I CSK 2832/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Kamil Zaradkiewicz
21 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 21 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa W.G. i N.G.
przeciwko Bankowi w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 29 lutego 2024 r., I ACa 835/22,
1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2) zasądza od Banku w W. na rzecz W.G. i N.G. kwotę 2700
(dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych
za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia
Bankowi w W. do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 29 lutego 2024 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w sprawie
z powództwa W.G. i N.G. przeciwko Bankowi w W. o ustalenie i zapłatę, na skutek
apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 24 marca 2022 r.,
XVIII C 1865/20, zmienił wyrok Sądu I instancji w punkcie 3. w ten tylko sposób, że
uzależnił wykonanie obowiązku zapłaty przez pozwanego zasądzonego
I CSK 2832/24
2
świadczenia od zaoferowania przez powodów zwrotu kwoty 123 000 zł albo
zabezpieczenia przez nich roszczenia o zwrot tej kwoty (pkt I), w pozostałym
zakresie apelację oddalił (pkt II), zasądził od pozwanego na rzecz powodów 4050 zł
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w płatności tej kwoty od dnia
uprawomocnienia się postanowienia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego za instancję odwoławczą (pkt III).
Strona pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu II instancji,
zaskarżając to orzeczenie w części, tj. w zakresie punktów II i III oraz wnosząc
o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części jak również o uchylenie
w części, tj. w zakresie punktów 2, 3 i 5 wyroku Sądu I instancji i orzeczenie co do
istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa także w pozostałej części oraz
o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego kosztów postępowania za obie
instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;
ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części jak również
uchylenie w części, tj. w zakresie punktów 2, 3 i 5 wyroku Sądu I instancji
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji w zaskarżonej
części; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części
i przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania w zaskarżonej
części. Ponadto, pozwany wniósł o zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego
kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego
według norm przepisanych.
Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
pozwana wskazała na występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych,
które strona pozwana sformułowała w formie następujących pytań:
1) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych
nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro
klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie
stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?;
I CSK 2832/24
3
2) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki
umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji
wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania
umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej
i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku
nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do
podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych
w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej
strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów
nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?;
3) czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania
spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej
lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie art. 69 ust. 3
ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r.,
poz. 1646, dalej jako: „pr. bank”), wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności
krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub
indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych
polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej
albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu
bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt,
prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku
zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w
osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź
innych operacji walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków w walucie
innej, niż waluta krajowa?
Ponadto, pozwana powołała się na potrzebę wykładni przepisów mających
budzić poważne wątpliwości lub wywoływać rozbieżności w orzecznictwie sądów,
tj.: 1) art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. z 1993 r., L 95, s. 29;
I CSK 2832/24
4
dalej jako „dyrektywa 93/13"), art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354
k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 pr. bank.;
2) art. 189 k.p.c.
Powodowie złożyli odpowiedź na skargę, w której wnieśli o odmowę
przyjęcia skargi do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie oraz o zasądzenie od
pozwanej na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym
kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna wniesiona przez pozwaną nie kwalifikowała się do
przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.
Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
koncentruje się wokół problematyki skutków uznania za abuzywne postanowień
umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dotyczących zasad ustalania
tego kursu na potrzeby wykonania umowy.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego za abuzywne
należy uznać postanowienia przyznające bankowi uprawnienie do jednostronnego
ustalania tego kursu (zob. wyroki SN: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13
maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22;
z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
Tymczasem, źródłem abuzywności tego rodzaju postanowień jest również,
a może przede wszystkim, nierównomierne rozłożenie pomiędzy stronami umowy
ryzyka ekonomicznego związanego z ewentualną zmianą kursu waluty obcej. Z
tego rodzaju nierównomiernym rozłożeniem ryzyka pomiędzy bankiem a
konsumentami mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu.
Ryzyko instytucji kredytowej (banku) jest bowiem bardzo ograniczone – to,
że może ona uzyskać mniejszy zysk niż ustalony według kursu obowiązującego w
dniu zawarcia umowy, jest w znacznej mierze przewidywalne i tylko nadzwyczajne
sytuacje związane ze stanem gospodarki (kryzysy walutowe, krach giełdowy, wojna
itp.) mogą doprowadzić do nadzwyczajnej zmiany na jego niekorzyść. Natomiast
I CSK 2832/24
5
ryzyko konsumenta jest zasadniczo nieograniczone a wpływ na stopień tego ryzyka
mają nie tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, ale również zdarzenia
o bardziej przewidywalnym charakterze. Sytuacja konsumenta zależy każdorazowo
od wahań „w górę” kursu waluty indeksacji, przy czym umowa kredytu zawarta
przez strony nie przewiduje żadnej górnej granicy tego kursu, po której osiągnięciu
dalszy jego wzrost nie wpływa już na wysokość świadczeń spełnianych przez
konsumenta na rzecz banku. Poprzez wyznaczenie takiej granicy strony umowy
dzieliłyby między siebie ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty indeksacji. Jest
to tym istotniejsze, że umowa kredytu generuje długoterminowy stosunek prawny,
w związku z czym znaczny wzrost kursu waluty obcej względem kursu z dnia
zawarcia umowy kredytu powoduje, że zostają zaburzone proporcje pomiędzy
łączną wysokością rat kapitałowo-odsetkowych spłaconych przez konsumenta a
wysokością udostępnionego mu kapitału.
