I CSK 1770/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
30 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 30 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa E.S.
przeciwko Gminie J.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Gminy J.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 20 grudnia 2023 r., I AGa 457/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
kasacyjnego do orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 20 grudnia 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił
apelację pozwanej od wyroku wstępnego Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 3
listopada 2022 r. którym uznano za usprawiedliwione co do zasady roszczenie
powódki o zapłatę tytułem rozliczenia poczynionych przez nią nakładów na
nieruchomość pozwanej, w której powódka, na podstawie kolejnych umów
użyczenia zawieranych z pozwaną od 2004 r. prowadziła przedszkole, dokonując
rozbudowy budynku i pomieszczeń, wraz z zagospodarowaniem terenu.
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, wskazała przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4
k.p.c.
I CSK 1770/24
2
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który
jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał
przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio
sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle
zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą
możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego
zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ
35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9
kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia
sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK
376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas
rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany
I CSK 1770/24
3
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.).
Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1
pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez
konieczności głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie
podlegającymi różnej wykładni (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa
zapadło w drugiej instancji orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi
kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego
przepisu prawa materialnego lub procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone
orzeczenie, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście
nieprawidłowego orzeczenia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego
z 15 października 2015 r., III CSK 198/15, niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK
622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r., III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października
2016 r., III CSK 217/16, niepubl.; z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.;
z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17, niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17,
niepubl.; z 5 października 2018 r., V CSK 168/18, niepubl.).
Zgodnie z jednolitym stanowiskiem Sądu Najwyższego, wymaganie
określone w art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. nie jest tożsame z określonym w art. 3984 § 2
k.p.c., co oznacza, że skarżący powinien odrębnie przytoczyć podstawy kasacyjne i
ich uzasadnienie i odrębnie uzasadnić wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania, nawet jeżeli argumentacja prawna może się w pewnym zakresie
pokrywać (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 22 marca 2001 r., V CZ
131/00, OSNC 2001, Nr 10, poz. 156; z 5 czerwca 2001 r. IV CZ 45/01, OSNC
2001, Nr 10, poz. 157; z 10 stycznia 2003 r. VCZ 189/02, niepubl.; z 13 lipca 2007
r. III CSK 180/07, niepubl.; z 5 kwietnia 2017 r., II CSK 688/16, niepubl.; z 11
kwietnia 2018 r., V CSK 547/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 567/17,
niepubl.). W celu spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nie
wystarczy więc samo tylko sformułowanie pytań dotyczących wykładni określonego
przepisu, uzasadnienie zaś oczywistej zasadność skargi nie może poprzestawać na
prostym odwołaniu do naruszeń prawa wskazanych w podstawach kasacyjnych.
Uzasadnienia przyczyn kasacyjnych, kwalifikujących przyjęcie skargi do
I CSK 1770/24
4
rozpoznania, Sąd Najwyższy nie może doszukiwać się w uzasadnieniu podstaw,
niezależnie od tego, że chodzi w tym wypadku o zupełnie odmienne metody
argumentowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2020 r., II
CSK 432/19, niepubl., z 15 grudnia 2006 r., III CZ 93/06; nie publ. i z 18 kwietnia
2012 r., I CSK 520/11, niepubl.).
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia
powyższych wymagań. Ponadto skarżąca w odniesieniu do tych samych
okoliczności podniosła z jednej strony, że występuje istotne zagadnienie prawne, z
drugiej zaś, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Stanowisko to jest
wewnętrznie sprzeczne, jeżeli bowiem w sprawie rzeczywiście występuje istotne
zagadnienie prawne, od którego wyjaśnienia zależy prawidłowe rozstrzygnięcie
sprawy, to ewentualny błąd orzeczniczy popełniony przez sąd drugiej instancji nie
może mieć tym samym charakteru oczywistego i podstawowego (zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2016 r., sygn. akt I CSK 477/15,
niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2018 r., sygn. akt I CSK
707/17, niepubl.).
Nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego wątpliwość skarżącej wyrażona
w pytaniach, „czy Sąd Apelacyjny, dokonując wykładni umowy zgodnie z treścią art.
65 § 2 k.c. mógł pominąć dowód z przesłuchania świadka K.P., naruszając przy tym
art. 227 KPC w związku z art. 381 i 383 KPC”; „czy dokonując wykładni umowy w
trybie art. 65 § 2 k.c. zwłaszcza w sytuacji istotnego sporu stron co do celu oraz
treści zawartej umowy, Sąd może pominąć dowód z przesłuchania świadka
wnioskowanego przez jedną ze stron (pozwaną), który inicjował zawarcie umowy,
miał wpływ na jej treść, a ustalić wykładnię oświadczenia woli jedynie do
ograniczając się świadków w istocie zaoferowanych jedynie przez stronę
powodową” oraz „czy dokonując wykładni umowy w trybie art. 65 § 2 k.c. Sąd
związany jest treścią umowy, czy też w przypadku sporu do wykładni jej treści
zobowiązany jest do badania zgodnego zamiaru stron i celu umowy, mając na
uwadze wszelkie okoliczności związane z przyczynami zawarcia, zawarciem oraz
realizacją umowy”.
