I CSK 3352/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Maciej Kowalski
16 grudnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 grudnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa A.S.
przeciwko Skarbowi Państwa - Komendantowi Miejskiemu Policji w O.
o ochronę dóbr osobistych i o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej A.S.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 11 stycznia 2024 r., I ACa 1439/22,
1. zezwala na złożenie przez powoda pisma procesowego
z 30 czerwca 2025 r.;
2. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
3. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego;
4. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego
w Białymstoku na rzecz adwokata M.O. kwotę
8100 (osiem tysięcy sto) złotych powiększoną o podatek
od towarów i usług we właściwej stawce tytułem
wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powodowi
z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
(a.z.)
UZASADNIENIE
I CSK 3352/24
2
W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Białymstoku z 11 stycznia 2024 r. powód A.S. wniósł o przyjęcie skargi do
rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.
Zdaniem skarżącego w sprawie zachodzi nieważność postępowania
w związku z pozbawieniem go możności obrony swych praw. Powód wskazał,
że ze względu na jego chorobę psychiczną i sytuację finansową Sąd pierwszej
instancji ustanowił dla niego pełnomocnika z urzędu. Następnie, wobec wystąpienia
trudności we współpracy, Sąd zwolnił pełnomocnika z pełnionej funkcji i mimo
wielokrotnych wniosków nie wyznaczył nowego. Podniósł, że do zwolnienia doszło
przed przeprowadzeniem kluczowych czynności dowodowych oraz zaznaczył, iż
treść kierowanych do Sądu pism wskazywała jednocześnie, iż nie jest on w stanie
w sposób samodzielny i racjonalny reprezentować swoich interesów w toczącym
się postępowaniu.
Powód podniósł, że oczywista zasadność skargi kasacyjnej wynika
z naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c.
(przez nieuwzględnienie naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 379 pkt 5 w zw.
z art. 117 § 1 i 5 k.p.c.) oraz art. 24 w zw. z art. 448 k.c. przez uznanie, że
zadośćuczynienie w wysokości 2 000 zł. jest prawidłowe. Kwotę powyższą należy
uznać za rażąco zaniżoną, w sytuacji gdy zakres krzywd doznanych przez powoda
oraz okoliczność, że do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek
czynności funkcjonariuszy publicznych wskazują, iż zadośćuczynienie w tej
wysokości nie zrealizuje wszystkich wymaganych funkcji tego świadczenia.
Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o odmowę przyjęcia jej
do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
I CSK 3352/24
3
Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania
przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez
prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek
o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły
stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej
do rozpoznania.
Powołanie się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4
k.p.c.) stawia skarżącemu szczególnie wysokie wymagania. Zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem Sądu Najwyższego, podzielanym przez doktrynę, oczywista
zasadność skargi oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy wskazane
w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka będzie miała
miejsce tylko wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły zarzucane uchybienia, jest pewne,
że miały one wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia albo podniesione we
wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumenty oczywiście
uzasadniają zasadność wniesionego środka prawnego. Oczywiste jest przy tym
tylko to, co można dostrzec od razu - bez potrzeby głębszej analizy
czy przeprowadzenia wnikliwych badań lub dociekań. Innymi słowy, podnoszone
uchybienia muszą mieć kwalifikowany charakter i być dostrzegalne na pierwszy rzut
oka - już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (zob. m.in. postanowienia SN:
z 27 kwietnia 2006 r., I CZ 15/06; z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09; z 15 czerwca
2018 r., III CSK 38/18; z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, z 28 stycznia 2022 r.,
I CSK 584/22; z 7 czerwca 2023 r., I CSK 742/23; z 20 października 2023 r., I CSK
1673/23).
Podkreślenia wymaga, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. obejmuje
jedynie uchybienia przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym
sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym, które
polegają w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu
oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną
w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie
obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu
w ustalonym stanie faktycznym.
I CSK 3352/24
4
Należy też wskazać, że zgodnie z powszechnie aprobowanym
w orzecznictwie i nauce prawa stanowiskiem, o przyjęciu skargi kasacyjnej
do rozpoznania w związku z wystąpieniem przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1
pkt 4 k.p.c. nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie konkretnego przepisu,
lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście nieprawidłowego orzeczenia,
które nie może się ostać (zob. np. postanowienie SN z 1 grudnia 2023 r., I CSK
5300/22 i przywołane tam orzecznictwo).
Skarżący nie przedstawił przekonujących od razu, widocznych prima facie,
twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce
i zaskarżeniu.
Problematyka nieważności postępowania ze względu na wystąpienie
przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi
wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli,
całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności
procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym
znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to
efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie
przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona
została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania
innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień
tych nie skorzystała (zob. np. wyroki SN: z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00;
z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006,
nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN: z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99
i z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).