W ten sposób dochodzi do nierównomierności ryzyka, które z uwagi na
przewidziany w umowie kredytu mechanizm dla przedsiębiorcy jest istotnie
ograniczone, zaś dla konsumenta nieograniczone. Innymi słowy, każdy kurs „w
górę” według istniejącego w umowie mechanizmu, a zatem zmiana niekorzystna
ekonomicznie dla słabszej strony umowy, jest dla konsumenta wiążący (ad
infinitum) bez względu na jego wysokość czy okoliczności zmiany i to w
nieograniczonym zakresie, na co konsument w żadnym razie nie ma wpływu.
Natomiast analogicznego ryzyka ad infinitum bank na siebie wobec konsumenta nie
przyjmuje. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie i to właśnie przesądza o
abuzywnym charakterze zawartych w umowie postanowień dotyczących indeksacji
(zob. wyrok SN z 16 maja 2024 r., II CSKP 1305/22).
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przyjmuje się,
że celem dyrektywy 93/13 jest ochrona konsumenta i przywrócenie równowagi
pomiędzy stronami poprzez wyłączenie zastosowania warunków uznanych za
nieuczciwe przy jednoczesnym zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych
warunków umowy (wyroki TSUE: z 23 listopada 2023 r., C-321/22,
ECLI:EU:C:2023:911, pkt 91; z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, ECLI:EU:C:2021:341,
pkt 72 i przywołane tam orzecznictwo). Chodzi przy tym o zastąpienie formalnej
równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionej w umowie, równowagą
I CSK 2832/24
6
rzeczywistą, która przywraca równość stron (wyrok TSUE z 15 marca 2012 r.,
C-453/10, ECLI:EU:C:2012:144, pkt 28 i przywołane tam orzecznictwo).
Zastąpienie wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych
dotyczących zasad ustalania kursu waluty obcej innym sposobem ustalania tego
kursu, np. kursem średnim Narodowego Banku Polskiego, co jest postulowane
w wielu skargach kasacyjnych wnoszonych przez banki, w tym w skardze
wniesionej w niniejszej sprawie, nie doprowadziłoby do wprowadzenia rzeczywistej
równowagi pomiędzy bankiem a konsumentem, ponieważ konsument dalej
ponosiłby nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem kursu waluty obcej. W
umowie kredytu w dalszym ciągu nie byłoby bowiem postanowienia limitującego
ryzyko ekonomiczne po stronie konsumenta. Zmieniłby się wyłącznie sposób
ustalania kursu waluty obcej, co jest niewystarczające do uznania, że pozycja
banku i konsumenta stała się równorzędna.
Odnosząc się z kolei do zagadnień prawnych sformułowanych przez
pozwaną oraz wskazanych przez nią przepisów mających budzić wątpliwości i
wywoływać rozbieżności w orzecznictwie, należy podkreślić, że kwestie
podniesione przez skarżącego w ramach uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania były już przedmiotem wielu wypowiedzi Sądu
Najwyższego. Istotne znaczenie ma w tym kontekście w szczególności uchwała
pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP
25/22, która z chwilą jej podjęcia uzyskała moc zasady prawnej w świetle art. 87 § 1
zd. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z
2024 r., poz. 622), i jako taka wiąże inne składy Sądu Najwyższego.
Zgodnie z uchwałą:
1. w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej
stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej
wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
I CSK 2832/24
7
2. w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże
także w pozostałym zakresie.
3. jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu
niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy
całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu,
powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na
rzecz każdej ze stron.
4. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot
wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia
następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem
banku związanie postanowieniami umowy.
5. jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej
postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze
stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków
pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili
popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.
Odpowiedzi sformułowane w punktach pierwszym i drugim uchwały
determinują ocenę wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w szczególności w zakresie, w jakim pozwana wskazuje na możliwość utrzymania
w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem waluty obcej po wyeliminowaniu
z niej postanowień dotyczących zasad ustalania tego kursu mających charakter
abuzywny i zastąpienia ich innym sposobem określenia kursu waluty obcej, np.
poprzez odwołanie się do kursu średniego NBP.
Odnosząc się do pozostałych kwestii podniesionych przez pozwaną
w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania Sąd
Najwyższy wskazuje, że:
- co do tego, czy umowy kredytu denominowanego lub indeksowanego do waluty
innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, Sąd
Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyroku z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22;
I CSK 2832/24
8
- co do możliwości stosowania stawki WIBOR do umowy kredytu indeksowanego
po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych postanowień dotyczących indeksacji Sąd
Najwyższy wypowiedział się już m.in. w wyrokach: z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22;
- co do przysługiwania kredytobiorcy interesu prawnego, w rozumieniu art. 189
k.p.c., w ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu
Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w wyrokach: z 26 maja 2022 r., II CSKP
19/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22.
Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego
orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3 w związku z art. 108 § 1, art. 391 §
1 i art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 20 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za
czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).
[SOP]
[r.g.]
SSN Kamil Zaradkiewicz
