innymi unormowaniami, w tym
wynikającym z art. 358 § 2 k.c. albo z art. 24 ust. 3 ustawy o NBP, czy przyjęcie,
że ich abuzywność powoduje upadek umowy, jest nieproporcjonalne,
czy niezwiązanie klauzulą spreadu pociąga za sobą również niezwiązaniem
konsumenta klauzulą ryzyka walutowego) nie uwzględniają wystarczająco
dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego, biorącego pod uwagę
I CSK 3366/23
6
judykaturę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym wyjaśniono już,
że zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej klauzule
ryzyka walutowego (rozumianego jako ryzyko zmiany kursu waluty w trakcie
obowiązywania umowy) oraz klauzule kursowe (rozumiane jako wynikające z
umowy uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego waluty z odwołaniem się
do tabel kursowych banku) określają główne świadczenia stron w rozumieniu art.
3851 § 1 zd. 2 k.c. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 30 września 2020 r., I CSK
556/18, niepubl., z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz z dnia 13
maja 2022 r., II CSKP 464/22 i tam przywoływane orzecznictwo krajowe i unijne;
por. też co do klauzuli ryzyka kursowego wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal
Finance, pkt 56). Nie budzi też wątpliwości, że klauzule indeksacyjne mogą być
kontrolowane pod kątem abuzywności, przy czym jednolicie uznaje się, iż
określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel
kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z
1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17,
niepubl., z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V
CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019
r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,
niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22, niepubl. i z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl.). Silne oparcie
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym także
zasadę proporcjonalności, ma też stanowisko, że bez spornych klauzul
przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, gdyż wyeliminowanie tych
klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla
I CSK 3366/23
7
umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie
stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko
idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22,
niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023
r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.
i z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.).
Sąd Najwyższy zwracał też już uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka
walutowego i klauzuli spreadowej oraz wskazywał na przesłanki stwierdzenia
abuzywności klauzul ryzyka walutowego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia
27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 11 grudnia 2019
r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, niepubl., z dnia 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia
28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II CSKP 910/22, niepubl., z dnia
8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP
722/22, niepubl., z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 8 marca
2023 r., II CSKP 1095/22, niepubl., z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22,
niepubl., z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).
Ponadto w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego
2025 r., III CZP 126/22 (nie publ.) przesądzono, że umowa kredytu bankowego ma
charakter wzajemny.
Stwierdzenie wzajemnego charakteru umowy kredytu nie jest jednak
wystarczające do przyjęcia, że dopuszczalne jest skorzystanie przez bank z zarzutu
zatrzymania w sporze z konsumentem dochodzącym zwrotu nienależnego
świadczenia wobec nieważności umowy kredytu. W tym zakresie w orzecznictwie
TSUE wykluczono możliwość powołania się przez bank na prawo zatrzymania,
I CSK 3366/23
8
jeżeli wykonanie tego prawa skutkowałoby utratą przez konsumenta prawa do
uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu określonego w
wezwaniu do zapłaty (zob. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). W
postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22 TSUE stwierdził natomiast, że art. 6 ust.
1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. należy interpretować w
ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego, zgodnie z
którą - w kontekście stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawartej przez bank
z konsumentem - powołanie się przez bank na prawo zatrzymania prowadzi do
uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego
zapłaty kwot, które zasądzono od banku z uwagi na skutki restytucyjne wynikające
ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od równoczesnego
zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości
świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu, niezależnie od
spłat dokonanych przez konsumenta.
Powołane przez skarżącego okoliczności w oczywisty sposób nie spełniają
wymagań przedstawionych przesłanek przedsądu.
Z tych wszystkich względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,
11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 i z art. 391 § 1 oraz w zw. z art. 39821 k.p.c.
(M.M.)
[a.ł]
