I CSK 1742/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Roman Trzaskowski
30 maja 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 30 maja 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J.N. i M.N.
przeciwko […] Bank […] AG (S.A) w W. Oddział w P.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej […] Bank […] AG (S.A) w W. Oddział w P.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 31 stycznia 2024 r., I ACa 1038/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów, tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 2 700 (dwa tysiące
siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu niniejszego
orzeczenia do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił
apelację pozwanego Banku od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 26
maja 2022 r., stwierdzającego nieważność bliżej oznaczonej umowy pożyczki
hipotecznej z 16 stycznia 2008 r. zawartej przez powodów z pozwanym oraz
zasądzającego od pozwanego na rzecz powodów kwoty 89 572,94 zł i 27 294,32
franków szwajcarskich.
I CSK 1742/24
2
W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do
rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie, tj.
art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 1 i 2
k.c., art. 3851 k.c., art. 69 ust. 3 w związku z art. 75b ust. 4 Prawa bankowego oraz
art. 189 k.p.c.
W ocenie skarżącego w sprawie wystąpiły również istotne zagadnienia
prawne, wyrażające się w następujących pytaniach:
1) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w
umowie o pożyczkę denominowaną kursem waluty obcej klauzul spreadowych
nieokreślających głównego przedmiotu umowy, a odnoszących się jedynie do
wypłaty kwoty pożyczki i jej spłaty, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne,
prawidłowym jest uznanie umowy za nieważną w całości, skoro klauzule ryzyka
walutowego, określające - zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy, nie stanowią
niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?;
2) czy wobec umożliwienia pożyczkobiorcom posiadającym pożyczki
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania
spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej
lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie art. 69 ust. 3
Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego
ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że pożyczki denominowane lub
indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych
polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej
albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu
bezpośrednio w walucie, do której denominowana lub indeksowana jest pożyczka,
prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku
zobowiązaniowego w postaci umowy pożyczki oraz zaspokojenia wierzyciela w
osobie pożyczkodawcy, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń
I CSK 1742/24
3
bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez pożyczkobiorcę środków w
walucie innej, niż waluta krajowa?
3) czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej klauzul
przeliczeniowych, tj. odnoszących się do waloryzacji pożyczki kursem waluty obcej,
za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, obecnych w umowie o pożyczkę,
w której wysokość pożyczki jest ustalona w kwocie wyrażonej w CHF, i w
konsekwencji wyeliminowania ich z umowy, kierując się zasadą utrzymania umowy
w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej
konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku nieuczciwych
warunków umownych, prawidłowe jest dalsze wykonywania umowy, bowiem po ich
usunięciu, w wyniku zastosowania sankcji z art. 3851 § 2 k.c., zobowiązanie
pieniężne pozostaje nadal wyrażone we frankach szwajcarskich z
oprocentowaniem wynikającym z tej umowy?;
4) czy wobec dokonania przez pożyczkobiorcę spłaty pożyczki hipotecznej
przed wytoczeniem powództwa i wygaśnięciem tym samym umowy łączącej strony,
uzasadnione jest przyjęcie, że w związku z dobrowolnym wykonaniem umowy
przez strony nie można dokonywać kontroli incydentalnej obecnych w umowie o
pożyczkę hipoteczną klauzul odnoszących się do denominacji pożyczki kursem
waluty obcej, a tym samym niedopuszczalnym jest uznanie ich za niedozwolone
(nieuczciwe) warunki umowne, skoro zasadniczym skutkiem uznania pewnych
postanowień umownych za niedozwolone jest brak związania nimi konsumenta, a
umowa ma wiązać strony w pozostałym zakresie, a tym samym logicznym jest
wniosek, że dotyczy to okresu, w którym umowa obowiązuje, a nie okresu, po
którym zobowiązania z niej wynikające w całości wygasły, co następuje w
przypadku ich wykonania?
Zdaniem pozwanego istnieje też potrzeba wykładni przepisów prawnych
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 386 § 4 w związku z art.
