I CSK 1056/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Piotrowska
15 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 15 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa B.C. i J.C.
przeciwko Bank w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Bank w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie
z 8 listopada 2023 r., IX Ca 899/23,
1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2) zasądza od skarżącego na rzecz powodów koszty
postępowania kasacyjnego w kwocie 2700 (dwa tysiące
siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia zobowiązanemu orzeczenia
do dnia zapłaty.
(A.D.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 19 czerwca 2023 r. Sąd Rejonowy w Bartoszycach zasądził od
pozwanego Bank w W. Oddział w Polsce z siedzibą w W. na rzecz powodów B.C. i
J.C. kwotę 65 241,91 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 23 maja 2022 r.
do dnia zapłaty; ustalił, że w stosunku łączącym strony nie wiążą powodów
wyszczególnione w wyroku postanowienia bliżej opisanej umowy o kredyt
I CSK 1056/24
2
hipoteczny z 19 listopada 2009 r. oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o
kosztach procesu. Apelacja pozwanego od tego orzeczenia została oddalona przez
Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z 8 listopada 2023 r. Pozwany wniósł skargę
kasacyjną opierając wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przyczynach
kasacyjnych objętych art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia
przysługującym od prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, służącym
ochronie interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania
prawa, wkład Sądu Najwyższego w rozwój orzecznictwa i nauki prawa oraz
eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym
lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem. Stosownie do 3989 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania w razie wykazania przez
stronę, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Z punktu widzenia funkcji oraz
założeń skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia, rolą
„przedsądu” jest wstępna selekcja skarg pod kątem spełniania wymienionych wyżej
kryteriów (przyczyn kasacyjnych) kwalifikujących skargę do jej przedstawienia
Sądowi Najwyższemu w celu merytorycznego rozpoznania.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał
się na występowanie w sprawie zagadnienia prawnego dotyczącego kwestii, czy
art. 358 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy (19 listopada
2009 r.) może zostać zastosowany jako przepis dyspozytywny w miejsce
postanowień umowy i regulaminu wyeliminowanych ze stosunku prawnego z
powodu ich nieważności lub abuzywności. Skarżący wskazał również, że w sprawie
istnieje potrzeba wykładni przepisów wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów, tj.: art. 3851 § 1, 3 i 4 k.c. w zakresie możliwości uznania za indywidualnie
uzgodnione postanowienia, którego treść nie została ustalona w. wyniku negocjacji
między konsumentem i przedsiębiorcą, mimo takiej, niewykorzystanej przez
I CSK 1056/24
3
konsumenta możliwości i w konsekwencji przyjęcia, że ostatecznie konsument
zaakceptował jego treść w postaci zaproponowanej przez przedsiębiorcę; dalej
potrzeba wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. oraz art. 358 § 1 i
2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., w zakresie możliwości stwierdzenia przez sąd
nieuczciwości tylko niektórych elementów postanowienia umownego w postaci
klauzuli indeksacyjnej tj. przez eliminację zapisu umownego wyłącznie w zakresie
wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości
poszczególnych rat kredytu i ich zaliczenia na poczet zobowiązania kredytowego, z
zastosowaniem tabeli kursowej stosowanej przez bank (klauzuli przeliczeniowej);
oraz zastąpienia go innym sposobem określenia kursu waluty obcej wynikającym z
przepisów prawa lub zwyczajów, np. jednoznacznym postanowieniem odnoszącym
się do średniego kursu banku centralnego (Narodowego Banku Polskiego), co nie
rodziłoby potrzeby zastąpienia wyeliminowanego fragmentu umowy jakimkolwiek
przepisem prawa.
W nawiązaniu do tak sformułowanych przyczyn kasacyjnych należy
przypomnieć, że istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1
k.p.c. jest problem nowy i dotychczas niewyjaśniony, dotyczący ważnego
abstrakcyjnego zagadnienia jurydycznego, którego rozstrzygnięcie przez Sąd
Najwyższy przy okazji rozpoznania skargi kasacyjnej przyczyni się do rozwoju
prawa i orzecznictwa oraz będzie miało znaczenie nie tylko dla tej konkretnej,
jednostkowej sprawy, ale także dla innych podobnych spraw. Skarżący powinien
sformułować to zagadnienie w sposób przyjęty przy przedstawianiu przez sąd
powszechny zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy;
przedstawić pogłębiony wywód prawny uzasadniający zgłoszone wątpliwości,
wykazać zasadność preferowanego sposobu jego rozstrzygnięcia, a także
wadliwość rozwiązania przez Sąd drugiej instancji postawionego problemu
prawnego w sposób rzutujący na wynik sprawy. Na gruncie drugiej przyczyny
kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), rozbieżności w orzecznictwie należy
interpretować jako brak zgodności rozstrzygnięć w sprawach o takich samych lub
bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają zastosowanie te same
przepisy, wykładane lub stosowane w sposób prowadzący do odmiennych -
zróżnicowanych albo sprzecznych - orzeczeń albo decyzji procesowych. Wskazując
I CSK 1056/24
4
na tę przyczynę kasacyjną, skarżący powinien opisać, na czym polega trudność w
interpretacji określonych przepisów, prowadząca do niepożądanego wyżej stanu
oraz zilustrować swoje twierdzenia przykładami takich rozbieżnych orzeczeń.