Odwołując się do aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego zauważyć
należy także stanowisko, że choroba lub inna ułomność psychiczna strony sama
przez się nie powoduje nieważności postępowania z powodu niemożności obrony
przez stronę swych praw (zob. wyroki SN z: 19 czerwca 2008 r., V CSK 50/08,
19 lutego 2010 r., IV CSK 318/09 oraz postanowienie SN z 2 grudnia 2015 r., IV CZ
58/15). Nieważność taka zachodzi wtedy, gdy strona, której odmówiono
I CSK 3352/24
5
ustanowienia pełnomocnika z urzędu, ze względu na stan zdrowia psychicznego
nie jest w stanie podjąć racjonalnej obrony swych praw w postępowaniu sądowym.
Mając powyższe na względzie uprawnione jest twierdzenie, że zgodnie
z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego stwierdzenie nieważności
postępowania wymaga rozważenia czy w konkretnej sprawie nastąpiło naruszenie
przepisów procesowych, czy uchybienie to miało wpływ na możność działania
strony oraz czy mimo zaistnienia tych dwóch przesłanek, strona mogła bronić
swoich praw. Tylko przy kumulatywnym spełnieniu tych wszystkich przesłanek
można mówić o prowadzącym do nieważności postępowania pozbawieniu strony
możliwości obrony swoich praw.
W kontekście twierdzeń powoda podnieść należy, że odmowa ustanowienia
dla strony pełnomocnika z urzędu co do zasady nie usprawiedliwia zarzutu
nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw
(art. 379 pkt 5 k.p.c.). Odmiennie jest wtedy, gdy strona swoim zachowaniem
wykazuje nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność, prowadzącą
do tego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest w stanie
wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia (zob. np. wyroki
SN: z 29 września 2017 r., V CSK 14/17, i z 26 maja 2017 r., I CSK 519/16).
Wbrew twierdzeniom powoda nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd
Apelacyjny naruszył art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie nieważności
postępowania przed Sądem Okręgowym. Sąd odwoławczy szczegółowo rozważył
potrzebę udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej powodowi w postępowaniu
w pierwszej instancji i swoje stanowisko obszernie uzasadnił.
Odnosząc się do postanowienia Sądu Okręgowego o cofnięciu przyznania
skarżącemu pełnomocnika z urzędu Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że orzeczenie to nie
wywołało negatywnych skutków procesowych dla powoda. Chociaż jest on
dotknięty schorzeniem psychicznym, to jednak w niniejszej sprawie był w stanie
formułować pisma procesowe, w tym środki zaskarżenia, występować
na rozprawach, zadawać pytania do świadków, składać oświadczenia i formułować
żądania. Jego wypowiedzi świadczyły o tym, że rozumiał istotę i podstawy
dochodzonego przez siebie roszczenia.
I CSK 3352/24
6
Zdaniem Sądu Apelacyjnego powyższe okoliczności wskazywały też, że
również w postępowaniu odwoławczym nie zachodziła potrzeba ustanowienia
dla skarżącego pełnomocnika z urzędu.
Nie można także zgodzić się z powodem, że jego skarga kasacyjna jest
oczywiście uzasadniona ze względu na naruszenie art. 24 w zw. z art. 448 k.c.
Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy stosownie do brzmienia art. 445 § 1 k.c.
(tak też w art. 448 k.c.) zadośćuczynienie polega na przyznaniu poszkodowanemu
odpowiedniej sumy pieniężnej za doznaną krzywdę. Przyjęcie przez ustawodawcę
w treści przywołanych przepisów, że zasądzane zadośćuczynienie ma być
"odpowiednie" oznacza, iż sądy orzekające w tym przedmiocie - zasadniczo -
dysponują swobodą w zakresie ustalenia wysokości należnego zadośćuczynienia,
a ingerencja Sądu Najwyższego w wysokość ustalonego zadośćuczynienia
pieniężnego może nastąpić tylko w sytuacji rażąco błędnego ustalenia wysokości
tego świadczenia przez sądy powszechne odbiegającego w sposób rażący
od ukształtowanej praktyki sądowej albo z pominięciem istotnych czynników
uwzględnianych przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia (zob. np.
postanowienia SN: z 31 sierpnia 2021 r., IV CSK 355/21, z 9 listopada 2022 r.,
I CSK 1130/22, z 30 listopada 2022 r., I CSK 2187/22, i cytowane tam
orzecznictwo). Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że Sąd
Apelacyjny w sposób właściwy rozważył wszystkie okoliczności sprawy zatem
– wbrew stanowisku skarżącego – nie ma podstaw do przyjęcia, że w sprawie
doszło do rażąco błędnego ustalenia wysokości należnego powodowi
zadośćuczynienia.
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł, jak
w sentencji. W przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono
na podstawie art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i 39821 k.p.c.
O wynagrodzeniu należnym pełnomocnikowi powoda tytułem nieopłaconej
pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym z urzędu
orzeczono na podstawie § 2 pkt 1, § 4 ust. 1 i 3 i § 8 pkt 7 w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie
I CSK 3352/24
7
ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.
Maciej Kowalski
(a.z.)
[SOP]
