I CSK 2304/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
18 grudnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 18 grudnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa K. C.
przeciwko P. spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej K. C.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 23 kwietnia 2025 r., I ACa 1084/24,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5.400 (pięć
tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia powodom odpisu niniejszego postanowienia,
tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 2304/25
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Powód powołał się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: - „czy w świetle
przepisów o świadczeniu nienależnym (bezpodstawnym wzbogaceniu),
w przypadku uznania umowy kredytu waloryzowanego za nieważną w całości, gdy
bezpodstawne wzbogacenie ma miejsce po obu stronach umowy, kredytobiorca
może skutecznie domagać się od banku zwrotu świadczenia w postaci rat
kapitałowo-odsetkowych w sytuacji, gdy nie doszło do zwrotu przez kredytobiorcę
wypłaconej przez bank kwoty kredytu w nominalnej wysokości?”; - „czy w świetle
art. 7 ust. 1 w zw. z motywem 24 Dyrektywy 93/13, w sytuacji częściowego
oddalenia powództwa konsumentów wytoczonego przeciwko nieuczciwemu
przedsiębiorcy stosującemu we wzorcu umownym klauzule abuzywne, zasadnym
jest obciążenie konsumentów zgodnie z treścią art. 100 k.p.c. w zw. z art 98 k.p.c.
w zw. z art 391 § 1 k.p.c. i zasadą odpowiedzialności za wynik kosztami
postępowania w sytuacji, w której takie rozstrzygnięcie prowadzić może do
zniechęcenia konsumentów do korzystania z przyznanego im przez Dyrektywę
93/13 prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru
warunków?”.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
I CSK 2304/25
3
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
Sformułowany problem prawny nie stanowi istotnego zagadnienia
prawnego w znaczeniu przytoczonym wyżej, gdyż dotyczy okoliczności, które już
zostały wyjaśnione w orzecznictwie albo takich, które nie mają znaczenia dla
rozstrzygnięcia. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości
Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku
z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy
umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie
może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej
umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające
mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od
przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego
przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie
przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez
rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu
upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia
po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń
zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle
dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi
zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,
Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze
względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie
praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez
tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża
zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy
I CSK 2304/25
4
konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie
umowy za nieważną.
Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r.,
C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy
93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy
kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na
przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może
domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału
wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone
od dnia wezwania do zapłaty (zob. też - w kwestii niedopuszczalności roszczenia
przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału
- wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 stycznia 2024 r.,
C - 488/23).
Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,
że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej
przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie
o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie
liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi
przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego
w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej
z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.
W wyroku z 19 czerwca 2025 r., C-396/24 Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej odniósł się do dominującej w judykaturze sądów krajowych zasady
dwóch kondykcji przy rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony
na podstawie nieważnej umowy kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania
była problematyka zastosowania teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa
banku przeciwko konsumentowi, jednakże z powołanego orzeczenia można
wyprowadzić wniosek, że zastosowana do rozliczenia teoria salda działa w obie
strony. Zatem jej przyjęcie oznacza, że termin wymagalności roszczeń z tytułu
zwrotu wzajemnych świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej
I CSK 2304/25
5
umowy, do wysokości niższego świadczenia, powstaje w tym samym czasie, a więc
opóźnienie w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która
przekracza wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony.
Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść
w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie
świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego
przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie
nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument
uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty
przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może
skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania
z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,
że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można
wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu
wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty
– art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do
wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się
w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum
a maiori od minus).
Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie
wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione
niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda
postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony
nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia
pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym
zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty
kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.
Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się dyrektywie 93/13,
gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości
domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty
wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na
I CSK 2304/25
6
nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami
i korzystali z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty
nominalnej wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż
konsument, który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe)
i korzystając z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne
z jego wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty
(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)
nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,
tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,
ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.
W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach
pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność
odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia
zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje
z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron
(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na
podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej
stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot
spełnionego przez nią świadczenia. Inne rozumienie teorii salda, w kontekście
roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności
sankcji z dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie
abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym
i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).
