I CSK 111/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Piotrowska
25 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 25 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa Ł.Ł. i M.Ł.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie ewentualnie o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 11 kwietnia 2023 r., V ACa 1730/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i zasądza od
pozwanego na rzecz powodów koszty postępowania kasacyjnego w
kwocie 2700 (dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.
(A.D.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 27 czerwca 2022 roku w sprawie z powództwa Ł.Ł. i M.Ł.
przeciwko Bank spółka akcyjna w W. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że bliżej
opisana umowa kredytu zawarta 7 kwietnia 2011 r. między powodami a
poprzednikiem prawnym pozwanego jest nieważna, zasądził na rzecz powodów od
I CSK 111/24
2
pozwanego łącznie kwotę 115 744,28 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od
30 maja 2022 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie oraz
obciążył pozwanego w całości kosztami procesu. Apelacja pozwanego od tego
orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11
kwietnia 2023 r.
Pozwany wniósł skargę kasacyjną, opierając wniosek o jej przyjęcie do
rozpoznania na przyczynach kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia
przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym
ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania
prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz
eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym
lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez
stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz
założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą
„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej
kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia
Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł,
że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące kwestii, czy w
przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, wskazującej konkretną
kwotę złotych oddanych kredytobiorcy, pomimo uznania za bezskuteczny
mechanizmu indeksacji obejmującego klauzule ryzyka walutowego i klauzule
przeliczeniowe, możliwe jest ustalenie w treści umowy podstawowych praw i
obowiązków jej stron umożliwiające dalsze wykonywanie umowy i w konsekwencji,
I CSK 111/24
3
czy umowa może obowiązywać jako umowa kredytu złotowego z oprocentowaniem
ustalonym z zastosowaniem stawki LIBOR, względnie stawki WIBOR.
W ocenie skarżącego, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne
wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie dotyczy przepisów
art.3851 § 2 k.c i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w
sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L nr 95,
s. 29; dalej: „Dyrektywa 93/13”) w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z 29 sierpnia 1997
r. Prawo bankowe (Dz.U 2020, poz. 288, dalej jako „prawo bankowe") w kontekście
skutków wyeliminowania ryzyka kursowego z umowy kredytu indeksowanego i
związanej z tym możliwości utrzymania umowy w mocy, bowiem zgodnie z
pierwszym stanowiskiem prezentowanym przez orzecznictwo, wyeliminowanie
ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, co w konsekwencji prowadzi do
niezwiązania umową w całości, natomiast zgodnie z drugim stanowiskiem,
usunięcie postanowień abuzywnych nie prowadzi do nieważności
(bezskuteczności) umowy w całości, w sytuacji w której jej dalsze wykonywanie jest
możliwe.
W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy
przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego
abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd
Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju
prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,
jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien
sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd
powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;
przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,
wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także
wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu
prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. Na gruncie drugiej przyczyny
kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) rozbieżności w orzecznictwie należy
I CSK 111/24
4
interpretować jako brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub
bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same
przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -
zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując
na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w
interpretacji określonych przepisów prowadząca do niepożądanego wyżej stanu
oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych rozstrzygnięć.
Wszystkie sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już
rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)
oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z
tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów
walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank kredytujący, bez wskazania
obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego
działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym
ryzykiem, narusza równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju
postanowienia umowne mają charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c.
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016,
Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK
19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30
września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja
2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, określają
główne świadczenie kredytobiorcy w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a
zatem podlegają kontroli, jeśli nie zostały sformułowane w jednoznaczny sposób
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019
r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II
CSKP 459/22). Postanowienia umowne są wyrażone prostym i zrozumiałym
językiem, gdy umowa przedstawia w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się dane postanowienie, umożliwiając
konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, co do
wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji ekonomicznych (zob. wyroki
TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3 października 2019 r., C-260/18 oraz z
30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II
I CSK 111/24
5
CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22
i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że
klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa określająca przeliczenie
zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w ramach przyjętego w umowie
mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle powiązane, co ma istotne znaczenie z
perspektywy oceny, czy określają one główne świadczenia stron, czy zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny, a także w płaszczyźnie możliwości
utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob.
m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam orzecznictwo). Oceny
abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według stanu z chwili
zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena niedozwolonego
charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności powstałych po
zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia umowy w
praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca
2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul przeliczeniowych
za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od momentu zawarcia
umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1 k.c.), aczkolwiek
strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli jest to tylko
możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie
kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie dotknięta
nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie jest
możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające
zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie
potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym
samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC
2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,
OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29
kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21
i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także w
I CSK 111/24
6
kwestii, czy bez dotkniętych abuzywnością. klauzul przeliczeniowych, umowa
kredytu indeksowanego do waluty obcej może nadal obowiązywać, wskazując, że
wyeliminowanie tych klauzul prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i
uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby
nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Wyłączył
dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami
dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu Narodowego
Banku Polskiego (NBP) w oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego,
ewentualnie w oparciu o wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob.
wyroki z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP
941/22). Wskazał, że jeżeli bez niedozwolonych postanowień umownych umowa
nie może obowiązywać, a nie są spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez
regulację zastępczą i konsument nie wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania
postanowienia, umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej
nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r.,
I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II
CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II
CSKP 1644/22). Sąd Najwyższy wypowiedział się także co do znaczenia
nowelizacji prawa bankowego dokonanej tak zwaną ustawą antyspreadowa czyli
ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych
innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984) dla bytu prawnego umów zawartych przed
wejściem w życie tej noweli (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i
z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22).
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania
kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i
art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).
I CSK 111/24
(M.M.)
[a.ł]
7
Agnieszka Piotrowska