I CSK 1770/24
5
Zasady wykładni oświadczeń woli były przedmiotem licznych wypowiedzi
Sądu Najwyższego. Zgodnie z utrwalonym w tym względzie stanowiskiem
w umowach należy przede wszystkim badać zamiar stron i cel umowy, a dopiero
w dalszej kolejności ma znaczenie dosłowne jej brzmienie. Tekst dokumentu nie
stanowi w związku z tym wyłącznej podstawy wykładni ujętych w nim oświadczeń
woli, dopuszczalne jest sięgnięcie do okoliczności towarzyszących złożeniu
oświadczenia woli, które mogą być stwierdzone za pomocą zeznań. Wykładnia nie
może jednak pomijać zwerbalizowanej treści umowy (zob. np. wyrok Sądu
Najwyższego z 28 lutego 2017 r., I CSK 250/16, niepubl.). Wyjaśniono również, że
wykładnia oświadczeń woli przebiega według tzw. metody kombinowanej
zakładającej, że interpretacja oświadczeń woli składanych drugiej stronie
dokonywana jest w dwóch etapach. W pierwszej kolejności należy dążyć do
ustalenia, w jaki sposób strony rozumiały składane sobie oświadczenia. Jeżeli
okaże się, że rozumiały je tak samo, przypisywały im zgodny sens i doszło między
nimi do porozumienia (tzw. faktyczny konsens), sąd powinien przyjąć za podstawę
rozstrzygnięcia taką treść oświadczeń, jaką przypisywały im strony, chociażby
odbiegała ona od treści, którą nadałby jej typowy, rozsądny odbiorca. W razie zaś
ustalenia, że strony odmiennie postrzegały sens złożonych oświadczeń, konieczne
jest przejście do drugiej fazy procesu wykładni, opartej o wzorzec obiektywny, tj. do
rekonstrukcji treści złożonych oświadczeń z wykorzystaniem perspektywy
starannego i racjonalnego odbiorcy. W tym zakresie uwzględnienia wymagają
dyrektywy językowe, w tym makro i mikrokontekst językowy, kontekst sytuacyjny,
w tym zachowania stron przed i po zawarciu umowy, a także uzgodniony cel
umowy. W przypadku oświadczeń wyrażonych w dokumencie, wykładnikiem treści
tych oświadczeń jest przede wszystkim tekst dokumentu, również w tym wypadku
uwzględnienia wymagają jednak okoliczności złożenia oświadczenia oraz jego cel,
rekonstruowany na podstawie treści dokumentu (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 7 lutego 2025 r., II CSKP 1420/22, niepubl.). Z motywów zaskarżonego
orzeczenia wynika, że Sąd Apelacyjny przy wykładni oświadczeń woli stron
uwzględnił nie tylko treść spornych postanowień, ale treść całego dokumentu
umowy, a także treść wcześniejszych umów oraz okoliczności, w jakich dochodziło
do ich zawarcia. W tych okolicznościach kwestia dopuszczalności czy też
I CSK 1770/24
6
zasadności pominięcia wnioskowanego przez pozwaną dowodu nie tylko nie
stanowi istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., ale
również wątpliwe jest, jaki wpływ dla wyniku sprawy mogłoby mieć rozstrzygnięcie
konstruowanych przez skarżącą wątpliwości, uwzględniając odmienne rozumienie
przez strony złożonych przez nie oświadczeń.
Również pytania czy też wątpliwości skarżącej mające wyrażać istotne
zagadnienie prawne, a dotyczące zasadności zastosowania w sprawie art. 226 lub
405 k.c. do rozliczenia nakładów nie odpowiadają przyjętym w orzecznictwie Sądu
Najwyższego zasadom formułowania przesłanki istotnego zagadnienia prawnego.