3271 § 1 pkt 2 k.p.c., dotycząca konsekwencji nierozpoznania istoty sprawy przez
sąd pierwszej instancji dla zakresu orzeczniczego sądu drugiej istnancji, które
sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w razie nierozpoznania istoty sprawy
przez sąd pierwszej instancji sąd rozpoznający apelację może wydać orzeczenie
I CSK 1742/24
4
reformatoryjne lub utrzymujące wyrok w mocy czy też powinien wydać orzeczenie
kasatoryjne, gdyż w innym przypadku naruszałby zasadę dwuinstancyjności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady
od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących
dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują
pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1
k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy
w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga
kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie
przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości,
wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w
interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i
stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z
uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.).
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który
jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał
przyczynę określoną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio
sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle
zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą
możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego
zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ
35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9
kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego
rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia
sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego
z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK
I CSK 1742/24
5
376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas
rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany
(zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16,
niepubl.).
Powołanie się zaś na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt
2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię
przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione
w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich
dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu,
na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty
charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z
punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi
kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o
występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z
dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie
rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z
różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ
102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK
111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r.,
V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia
2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.).
Zagadnienia i wątpliwości interpretacyjne sformułowane przez pozwanego
nie czynią zadość wskazanym wymaganiom.
Jego wątpliwości dotyczące wykładni art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy
93/13, art. 65, art. 354, art. 358 § 1 i 2, art. 3851 k.c. oraz art. 69 ust. 3 w związku z
art. 75b ust. 4 Prawa bankowego sprowadzają się do odpowiedzi na pytanie, czy
wobec wyodrębnienia w konstrukcji umowy kredytu denominowanego/pożyczki
denominowanej klauzul ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych oraz
ustalenia, że klauzule ryzyka walutowego określają główny przedmiot umowy
kredytu/pożyczki, wchodzą w zakres stosowania art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 (oraz
art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.) i nie są poddawane ocenie przez pryzmat
I CSK 1742/24
6
nieuczciwego (niedozwolonego) charakteru, jeżeli zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny, w razie jednoczesnego ustalenia, że obecne w umowie klauzule
spreadowe stanowią nieuczciwe (niedozwolone) warunki umowne, sąd: (i) władny
jest wyeliminować z łączącej strony umowy o kredyt/pożyczkę zarówno klauzule
ryzyka walutowego, jak i klauzule spreadowe, (ii) władny jest odwołać się - w
ramach procesu stosowania prawa - w miejsce uznanych za nieuczciwe
postanowień umownych do: (a) bezwzględnie obowiązującej i bezpośrednio
stosowanej normy prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 oraz art. 75b ust. 4
Prawa bankowego, albo (b) wykładni oświadczeń woli stron stosunku umownego w
myśl art. 65 k.c., albo (c) przepisu prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym
w postaci art. 358 § 1 i 2 k.c., mając na względzie realizację celu Dyrektywy 93/13,
w szczególności jej art. 6 ust. 1, jakim jest przywrócenie równowagi między
stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy jako
całości, jak również przy uwzględnieniu domniemania uczciwości wynikającego z
motywu trzynastego Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym zakłada się, że
obowiązujące w Państwach Członkowskich przepisy ustawowe i wykonawcze, które
bezpośrednio lub pośrednio ustalają warunki umów konsumenckich, nie zawierają
nieuczciwych warunków.
Jednakże wątpliwość ta – podobnie jak zagadnienia prawne sformułowane
przez skarżącego (z wyjątkiem ostatniego) - pomija, że kwestionując sporne
klauzule, Sąd Apelacyjny zakwestionował również klauzule ryzyka walutowego
(por. w szczególności s. 32-39 uzasadnienia). Jest to istotne, ponieważ w
orzecznictwie Sądu Najwyższego - z odwołaniem do orzecznictwa Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej – negatywnie ocenia się ponoszenie przez
kredytobiorcę nieograniczonego (nieproporcjonalnego) ryzyka walutowego (por.
zwłaszcza wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z
dnia 25 października 2023 r., II CKSP 810/23, niepubl. oraz tam omówiony wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-
C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-103, teza).
Ponadto zgodnie z nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, miarodajnym
także w odniesieniu do pożyczek hipotecznych denominowanych w walucie obcej,
nie budzi już wątpliwości, iż określenie wysokości należności obciążającej
I CSK 1742/24
7
konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank,
bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do
arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym
jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.,
z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października 2018 r., II CSK
632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r.,
II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz.