Sformułowane przez skarżącego wątpliwości prawne zostały już
rozstrzygnięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)
oraz Sądu Najwyższego. Wskazano w nim, że określenie wysokości świadczenia z
tytułu zwrotu kredytu obciążającego konsumenta z odwołaniem do tabel kursów
walut obcych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i
w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, narusza
równorzędność stron, w związku z czym tego rodzaju postanowienia umowne mają
charakter niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017
r., IV CSK 285/16, z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24
lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy w
rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., a zatem podlegają kontroli, jeśli nie
zostały sformułowane w jednoznaczny sposób (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 4
kwietnia 2019 r., I CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 21 czerwca 2021
r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Postanowienia umowne
są wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, gdy umowa przedstawia w sposób
przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się dane
postanowienie, umożliwiając konsumentowi orientację, w oparciu o jednoznaczne i
zrozumiałe kryteria, co do wypływających dla niego z tej umowy konsekwencji
ekonomicznych (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 3
października 2019 r., C-260/18 oraz z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13; wyroki Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, z 10 maja 2022 r., II CSKP
285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).
Sąd Najwyższy wyjaśnił już również, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula
kursowa określająca przeliczenie zobowiązań stron (tzw. klauzula spreadowa) - w
ramach przyjętego w umowie mechanizmu waloryzacji są ze sobą ściśle
I CSK 1056/24
5
powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy oceny, czy określają one
główne świadczenia stron, czy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, a
także w płaszczyźnie możliwości utrzymania umowy w mocy, a ich rozszczepienie
jest zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22 i dalsze powołane tam
orzecznictwo). Oceny abuzywności postanowienia umownego dokonuje się według
stanu z chwili zawarcia umowy, a nie następczo, co oznacza, że ocena
niedozwolonego charakteru postanowienia nie może uwzględniać okoliczności
powstałych po zawarciu umowy - w tym także sposobu stosowania postanowienia
umowy w praktyce (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1. poz. 2). Uznanie klauzul
przeliczeniowych za abuzywne oznacza, że są one - z mocy samego prawa od
momentu zawarcia umowy - bezskuteczne (nie wiążą) konsumentów (art. 3851 § 1
k.c.), aczkolwiek strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie, jeśli
jest to tylko możliwe. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w
umowie kredytu może uzasadniać uznanie umowy za nieważną. Umowa będzie
dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej obowiązywanie nie
jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające
zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie
potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym
samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną (zob. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC
2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20,
OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29
kwietnia 2021 r., C-19/20, oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V
CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20, z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21
i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Sąd Najwyższy wyłączył także
dopuszczalność zastąpienia abuzywnych postanowień umownych przepisami
dyspozytywnymi lub zwyczajami, przez zastosowanie średniego kursu NBP w
oparciu o art. 358 § 2 k.c. lub art. 41 prawa wekslowego, ewentualnie w oparciu o
wykładnię umowy przy zastosowaniu art. 65 k.c. (zob. wyroki z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Wskazał, że jeżeli bez
I CSK 1056/24
6
niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać, a nie są
spełnione przesłanki uzupełnienia luki przez regulację zastępczą i konsument nie
wyraził świadomie i swobodnie woli sanowania postanowienia, umowa jest trwale
bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki
Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II
CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II
CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Wątpliwość odnosząca się do uznania spornych klauzul za indywidualnie
negocjowane wykracza poza poczynione w sprawie ustalenia faktyczne. Nie
ustalono bowiem, aby sporne postanowienia były indywidualnie negocjowane, a
wręcz przeciwnie – Sądy obu instancji przyjęły, że poprzednik prawny pozwanego
przy zawarciu umowy posługiwał się sporządzonym przez siebie wzorcem
umownym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że dokonanie przez
konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez bank
nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień konkretnej umowy w
rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem o rzeczywistym wpływie
konsumenta na treść postanowień umowy zawieranej z bankiem (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22). Sąd Najwyższy wyjaśnił
ponadto, że dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na
treść postanowień umownych konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia
ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji w ramach których,
konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego,
chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na
jego żądanie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2024 r., II CSKP 1803/22 i
przytoczone w nim orzecznictwo).
W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. O kosztach postępowania
kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i
art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).
I CSK 1056/24
7
(A.D.)
[a.ł]