Argumentacja skarżącej opiera się na twierdzeniu, że zawarta między stronami
umowa z […] 2010 r. zawiera w swej treści zapisy regulujące kwestie ponoszenia
nakładów, wskazuje bowiem § 5 ust. 1 zakres tychże nakładów, podmiot
zobowiązany do ich ponoszenia i źródła finansowania tychże nakładów (powódka),
jak również podmiot, który zatrzymuje nakłady po rozwiązaniu umowy (pozwana - §
4 pkt 4 umowy), nakłady zaś były czynione przez powódkę na jej własną rzecz. W
świetle poczynionych w sprawie ustaleń nakłady, czynione były na nieruchomości
pozwanej, a twierdzenie dotyczące uregulowania przez strony w umowie z […]
2010 r. kwestii ponoszenia nakładów polemizuje z dokonaną przez Sąd Apelacyjny
oceną faktyczną i prawną, nie formułując wątpliwości, które miały wystąpić w
sprawie na tle konkretnych przepisów. W razie zaś nieuregulowania między
stronami umowy kwestii zwrotu nakładów oraz braku adekwatnych w ramach
danego stosunku przepisów w orzecznictwie zwraca się (z różnym uzasadnieniem)
uwagę na ogólniejszą regułę (por. art. 226 § 1 w zw. z art. 230 k.c. i art. 408 § 1
k.c.) - uwzględniającą m.in. możliwość amortyzacji nakładów - w myśl której w razie
wygaśnięcia stosunku prawnego posiadaczowi zależnemu przysługuje prawo do
rozliczenia nakładów użytecznych w takim zakresie, w jakim zwiększają one
wartość rzeczy w chwili jej wydania właścicielowi (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 287/16, niepubl. i z dnia 18 grudnia
2018 r., IV CSK 493/17, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15
grudnia 2021 r., III CZP 82/20, niepubl.).
Pytane skarżącej dotyczące zastosowania w sprawie art. 5 k.c. także nie
wyraża istotnego zagadnienia prawnego. Opiera się na odmiennej od przyjętej
I CSK 1770/24
7
przez Sądy wykładni umowy zakładającej, że kwestia rozliczenia nakładów została
uregulowana przez strony w umowie z […] 2010 r. i jest jedynie pytaniem
o prawidłowość niepotraktowania wytoczonego przez powódkę powództwa jako
nadużycia prawa podmiotowego.
Skarżąca nie wykazała też, jaki wpływ dla rozstrzygnięcia sprawy ma
odpowiedź na jej pytanie, czy w świetle art. 4582 § 1 k.p.c. organ prowadzący
placówkę przedszkolną jest przedsiębiorcą w myśl tego przepisu oraz przepisów
ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców oraz czy należy przyznać
jednostce samorządu terytorialnego status przedsiębiorcy w sytuacji oddania
mienia komunalnego do bezpłatnego używania na podstawie umowy użyczenia.
Rozpoznanie sprawy w niewłaściwym trybie nie stanowi przesłanki nieważności
postępowania, chyba żeby wiązało się z niewłaściwym składem sądu lub
prowadziło do pozbawienia strony możności obrony jej praw. Samo przez się nie
stanowi również podstawy do zastosowania art. 386 § 4 k.p.c.; okoliczność ta może
jednak wpłynąć na ocenę wystąpienia przewidzianych w tym przepisie przesłanek
nierozpoznania istoty sprawy oraz potrzeby przeprowadzenia postępowania
dowodowego w całości. Skarżąca poza sformułowaniem pytania mającego wyrażać
istotne zagadnienie prawne nie przedstawiła jednak argumentacji, jaki wpływ na
rozstrzygnięcie miało mieć jej ewentualne rozpoznanie w niewłaściwym trybie.
Argumentacja wniosku w zakresie twierdzenia o oczywistej zasadności
skargi kasacyjnej ograniczona została do twierdzenia, że strony uregulowały w
umowie z […] 2010 r. kwestię nakładów, ich zakresu, podmiotu zobowiązanego do
ich ponoszenia (finansowania) i podmiotu, który po rozwiązaniu umowy nabędzie te
nakłady oraz odwołania się do zarzutu naruszenia art. 5 k.c. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego wyjaśniono, że zastosowanie przez ustawodawcę klauzuli generalnej
immanentnie wiąże się z zawarowaniem znacznej swobody decyzyjnej sądowi, co
zwęża zakres przypadków, w których można mówić o oczywistej sprzeczności
rozstrzygnięcia z art. 5 k.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 grudnia
2022 r., I CSK 2816/22, niepubl.). Argumentacja wniosku nie przekonuje o
oczywistej sprzeczności rozstrzygnięcia z art. 5 k.c. Zważywszy zaś, że przy
wykładni umowy Sąd Apelacyjny nie ograniczył się do analizy powoływanych przez
skarżącą postanowień umownych, lecz uwzględnił całą treść umowy oraz treść
I CSK 1770/24
8
poprzedzających analizowaną umowę umów użyczenia i okoliczności, w jakich były
zawierane, wniosek nie uzasadnia też oceny, że dokonana przez Sąd Apelacyjny
wykładnia umowy była oczywiście wadliwa i naruszała art. 65 § 2 k.c.
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzekł jak
w sentencji.
[a.ł]
(K.L.)