115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK
309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z
30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP
314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25
lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP
820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19
stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP
1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13, a w
szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A., dotyczącym
postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do franka
szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej i w
dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według
kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego
poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,
że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień
umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do
ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym
(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej
problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania
kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona
I CSK 1742/24
8
wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany
stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We
wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia
w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty
obcej, a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem
przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie
zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego
z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w
świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji
dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu,
właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny
konsument może nie tylko dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany
ogólnie obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować - potencjalnie
istotne - konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu
sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w
rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50).
Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w
przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres 40 lat
kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może
pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie (pkt 51),
jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w
postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez
przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w
celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co
umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany (pkt
53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje,
zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga (pkt 54). W
rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a
konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt
jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów,
I CSK 1742/24
9
umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i
racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty
obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że
przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden z
czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny
abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt
58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,
niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu
wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).
Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających z
umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać
się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu o
porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem
umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają
konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako
strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, w
postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami
przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy
też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy
krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r., C-
229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r., C-
405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-
139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie
Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-
71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie
zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak
również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie
Trybunału z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50,
teza).
I CSK 1742/24
10
Również stanowisko Sądu Apelacyjnego co do niemożliwości
obowiązywania umowy pożyczki po usunięciu z niej przedmiotowych klauzul
abuzywnych ma silne oparcie w nowszej judykaturze Sądu Najwyższego, z której
wynika, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w
umowie kredytu denominowanego w walucie obcej umowa ta nie może wiązać
stron w pozostałym zakresie ani jako kredyt złotówkowy (z oprocentowaniem
obliczanym na podstawie wskaźnika LIBOR/SARON), ani jako tzw. kredyt czysto
walutowy. W szczególności bowiem wskazuje się, że utrzymanie takiej umowy jako
kredytu czysto walutowego prowadziłoby do niedopuszczalnego zniekształcenia
woli stron, która ukierunkowana była od początku na wypłatę kredytu w walucie
krajowej, a denominacja w CHF pełniła jedynie funkcję waloryzacyjną (por. wyroki
Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22, niepubl., z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 293/22 i II CSKP 405/22, niepubl., z 20 maja 2022 r., II CSKP 713/22 i II
CSKP 943/22, niepubl., z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 9
grudnia 2022 r., II CSKP 1262/22, niepubl., z dnia 15 września 2023 r., II CSKP
1356/22, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22, niepubl., z dnia 24
maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Wywoływałoby też zasadnicze
komplikacje związane z faktem wypłaty i spłat kredytu – wbrew postulowanemu
walutowemu charakterowi umowy - w złotówkach. Należy ponadto pamiętać, że w
umowie kredytu denominowanego do CHF ryzyko walutowe jest już ucieleśnione w
postanowieniu określającym wysokość kredytu w CHF, a abuzywność i
nieskuteczność klauzuli ryzyka walutowego, niewątpliwie określającej główne
świadczenie stron, prowadzi samo przez się do upadku umowy (por. postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23,
Deutsche Bank Polska, pkt 84-87, teza). Również próba utrzymania umowy jako
kredytu złotowego napotyka zasadniczą przeszkodę, polegającą na braku kryteriów
normatywnych, które umożliwiałyby określenie, jaką kwotę określoną w złotych
powinien wypłacić powodom Bank, a tym samym ustalenie, czy dokonana
faktycznie wypłata odpowiadała zobowiązaniu umownemu i jakie kwoty powinni
spłacać kredytobiorcy (por. wyrok SN z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22,
niepubl.). Prowadziłaby również do wyeliminowania z umowy klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego czy
I CSK 1742/24
11
denominowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki
oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym
przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i
charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022
r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja
2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023
r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II
CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja
2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.).
