I CSK 1853/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska
6 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 6 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.R. i G.R.
z udziałem miasta stołecznego Warszawy, Skarbu Państwa - Prezydenta miasta
stołecznego Warszawy, F. spółki akcyjnej w W., M. spółki akcyjnej spółki
komandytowo akcyjnej w W. i P Okręgowego Zarządu Mazowieckiego w W.
o zasiedzenie,
na skutek skargi o wznowienie postępowania B.R.
na postanowienie Sądu Najwyższego
z 29 listopada 2022 r., I CSK 4236/22 (sprostowane postanowieniem z 16 lutego
2023 r.)
1. zmienia zaskarżone postanowienie Sądu Najwyższego z 29
listopada 2022 r., I CSK 4236/22 w punkcie 3 w ten sposób,
że w miejsce kwoty 1350 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt)
złotych powiększonej o należny podatek od towarów i
usług przyznaje adwokat K.S. kwotę 2700 (dwa tysiące
siedemset) złotych w tym należny podatek od towarów i
usług;
2. oddala wniosek w pozostałym zakresie.
UZASADNIENIE
I CSK 1853/24
2
Sąd Najwyższy postanowieniem z 29 listopada 2022 r., sprostowanym
postanowieniem z 16 lutego 2023 r. (I CSK 4236/22) przyznał adw. K.S. od Skarbu
Państwa – Sądu Okręgowego Warszawa – Praga w Warszawie kwotę 1350 zł,
powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy
prawnej świadczonej wnioskodawcy z urzędu.
Pismem z 4 czerwca 2024 r. adwokat A.K., działając z substytucji adw. K.S.,
wniósł o zmianę postanowienia w zakresie przyznanych kosztów pomocy prawnej
udzielonej z urzędu oraz o zwrot kosztów postępowania. Powołał się na wyrok
Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, zgodnie z którym
orzeczono, że § 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w zakresie,
w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości
niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1
zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 4011 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również w
wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z
Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie
którego zostało wydane orzeczenie.
Należy zatem w pierwszym rzędzie odnieść się do kwestii możliwości
wznowienia postępowania co do kosztów pełnomocnika z urzędu, które to
postępowanie toczyło się pod sygn. I CSK 4236/22.
Skarga o wznowienie postępowania w pierwszej kolejności podlega
weryfikacji w zakresie jej dopuszczalności, a dopiero następnie mogłaby podlegać
rozpoznaniu co do istnienia podstaw wznowienia postępowania.
Skarga o wznowienie postępowania przysługuje tylko od prawomocnych
orzeczeń co do istoty sprawy (zob. np. uchwałę SN z 4 sierpnia 2006 r., III CZP
I CSK 1853/24
3
51/06, OSNC 2007, Nr 5, poz. 71; postanowienia SN: z 9 kwietnia 2015 r., II CZ
3/15; z 22 lutego 2023 r., III PUO 12/22). Wyjątek stanowi art. 399 § 2 k.p.c.,
zgodnie z którym na podstawie określonej w art. 4011 k.p.c. postępowanie może
być wznowione także w razie jego zakończenia postanowieniem. W konsekwencji
skarga o wznowienie postępowania może być wniesiona także w przypadku, gdy
zakończono je prawomocnym postanowieniem, tj. orzeczeniem, które nie
rozstrzyga w procesie co do istoty, ale tylko wtedy, kiedy skarżący opiera skargę na
twierdzeniu, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane na podstawie aktu
normatywnego, co do którego Trybunał Konstytucyjny orzekł o jego niezgodności z
Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą (zob. postanowienia
SN: z 26 stycznia 2018 r., II CZ 99/17; z 22 lutego 2023 r., III PUO 12/22; z 18
października 2024 r., I CSK 1297/24).
Odnośnie do wykładni art. 399 § 2 k.p.c. dominuje stanowisko, że przepis ten
dotyczy tylko wypadków zakończenia prawomocnym postanowieniem
postępowania w sprawie, a nie jakiegokolwiek postępowania. Chodzi o
merytoryczne postępowanie zakończone postanowieniem, np. postanowieniem o
odrzuceniu pozwu, umorzeniu postępowania lub odrzuceniu apelacji (zob. uchwałę
SN z 4 sierpnia 2006 r., III CZP 51/06, OSNC 2007, Nr 5, poz. 71).
Postanowienie rozstrzygające o kosztach postępowania nie jest
postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie, choćby nawet było ostatnim,
jakie zostało wydane w sprawie. Rozstrzyga ono jedynie kwestię uboczną,
akcesoryjną względem postępowania co do istoty sprawy, nie odnosząc się w ogóle
do rozstrzygnięcia sporu określonego pozwem lub wnioskiem w postępowaniu
nieprocesowym. Jego treścią jest załatwienie między stronami kwestii kosztów
powstałych w toku postępowania, niezależnie od tego, czy jest to postępowanie
rozpoznawcze, czy egzekucyjne. Stanowisko takie ugruntowane jest zarówno w
orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w doktrynie postępowania cywilnego (zob.
np. uchwałę składu 7 sędziów SN z 26 czerwca 1966 r., III PZP 16/66, OSNCP
1966, Nr 12, poz. 205; uchwałę SN z 4 sierpnia 2006 r., III CZP 51/06;
postanowienia SN: z 24 listopada 1965 r., III PR 22/65; z 20 grudnia 1996 r., I CZ
30/96, OSNC 1997, Nr 3, poz. 34).