Przedstawiona zasada rozliczenia powinna działać w stosunku do świadczeń
zwrotnych obydwu stron umowy, to jest zarówno w odniesieniu do roszczenia
zwrotnego konsumenta w stosunku do banku, jak i roszczenia zwrotnego banku
przeciwko konsumentowi. Jest ona również korzystna dla konsumenta, nie
narażając go przy tym na dodatkowe koszty procesu sądowego związane
z roszczeniem zwrotnym banku.
W zakresie obciążenia konsumenta kosztami postępowania należy mieć na
uwadze wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 25 listopada 2025 r.
I CSK 2304/25
7
C-746/24, w którym wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13
w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że: stoją one
na przeszkodzie uregulowaniom krajowym pozwalającym na obciążenie
konsumenta – występującego w charakterze pozwanego, który przegrał sprawę
w ramach powództwa o zwrot pożyczonego kapitału, wytoczonego przez
przedsiębiorcę w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu ze względu
na nieuczciwy charakter zawartych w niej warunków – kosztami postępowania,
włącznie z opłatami sądowymi, które z powodu zróżnicowania wprowadzonego
przez te uregulowania przy obliczaniu kwoty tych opłat w zależności od tego, czy
powód ma status konsumenta, znacznie przewyższają koszty, jakie powinien był
ponieść ten konsument, gdyby przegrał sprawę w ramach wytoczonego przez niego
powództwa o stwierdzenie nieuczciwego charakteru tych warunków i, w stosownym
przypadku, o stwierdzenie nieważności tych warunków i umowy kredytu.
W niniejszej sprawie konsument nie występował w charakterze pozwanego,
a w charakterze powoda. Nie został on obciążony kosztami postępowania
w całości, a sąd dokonał wyłączenie stosunkowego rozdzielenia kosztów
postępowania w związku z wynikiem postępowania. Takie obciążenie nie może
zostać uznane za naruszenie zasady skutecznej ochrony praw konsumenta.
Powód wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem
się na jej oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) z uwagi na zastosowanie
teorii salda przez Sąd Apelacyjny i odstąpienie od przyjętej w orzecznictwie sądów
powszechnych i Sądu Najwyższego tzw. teorii dwóch kondykcji.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie
oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do
rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia
zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego
i przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość
naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy
wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia
w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę
przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu z art.
I CSK 2304/25
8
3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego, czyli odrębnego od podstaw
kasacyjnych wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu prawa
(procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości prowadzi do
stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego skarga powinna
zostać przyjęta do rozpoznania.
Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti wynika, że pozwany
udzielił powodowi kredytu w kwocie 156.380,32 CHF i wypłacił go w kwocie
314.324,45 zł. Powód dochodził kwot 473.712,15 zł i 30.910 CHF. Zgodnie
z zaświadczeniem strony pozwanej powód spłacił kwotę 470.315,85 zł i kwotę
30.190 CHF, której równowartość obliczona według średniego kursu NPB wynosiła
kwotę 116.930,86 zł. Pozwany nie kwestionowała tego przeliczenia. Suma spłat
powoda wyniosła 587.246,71 zł (470.315,85 zł + 116.930,86 zł). Sąd Apelacyjny
rozliczył wzajemne roszczenia stron i uznał, że na rzecz powoda ma być
zasądzona nadwyżka (ponad kwotę wypłaconego mu kapitału) w wysokości
272.922,26 zł z ustawowymi odsetkami. Zarzuty skarżącego o oczywistym
naruszeniu prawa przez Sąd Apelacyjny w związku z zastosowaniem
przedstawionego sposobu rozliczenia stron nie są uzasadnione, gdyż rozliczenie to
realizuje kierunek wykładni postanowień dyrektywy 93/13 przyjęty w wyroku
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19 czerwca 2025 r., C-396/24.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –
co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §
1 k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), orzeczono jak w postanowieniu.
Marta Romańska
[dr]
[a.ł]