Sąd Najwyższy wyjaśniał też wielokrotnie, że jeżeli bez niedozwolonych
postanowień umowa nie może obowiązywać – o czym decyduje ocena obiektywna
- sąd może podjąć środki zaradcze zmierzające do utrzymania umowy tylko pod
warunkiem (jest to jeden z warunków), iż całkowity upadek umowy naraża
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności
istniejących w czasie sporu lub możliwych wówczas do przewidzenia (por. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22, niepubl.; por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r.,
C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-
82/21, D.B.P., pkt 67, z dnia 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41
oraz z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87), z
uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z
zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez
konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował
konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz
szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego
unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia
nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej
im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z
pkt 74-75, z dnia 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i
I CSK 1742/24
12
in.), pkt 43-45 i teza oraz z dnia 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank,
pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18
października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66), a z drugiej strony sąd
nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża
on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się
tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 12
października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41). Sąd odwoławczy zaś
uznał, że in casu powodowie świadomie zaakceptowali konsekwencje całkowitej
nieważności umowy.
Sąd Najwyższy wypowiadał się już również co do niedopuszczalności
zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez sięgnięcie do art. 69
ust. 3 Prawa bankowego, wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2
k.c. (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2022 r., II
CSKP 1153/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i tam przywoływane
orzecznictwo).
Argumenty przytoczone przez pozwanego nie przekonują do potrzeby
formułowania dodatkowych wypowiedzi w tym względzie. Ponadto opierają się
częściowo na założeniu, że tzw. klauzule spreadowe nie określają głównego
przedmiotu umowy, co nie uwzględnia, iż zgodnie z dominującym poglądem Sądu
Najwyższego klauzule te – stanowiąc część szerszego mechanizmu indeksacji,
decydującego ostatecznie o wysokości spłat kredytobiorcy w złotówkach (i
ucieleśniającego ryzyko walutowe), a tym samym o wysokości podstawowego
świadczenia konsumenta (bez tych klauzul nie da się dokonać niezbędnych
przeliczeń indeksacyjnych) – współokreślają główne świadczenia stron w
rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27
listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7, z dnia 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II
CSKP 293/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 24 czerwca
2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 28 października 2022 r., II CSKP 902/22 i II
CSKP 910/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z dnia 26
stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z dnia 8
marca 2023 r., II CSKP 1095/22, z dnia 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, z
I CSK 1742/24
13
dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP
1487/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i II CSKP 1753/22 oraz z
dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i
OTP Faktoring, pkt 39, 50, 68, z dnia 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48, 52
oraz z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal
Finance, pkt 56; por. jednak postanowienie Trybunału z dnia 18 października 2023
r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 45).
Przedstawione orzecznictwo nie stwarza żadnych podstaw do uznania, że
umowy kredytu (pożyczki) w całości wykonane (spłacone) powinny podlegać
odmiennym ocenom. Przeciwnie, wskazane reguły Sąd Najwyższy stosuje również
w odniesieniu do takich sytuacji (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12
kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22, niepubl., z dnia 18 kwietnia 2023 r., II CSKP
1511/22, niepubl. oraz z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP 2144/22, niepubl.).
Skarżący nie wykazał również konieczności ponownego rozważenia
kryteriów zastosowania art. 189 k.p.c. w sprawach tzw. kredytów czy pożyczej
frankowych, co było niezbędne zważywszy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego
powszechnie dopuszcza się wystąpienie z żądaniem ustalenia nieistnienia
stosunku kredytu ze względu na nieważność umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, niepubl., z dnia 20 czerwca
2022 r., II CSKP 701/22, niepubl, z dnia 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, niepubl.
i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.; por. też wyrok Trybunału
Sprawiedliwości z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 77,
gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności
stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w
orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta
powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku
w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu
prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli
konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy
może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem
wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania
I CSK 1742/24
14
wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego
warunku).
Z kolei wątpliwość prawna dotycząca wykładni art. 386 § 4 w związku z art.
3271 § 1 pkt 2 k.p.c., zasadza się na tezie, że in casu Sąd pierwszej instancji nie
rozpoznał istoty sprawy, co odrywa się od oceny prawnej Sądu odwoławczego (por.
szczegółowe uwagi na s. 18-21 uzasadnienia) i tym samym nie może uzasadniać
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy
postanowił, jak w sentencji.
[a.ł]
(K.L.)
I CSK 1742/24
15