I CSK 1853/24
4
Zatem nie było możliwe wznowienie postępowania od postanowienia
wydanego 29 listopada 2022 r., sprostowanego postanowieniem z 16 lutego
2022 r., sygn. akt I CSK 4236/22.
W myśl art. 4161 k.p.c. w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem
mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał
Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową
lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio.
Literalne brzmienie powołanego przepisu wskazywałoby, iż znajduje on
zastosowanie tylko w odniesieniu do spraw zakończonych prawomocnym
wyrokiem. Natomiast postanowienie o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania nie należy do orzeczeń o charakterze merytorycznym (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 maja 2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004, Nr 1,
poz. 14; z 9 października 2007 r., II CO 6/07; z 19 marca 2012 r., II UO 1/12; z 5
grudnia 2012 r., I CO 49/12; z 18 marca 2015 r., I UO 2/14; z 19 grudnia 2017 r., I
UO 2/17).
Do postanowień niekończących postępowania, o których mowa
w art. 4161 k.p.c., należy postanowienie o kosztach procesu (zob. postanowienie
SN z 28 października 2024 r., III CZ 127/24). Wniosek, w którym kwestionowane
jest rozstrzygnięcie o przyznaniu kosztów pełnomocnikowi świadczącemu pomoc
prawną z urzędu, pełnomocnik taki składa samodzielnie, działając w imieniu
własnym i na własną rzecz (zob. postanowienia SN z 29 sierpnia 2024 r., I CSK
1966/24).
Kierując się prokonstytucyjną wykładnią art. 4161 k.p.c. należało uznać za
dopuszczalny wniosek o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach. Regulacja
przewidziana w powołanym przepisie ma charakter szczególny i przyznaje
uprawnienia stronie, której prawa zostały naruszone.
Trybunał Konstytucyjny w serii wyroków uznawał za pozbawione podstaw
różnicowanie sytuacji pełnomocników ustanawianych z urzędu i z wyboru w
zakresie przysługującego im wynagrodzenia (zob.m.in. wyroki: z 23 kwietnia
2020 r., SK 66/19, OTK ZU 2020, z. A, poz. 13; z 20 grudnia 2022 r., SK 78/21,
I CSK 1853/24
5
OTK ZU, z. A, poz. 20, i z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22, OTK ZU 2023, z. A, poz.
49). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, stwierdził
niekonstytucyjność przepisów rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 3
października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu oraz w
sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej przez adwokata z urzędu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 kwietnia
2023 r., I CSK 3767/22, przyjął, że wobec niekonstytucyjnego charakteru
wskazanych przepisów pierwszego z tych rozporządzeń w systemie prawa
powstała luka, uzasadniająca ustalenie stawki wynagrodzenia należnej
pełnomocnikowi z urzędu w drodze analogii do unormowań dotyczących ogólnych
stawek zastępstwa procesowego (podobnie np. postanowienie SN z 13 września
2023 r., I CSK 4563/22).
W związku z tym konieczne jest zastąpienie zakwestionowanych przez
Trybunał Konstytucyjny stawek - stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia i
rodzaju postępowania - stawkami wynagrodzenia (opłat), jakie prawodawca
przewidział za tego samego rodzaju prace (pomoc prawną) wyświadczone przez
adwokata ustanowionego z wyboru, wynikające z rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie. Zastosowanie per analogiam miał art. 4161 k.p.c., w przeciwnym razie
pełnomocnik z urzędu byłby pozbawiony skutecznego środka dochodzenia
wyższego wynagrodzenia, chociaż przepisy rozporządzenia zostały uznane za
niekonstytucyjne.
Z tych względów Sąd Najwyższy, mając na względzie wskazaną w skardze
kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia, zasądził stawkę wynikającą z § 2 pkt 6
w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia,
powiększonego o kwotę podatku od towarów i usług, nie zasługiwał na
uwzględnienie wobec zastosowania stawki przewidzianej jak dla pełnomocnika z
wyboru (zob. postanowienie SN z 13 września 2023 r., I CSK 4563/22).
I CSK 1853/24
6
Podwyższenie wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu, któremu przyznano je
w stawce identycznej jak dla pełnomocnika z wyboru, nie mieściłoby się w hipotezie
normy wynikającej z przywołanego przepisu, która nakaz podwyższenia
wynagrodzenia wiązała z podstawami określenia wysokości stawek opłat
określonymi w derogowanych obecnie przepisach rozporządzenia o stawkach z
urzędu. Obowiązek podwyższania kwoty wynagrodzenia o sumę odpowiadającą
należnemu podatkowi VAT miał zapobiegać realnemu obniżeniu kwot
uzyskiwanych przez pełnomocnika z urzędu, co było uzasadnione tym bardziej, że
nawet w sumach nominalnych kwoty te kształtowały się na poziomie niższym niż
minimalne stawki opłat pełnomocników z wyboru (zob. postanowienie SN z 21
sierpnia 2024 r., I CSK 1900/24).
Wniosek o zwrot kosztów postępowania wywołanego przedmiotowym
wnioskiem podlegał oddaleniu, jako że nikogo nie można uznać za stronę
przeciwną do pełnomocnika z urzędu w niniejszym postępowaniu.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.
(M.M.)
[r.g.]
